Rạng mùng bốn, lính doanh lão tướng vác cọc ra cửa Đông.
Hắn đứng dưới vòm cổng, ngó họ đi qua. Mỗi người hai cái cọc gỗ đẽo vuông, dài ngang vai, buộc chéo sau lưng bằng lạt tre, đầu cọc nào cũng đã khắc sẵn một con số. Đêm qua cả doanh ngồi đẽo dưới đuốc tới gần canh ba, sáng nay vụn gỗ còn bám trên ống quần nhiều người. Họ đi thành một hàng dài, không ai nói to, tiếng chân trên mặt cầu kéo mãi mới dứt.
Phan Trung cưỡi ngựa đi đầu. Gió bấc thổi ngược, mớ tóc trắng búi sau gáy lão xổ ra mấy sợi, bay ngang mặt. Lão không đưa tay vén. Qua vòm cổng, lão ghìm cương nhích sang một bên cho hàng lính đi qua, ngồi trên lưng ngựa đếm từng hàng một, đếm xong mới thúc ngựa lên đầu.
Tô công đứng sát chân tường phía trong, hai tay chắp sau lưng. Ông ở lại giữ kinh. Hắn đi qua chỗ ông, ông cúi đầu, không nói gì. Hắn gật.
Sau lưng hắn là Nguyễn Trãi, Lương Thế Vinh, hai người Hộ bộ. Người già mặt vuông ôm trước ngực một tập giấy bọc trong vải dầu, là trang chép số đo bốn làng. Người cầm thước cưỡi ngựa không quen, ngồi lưng thẳng quá, hai tay nắm cương chặt như nắm đầu một sợi thừng.
Ra khỏi cổng được một quãng, đường cái phía Đông chạy qua bãi đắp đường. Mặt đường mới đắp cao hơn ruộng hai bên chừng nửa người, chỗ đã nện chặt, chỗ còn là đất tơi vừa đổ. Gia binh nhà Lương đang gánh đất từ lúc trời còn tối. Thấy hàng lính, họ đặt gánh xuống, đứng dạt vào mép đường, cúi đầu. Trong đám ấy có cả mười mấy người phương Bắc ở lại hồi tháng Bảy, ở trần, vai đỏ lựng vì đòn gánh. Hắn không dừng. Người chép sổ ngày đi ngang một lão già đứng ở cuối bãi, ngó lão một cái. Lão già cúi đầu thấp hơn những người khác.
Hắn cho ngựa đi chậm, đi ngang với hàng lính đầu. Lính đi bộ, vác cọc, không đi nhanh được. Hắn không đi trước họ. Từ kinh ra tới đồng ba nhà, người đi bộ mất hai ngày, ngủ một đêm ở đình bên đường. Lính của lão tướng cũng thế.
Trưa, cả đoàn qua bến đò thứ nhất. Đò nhỏ, mỗi chuyến chở được mười mấy người với cọc, người lái đò chống sào qua lại tới quá trưa. Lính xuống đò phải dựng cọc đứng giữa khoang cho khỏi vướng, ôm cọc như ôm cán giáo, đò tròng trành mỗi khi có người đổi chân. Hắn ngồi trên bờ chờ, ăn nắm cơm người hầu mang theo, ngó lính xếp hàng xuống đò. Lão tướng đứng ở mép nước suốt buổi. Chuyến cuối cùng sang tới bờ bên kia, lão mới dắt ngựa xuống đò.
Chiều tối, đoàn tới một làng bên đường, ngủ lại ở đình. Đình nhỏ, lính không đủ chỗ, phần lớn nằm ngoài sân trên rơm. Người làng mang ra mấy nồi nước chè, đặt ở bậc đình, đặt xong thì lui ra cổng.
Một ông lão trong làng không lui. Ông đứng nán ở cổng, đợi tới lúc một người lính ra cổng đổ nước rửa chân thì lần tới, kéo áo người lính, hỏi nhỏ. Hắn ngồi ở hiên đình, nghe được.
– Bẩm, làng tiểu nhân có được chia không?
Người lính ngó ông lão, gãi đầu.
– Ruộng làng ông không phải ruộng mấy nhà kia. – Người lính nói. – Ruộng làng ông là của làng ông rồi.
