Chương 244: Nghị luật thông địch

Sáng mười ba, ba tờ khai nằm trên án gian bên, xếp theo ngày khai. Tô Hiến Thành xếp chúng từ tối qua, trước khi đi ngủ. Tờ dưới cùng là tờ nháp tháng Bảy, chữ Trịnh Khê, chỉ có một dòng, nét cuối quệt một vệt mực. Tờ giữa là mấy trang lời khai giữa tháng Tám, giấy đã ngả màu, mép quăn vì đã qua nhiều tay. Tờ trên cùng là tờ chép chiều qua, chữ Nguyễn Trãi, mực còn đen, nét đều. Tối qua, lúc lên đèn, Bệ hạ cho gọi ông sang thư phòng. Tập giấy đã cởi dây, nằm trên án vua. Bệ hạ đẩy cả tập sang phía ông, nói một câu: viết luật trước, xử ai thì sau. Bệ hạ không dặn luật ấy phải nặng hay nhẹ. Ông ôm tập giấy về gian bên, ngồi tới canh hai. Trời chưa sáng hẳn thì Trịnh lão vào, ôm hai cuốn sổ kho trước ngực, cuốn của lão ở trên. Lão thấy ba tờ khai trên án thì đứng lại ở cửa một chút, không ngồi ngay. Ông dời ba tờ sang mép trái, chừa chỗ giữa án. Lão ngồi, mở sổ, đọc. Buổi đối sổ sáng nay ngắn. Lão đọc tới dòng cuối, ông dò xong trang cuối, không chỗ nào phải chép ra lề. Lão gấp sổ lại, đứng dậy, cúi đầu, lui ra. Tới cửa, lão dừng chân, ngó lại mép án nơi ba tờ khai nằm. Lão không hỏi. Lão đi. Ông kéo ba tờ về giữa án, trải ra. Ông đã đọc cả ba từ đêm qua. Sáng nay ông đọc lại, lần này không đọc chữ, đọc ngày. Tháng Năm, chiều mười chín, hai kẻ đeo dao rời nhà gốc họ Lương. Hai mươi mốt, tờ giấy ghi hai ngôi đền tới tay nhà ấy, đổi lấy một dòng chữ tay. Mấy ngày sau, người ngựa đuổi kịp hai kẻ kia trên đường, đọc cho nghe mấy dòng chép. Đầu tháng Sáu, cùng một đêm, ngôi đền trên núi đổ, chỗ thờ dưới gốc đa ngoài chợ trong kinh cháy. Ba lời, ba người, chưa người nào nghe lời người kia, khớp nhau ở từng chỗ có ngày. Ông đọc thêm một lượt nữa, lần này đọc người. Người khai tờ dưới cùng đã nghe án giam trọn đời, khai xong cũng không bớt được ngày nào. Người khai mấy trang giữa đã chết trong ngục từ tháng trước, sốt mấy hôm, đi lúc nửa đêm. Ông đã xuống xem gian ngục ấy. Người khai tờ trên cùng cổ tay lệch, không xin gì, cũng chưa được hứa gì. Ông đã ngồi xử án nhiều năm, ở một triều khác. Lời khai mà người khai không được gì, ông tin hơn lời khai có người khóc lóc xin tha. Ông lấy một tờ giấy trắng, đặt cạnh ba tờ, chấm bút. Ông viết chữ đầu dòng thứ nhất, viết được nửa chữ thì dừng, đặt bút xuống gác. Ông chưa biết dòng thứ nhất phải là dòng gì. * * * Gần trưa, Nguyễn Trãi sang gian bên tìm Tô Hiến Thành. Từ ngày ông về kinh, hai người đã đi ngang nhau trên hành lang mấy lần, lần nào cũng chỉ cúi đầu chào. Người họ Nguyễn đứng ở ngưỡng cửa, chắp tay. – Bệ hạ bảo Trãi sang ngồi với Tô công. – Người ấy nói. – Tờ khai chiều qua do Trãi chép. Chỗ nào Tô công cần hỏi, Trãi ở đây. – Tiên sinh ngồi. – Ông nói. Người hầu kê thêm một chiếc ghế ở đầu án. Người họ Nguyễn ngồi, không nhìn ba tờ khai, nhìn tờ giấy trắng có