Ông lão đứng thêm một chốc, gật đầu mấy cái, rồi đi về. Đi được mấy bước, ông quay lại, ngó đống cọc dựng ở góc sân đình, ngó lâu, mới đi tiếp.
Trăng lưỡi liềm chìm dần ở phía Tây, tới canh một thì khuất. Hắn nằm trong gian bên đình, nghe tiếng lính trở mình trên rơm ngoài sân, tiếng một người ho, tiếng gió đập vào mái. Hắn ngủ không sâu.
* * *
Sáng mùng năm, đường cái đi ngang gò giữa đồng.
Gò ở bên phải đường, cách mặt đường chừng nửa dặm ruộng. Hắn chưa tới đây lần nào kể từ sau trận tháng Sáu. Từ trên lưng ngựa, hắn thấy mấy nấm mả cũ trên đỉnh, mấy bụi duối, và dưới chân gò, phía bãi cỏ, một cái mái tre lợp rơm, rơm đã ngả sang màu nâu. Trước mái có khói. Khói mỏng, lên thẳng rồi bị gió bấc bẻ ngang, tạt về phía đồng.
Có cái gì đó chảy qua chỗ hắn ngồi. Không mạnh, không rõ hình, như hơi ấm từ một bếp lửa ở xa, đi qua người rồi mới biết là đã đi qua. Hắn không dừng ngựa. Hắn ngó cái mái thêm một chốc. Đường cái rẽ, một rặng tre che khuất chân gò.
Giữa buổi, đoàn vào làng thứ nhất.
Sân đình đã kín người. Tin đi trước đoàn từ hôm qua, theo người đi chợ, theo thuyền chở rơm. Người cả làng ra đình từ sáng sớm, đàn ông quỳ phía trước, đàn bà quỳ phía sau, trẻ con bị mẹ ấn đầu xuống, chốc chốc lại ngóc lên. Thấy hắn bước qua cổng đình, cả sân cúi rạp, đầu chạm xuống gạch.
Hắn để họ quỳ. Hắn đi lên bậc đình, quay mặt xuống sân.
Ông từ coi đình đứng nép ở góc hiên. Ông bưng một cái khay nước, bưng lên tới chân bậc thì hai tay run, nước sánh ra khay. Ông không dám bước lên nữa, đứng đó mấy hơi thở, rồi quay lại đưa cái khay cho đứa cháu đứng sau lưng, bảo nó mang lên. Đứa bé bưng khay lên bằng cả hai tay, mặt đỏ, đặt xuống mép bậc, chạy biến.
Hắn ngó xuống sân. Người quỳ dưới ấy, hắn không biết ai với ai. Lương Thế Vinh thì biết. Mười lăm thửa ruộng của làng này, tháng trước người ấy đã đo từng thửa một, đã đọc số cho từng người cấy nghe.
– Thửa ai đang cấy, từ hôm nay về tay người ấy. – Vua nói.
Cả sân im. Không ai ngẩng lên. Hắn chờ một chút, nói tiếp.
– Năm nay không ai nộp gì. Sổ cũ bỏ đi, không tính lại. Ai nhận ruộng, từ nay tới mùa gặt năm sau, không được bán thửa của mình.
Hắn lùi lại một bước. Người già mặt vuông bước lên chỗ hắn vừa đứng, mở bọc vải dầu, cầm trang giấy bằng hai tay, vuốt cho phẳng mép.
Ông đọc thửa thứ nhất. Số thửa. Thửa ấy rộng bao nhiêu sào, bao nhiêu thước, theo số đo tháng trước. Tên người cấy.
Dưới sân, một người đàn ông chừng bốn mươi ngẩng đầu lên trước tất cả. Người ấy ngẩng lên, ngó lên bậc đình, miệng hé ra. Người ấy chưa kịp nói gì thì người quỳ bên cạnh đã huých khuỷu tay vào sườn, ấn người ấy cúi xuống lại.
Hai dòng hiện ra ngay lúc ấy, lúc người già vừa đọc dứt cái tên.
【Ruộng ba nhà về tay người cày: Quốc Vận +4.】
【Quốc Vận: Tiểu An (24 → 28/100)】
Hắn không đọc to. Người già bên cạnh đã đọc sang dòng sau.