nửa chữ. – Luật cũ, thông với giặc thì chém. – Ông nói. – Luật triều nào cũng viết thế. Ta ngồi với ba tờ này từ tối qua, chưa viết được chữ nào, vì Bệ hạ không bảo chép lại luật cũ. – Bẩm, từ chiều hai mươi lăm tháng Sáu tới nay, triều này chưa xử chết ai. – Nguyễn Trãi nói. – Lệ đặt chiều hôm ấy, Tô công đã đọc trong sổ án: người cầm dao thì giam. Người sai họ cầm dao, Bệ hạ đã xử ngay hôm ấy. Từ đó tới giờ, có người chết trong ngục vì già, vì sốt. Không ai bị lôi ra. Người ấy đặt ngón tay lên tờ khai trên cùng, chỗ có chữ Hoành Châu. – Kẻ này không cầm dao, cũng không sai ai cầm dao. – Nguyễn Trãi nói. Ông ngó ngón tay ấy, ngó chữ dưới ngón tay ấy. – Không cầm dao. – Ông nói. – Không sai ai cầm dao. Chỉ có việc chỉ đường cho dao. Đền nào đêm có người giữ, đền nào đêm không người. Đi lối nào để khỏi qua bản. Mua trâu ở đâu để khỏi ai nhớ mặt. Hai kẻ đeo dao kia, không có tờ này thì đi tới đâu cũng phải hỏi đường, hỏi tới đâu người ta nhớ mặt tới đó. Có tờ này, chúng không phải hỏi ai. Người họ Nguyễn không đáp, chờ ông nói hết. – Kẻ cầm dao vì bị ép, ta còn xét được. – Ông nói. – Một đứa gia binh, chủ bảo đi thì đi, không đi thì nhà nó đói. Người ngồi dưới xuôi chép tờ giấy này không ai ép. Ngồi trong nhà mình, đèn sáng, giấy tốt, chép xong đổi lấy một thứ mình muốn. Tiên sinh bảo người ấy nhẹ hơn đứa gia binh? – Trãi không nói nhẹ hơn. – Người họ Nguyễn nói. – Trãi nói bậc chết đã khép từ chiều hôm ấy. Mở lại bậc ấy cho một người không cầm dao, thì những kẻ cầm dao đang ngồi trong ngục phía Đông sẽ nằm chờ tới lượt mình. Ngoài ngục, người ta sẽ hỏi lệ tháng Sáu còn hay không. Ông không đáp ngay. Ông kéo tờ giấy trắng về trước mặt, gạch nửa chữ ban nãy. – Vậy thì không chém. – Ông nói. – Tước hết những gì triều đình đã ban. Giam. Gia quyến người ấy, không ai động tới. Con cái không mang tội cha. Người họ Nguyễn gật. – Còn của. – Ông nói. – Của gì? – Của bán tin mà có. – Ông nói. – Tờ giấy ấy đổi lấy được những gì, tiên sinh biết rõ hơn ta. Trong kinh, gã đưa tin của nhà ấy mang tin ra quán rượu, kẻ đổ dầu nhận tin ở đó. Tin đi tới đâu, tiền đi tới đó. Tiền ấy không phải của kho. – Bẩm, của tịch biên xưa nay vào kho. – Của Hoàng Tích gửi kho rồi cũng mang lên trả từng bản. – Ông nói. – Cái mái dưới chân thành cháy, người bến sông dựng lại bằng tay mình. Chỗ thờ dưới gốc đa cháy, người trong chợ góp nhau dựng lại. Họ chưa được một đồng của kho. Ông chấm bút, chưa viết. – Của bán tin mà có, trả về chỗ tin ấy làm cháy. – Tô Hiến Thành nói. Người họ Nguyễn ngồi im một chốc. – Ngôi đền trên núi thì đổ, không cháy. – Người ấy nói. – Thì tiên sinh viết chữ khác. – Ông nói. Người họ Nguyễn chấm bút vào nghiên của ông, kéo một mảnh giấy nhỏ, viết hai chữ, đẩy sang. Ông đọc: làm hại. Ông gật, chép vào tờ giấy trắng. – Trãi xin một điều. – Người họ Nguyễn nói. – Kẻ bị ép mà đưa tin, xét riêng. Người ở trong nhà ấy, chủ bảo mang thư đi thì mang, không biết thư viết gì. – Xét riêng. – Ông nói. – Mà phải tự ra khai trước khi bị bắt. Bắt được rồi mới khai, thì khai là vì sợ, không phải vì bị ép. Người họ Nguyễn ngẫm câu ấy, gật đầu. – Còn một chữ nữa. – Người ấy nói. – Chữ giặc. Bán tin cho người ngoài cõi thì là thông giặc. Bán tin cho một nhà trong nước, để nhà ấy đánh một nhà khác, Tô công gọi là gì? Ông ngó tờ khai trên cùng. – Người mua tin ấy mang dao lên đền, mang dầu tới chợ. – Ông nói. – Mang dao tới chỗ dân thắp, thì là giặc. Không cần biết nhà ấy ở trong cõi hay ngoài cõi. – Viết thế, thì về sau sẽ có người cãi chữ trong cõi, ngoài cõi. – Thì viết rõ. – Ông nói. – Bán tin cho ai mang dao, mang lửa tới chỗ dân ở, chỗ dân thờ. Không viết chữ giặc. Người họ Nguyễn chép câu ấy vào tờ của mình, chép xong, gạch đi mấy chữ, chép lại cho ngắn hơn. Hai người chép tiếp, mỗi người một tờ, chẳng người nào nói thêm chữ nào về câu của người kia. Lúc người hầu vào thay nước, trên án đã có bốn dòng. * * * Tối hôm ấy, Tô Hiến Thành đi bộ xuống ngục phía Đông. Trăng lên từ trước chạng vạng, gần tròn, treo trên mái phố quan. Đường sáng tới mức ông thấy được bóng mình đi trước mặt. Ông không mang đèn, không bảo người hầu theo. Phố quan giờ ấy đã vắng. Cửa các nhà khép cả, chỉ còn ánh lửa bếp hắt qua khe phên. Ở đầu một ngõ, có con chó sủa mấy tiếng khi ông đi qua, đoạn thôi, nằm xuống. Người tuần đêm gõ mõ ở phía cuối phố, tiếng mõ khô, xa. Ông đi chậm. Đã lâu ông không đi bộ một mình ngoài đường lúc tối. Người coi ngục mở cửa, cầm đuốc đi trước. Ông bảo người ấy đi chậm. Ông đi hết lối giữa các gian đá. Ông không dừng ở gian cuối dãy bên phải, nơi Hoàng Tích ngồi nhắm mắt, không ngẩng lên. Ông dừng ở dãy bên trái. Mấy người nằm ở dãy này đều đã làm việc cho nhà ấy, kẻ mang dao, kẻ mang tin. Giá luật ông đang viết có từ mùa xuân, thì trong dãy này đã có người nó chạm tới. Người có vết chàm dưới mắt nằm ngửa, mắt mở, ngó trần đá. Kẻ mặt rỗ ngồi dậy khi thấy ánh đuốc, ngồi thẳng, bàn tay phải giữ sát bụng. Kẻ tai sứt vẫn nằm quay lưng ra lối đi. Ở gian sát cửa, gã đưa tin của nhà ấy trong kinh co người trong góc, đầu gối kéo lên tới cằm, ngẩng lên ngó ông, đoạn cúi xuống ngay. Ông đứng trước từng gian. Ông không nói với ai. Không ai trong ngục nói với ông. Ở cuối lối đi, có tiếng nước từ mái đá rơi xuống một cái chậu sành. Gió từ cửa ngục lùa vào, lạnh. Ông kéo vạt áo ngoài kín lại. – Đêm ở đây có lạnh không? – Ông hỏi người coi ngục. Người coi ngục ngập ngừng. – Bẩm quan, tháng này đêm đã lạnh. – Người ấy nói. – Rơm trong mấy gian dưới này mỏng, thay đã lâu. – Mai lấy rơm mới. – Ông nói. – Lót dày. Gian nào cũng thế. Người coi ngục cúi đầu. Ông đứng thêm một chút trước gian của kẻ mặt rỗ. Kẻ ấy