Lần trước, hai dòng như thế tới trên nóc cổng Ải, giữa gió núi, khi đốm đuốc cuối cùng bên kia đã khuất sau núi. Lần này chúng hiện ra giữa một sân đình đầy người quỳ, lúc một ông già Hộ bộ đọc xong một cái tên mà hắn chưa nghe bao giờ. Hắn để hai dòng ấy nằm đó, ngó qua chúng xuống sân, chỗ người đàn ông bốn mươi vẫn cúi gập, hai vai rung lên từng chặp.
Thửa thứ hai. Người già đọc số thửa, số đo, rồi đọc một cái tên.
Dưới sân, nhiều người ngoảnh lại. Có người ngoảnh lại mấy lượt mới thôi. Cái tên ấy cả làng không quen, cả làng gọi ông già theo tên con trai ông, gọi thế mấy chục năm nay. Người ta ngoảnh lại, dò từng người quỳ ở hàng sau. Ông già lưng còng quỳ ở gần cuối sân, gần cổng đình, đang chống một tay lên đầu gối người bên cạnh mà gượng đứng dậy.
Ông gượng được nửa chừng thì không gượng thêm được nữa. Lưng ông còng, đứng hết cỡ cũng chỉ tới thế. Ông ngó lên bậc đình. Ông không xin đọc lại. Người bên cạnh đưa tay đỡ khuỷu tay ông, ông gạt ra, đứng như thế suốt lúc người già đọc thửa thứ ba.
Mười lăm thửa. Người già đọc chậm, đọc rõ, đọc hết, không đọc lại thửa nào. Mỗi lần một cái tên được đọc lên, ở một chỗ trong sân lại có một cái đầu ngẩng lên, có khi ngẩng lên rồi lại cúi xuống ngay, có khi ngẩng lên mà quên cúi. Một đứa bé quỳ cạnh mẹ ở hàng sau hỏi to, tên cha nó đọc chưa. Người mẹ ấn đầu nó xuống. Cả mấy hàng quanh đó cười, cười khẽ, cười xong lại im. Người cầm thước đứng sau lưng người già một bước, không nói câu nào. Nguyễn Trãi đứng ở góc hiên bên kia, cuốn sổ ngày mở trên tay, chép theo từng thửa.
Đọc xong, sân đình vẫn quỳ. Hắn bước xuống bậc, đi qua giữa sân ra cổng. Người quỳ hai bên nhích sang, chừa một lối. Ra tới cổng đình, hắn nghe sau lưng có tiếng một người đàn bà khóc to, khóc bật ra, rồi có tiếng người khác dỗ.
Ngoài cổng đình, lính đã tản ra các thửa ruộng gần làng, mỗi tốp mấy người, một người vác vồ. Người đàn ông bốn mươi chạy ra khỏi cổng trước tất cả mọi người, chạy thẳng ra đồng, chạy tới thửa ruộng đầu tiên sát đường cái thì dừng. Người ấy không làm gì. Người ấy đi một vòng quanh bờ thửa của mình, đi chậm, chân trần giẫm lên bờ đất khô, đi hết một vòng thì đứng lại ở góc thửa, chỗ lính đang dựng cái cọc đầu tiên, ngó cái cọc ấy cắm xuống đất.
* * *
Chiều, hắn sang làng thứ hai.
Bờ ruộng ở thửa cuối làng, chỗ sát con lạch, đã đắp trả về chỗ cũ. Đất bờ mới còn ướt, màu nâu sẫm, nện chặt. Từ đường cái ngó xuống, bờ ấy giờ nối thẳng một vệt với mấy bờ ruộng bên kia đường, như chưa từng có ai dời nó đi đâu.
Người đàn ông vai dày đứng xa, ở góc thửa ruộng nhà mình. Thấy hắn đi dọc đường cái, người ấy cúi đầu, cúi lâu, không bước tới. Đứa con trai lớn đứng sau lưng người ấy cũng cúi.