ngó ông. Ông không xưng. Ông quay ra. Ra tới đường, trăng đã lên cao hơn. Ông đi về theo lối cũ. Qua chợ, chỗ thờ dưới gốc đa vẫn ở đấy, mấy cây cột tre dựng lại từ tháng Sáu bóng lên dưới trăng. Trước bát nhang có nén nhang ai cắm từ chiều, đã tàn gần hết, đầu tàn đỏ một chấm nhỏ. Ông đi ngang, chậm bước lại, không dừng. Tới cổng phố quan, ông ngoái lại một lần. Từ chỗ ấy không còn thấy chợ, chỉ thấy ngọn đa đen trên nền trời sáng trăng. Ông đi tiếp, về gian bên. Ông không thắp đèn. Ông ngồi bên cửa sổ, trong ánh trăng, hai tay để trên đầu gối, ngồi tới khi trăng dời khỏi bậu cửa. * * * Chiều mười bốn, Tô Hiến Thành mang tờ luật sang thư phòng. Ông chép sạch từ sáng, chép hai lần, lần đầu có một chữ ông không ưng, ông bỏ tờ ấy, chép lại. Bốn dòng hôm qua, ông và người họ Nguyễn mỗi người chép một tờ, sáng nay đặt cạnh nhau mà gộp. Chỗ nào hai tờ khác chữ, ông giữ chữ ngắn hơn. Luật viết bảy dòng. Dòng thứ nhất: kẻ bán tin cho người mang dao, mang lửa tới chỗ dân ở, chỗ dân thờ, bán chỗ đền, bán đường, bán ngày, mà không cầm dao, không sai ai cầm dao, thì không xử chết. Dòng thứ tư: của bán tin mà có, không vào kho, trả về chỗ tin ấy làm hại. Năm dòng còn lại là tước, là giam, là gia quyến, là kẻ bị ép, là ngày luật bắt đầu. Bệ hạ ngồi sau án. Nguyễn Trãi đứng bên trái án, tay không cầm gì. Ông dâng tờ luật bằng hai tay. Bệ hạ đọc. Đọc từ dòng thứ nhất tới dòng thứ bảy, đọc lại dòng thứ bảy. Bệ hạ không cầm bút. Không sửa chữ nào. – Kẻ đã bán tin trước khi có luật này, xử thế nào? – Bệ hạ hỏi. – Bẩm Bệ hạ, luật không xử ngược về trước. – Ông nói. – Kẻ bán tin trước hôm nay, Bệ hạ xử. Luật này chỉ là cái thước. Bệ hạ xử ai, đặt cái thước ấy bên cạnh mà ngó, hay cất đi, là việc của Bệ hạ. Câu ấy ông đã có từ đêm qua, lúc đứng trước dãy gian bên trái. Luật ông viết cho những kẻ chưa bán tin. Những kẻ đã bán, đã nằm trong ngục hay chưa, ông để lại cho Bệ hạ. Người họ Nguyễn vẫn đứng bên trái án, không nói gì. Người ấy không ngó tờ luật, ngó Bệ hạ. Bệ hạ ngó ông một lúc, gật đầu, đặt tờ luật lên trên tập giấy ba tờ khai, lấy cái chặn giấy bằng đá đè lên cả hai. Ông lui ra. Ngoài hành lang, nắng chiều đã ngả, chiếu xiên qua mấy cột hiên, vạch lên nền gạch từng dải sáng tối. Mấy hôm nay người hầu chèo thuyền ra bãi sông dưới bến Đông cắt lau về buộc chổi. Lau phơi thành từng bó dựa vào chân tường sân gian bên, bông trắng xòa ra, gió thổi bay lả tả. Ông dừng ở bậc thềm. Gió chiều từ phía sông thổi lên, lạnh, có mùi bùn bãi. Mấy bông lau bứt khỏi bó, bay qua sân, vướng vào chân cột hiên. Một người hầu già đi ra, cúi nhặt từng bông, nhét lại vào bó, vừa nhặt vừa lẩm bẩm gì đó ông không nghe rõ. Ngoài sân gian bên, mấy đứa trẻ con người hầu cầm bông lau làm cờ, chạy ngược gió.
Chương trước Chương tiếp
Chọn chương
Bình luận
Báo lỗi chương
Chỉnh chữ