Ở thửa dưới, người đàn ông gầy với vợ đang giữ cọc cho lính đóng. Người chồng ôm cọc, người vợ đứng bên cầm sợi dây gióng hàng theo bờ. Một người lính vung vồ, nện xuống đầu cọc, mỗi nhát nện người chồng lại nhắm mắt lại một cái. Cọc xuống được nửa, lính dừng tay, người vợ ngó dọc sợi dây, gật đầu, lính nện tiếp.
Hắn đi tiếp tới thửa ôm chân cái gò thấp.
Người dân phụ cấy thửa ấy quỳ trên bờ. Chị không hỏi gì. Chị quỳ, hai tay đặt trên đùi, mắt ngó xuống bờ đất trước gối. Hắn dừng ở đầu bờ thửa ấy một lúc. Gió bấc thổi qua mặt ruộng trống, rạ khô kêu lào xào. Đằng sau chị, trên sườn cái gò thấp, có mấy con cò đậu trên một bụi cây. Chúng không bay.
Hắn không nói gì với chị. Hắn đi tiếp.
Ở đầu bờ thửa bên, một ông già ngồi xổm, điếu cày gác ngang đùi. Thấy hắn đi qua, ông vội úp cái điếu xuống cỏ, cúi đầu. Hắn qua khỏi một quãng, ông mới lật cái điếu lên, châm lửa, rít một hơi thật sâu. Tiếng điếu reo sòng sọc giữa đồng vắng, khói trắng tan ngay trong gió.
Phan Trung đứng giữa đồng, chỗ hai bờ ruộng giao nhau, chỉ cho lính chỗ cắm cọc. Lão chỉ bằng roi ngựa, không chỉ bằng tay. Có một cái cọc lính đóng lệch khỏi góc thửa chừng một bàn chân. Lão không quát. Lão đi tới, gõ roi vào đầu cọc ấy một cái. Người lính đóng cọc nhổ lên, mặt đỏ tía, cắm lại đúng chỗ người cầm thước đã đánh dấu bằng một nắm rạ buộc túm. Người cầm thước đứng ở bờ bên kia, ngó đầu cọc, ngó nắm rạ dưới chân cọc, gật. Thấy hắn tới, lão quay lại.
– Bẩm bệ hạ. Đóng xong mấy làng này, lính theo người đo. – Phan Trung nói. – Người đo tới làng nào, lính đóng tới làng ấy.
– Lão tướng đi theo lính? – Hắn hỏi.
– Bẩm. Lão phu đi theo lính.
Hắn gật. Lão tướng quay lại với lính.
Tiếng vồ nện cọc vang khắp đồng. Ở thửa này một tiếng, ở thửa kia một tiếng, đều mà không cùng nhịp, như ai đang gõ nhiều cái mõ ở nhiều chỗ một lúc. Tiếng vang dội vào rặng tre đầu làng rồi dội lại.
* * *
Chạng vạng, hắn đứng trên đường cái, ngó về phía hai làng vừa qua.
Lính đã đóng xong mấy thửa gần đường. Đầu cọc đẽo vuông, gỗ mới, trắng, nhô lên khỏi bờ ruộng chừng một gang, mỗi cọc cách nhau một quãng, chạy theo bờ, chạy vòng quanh từng thửa. Trong ánh chiều, hàng đầu cọc trắng hiện lên rõ giữa đồng rạ, như ai vừa dùng phấn kẻ lại từng ô ruộng.
Trăng lưỡi liềm đã hiện trên nền trời phía Tây, mỏng như một vết móng tay. Phía làng thứ nhất, trong các ngõ, bếp nhà nào cũng đã đỏ lửa. Mấy đứa trẻ chạy dọc bờ ruộng gần làng, chạy tới cái cọc nào là đưa tay vỗ vào đầu cọc ấy một cái, vỗ xong lại chạy, tiếng cười lanh lảnh bay ra tới tận đường cái. Lính thu vồ, gánh chỗ cọc còn lại về đình. Người cầm thước còn đứng ở thửa cuối, ngó dọc hàng cọc một lượt, đoạn ngó ra phía xa, phía đồng còn tối, phía mấy làng chưa ai tới.
Người chép sổ ngày ở cạnh hắn. Y đã gấp cuốn sổ lại.
– Bẩm Bệ hạ. Còn chín làng chưa đo. – Nguyễn Trãi nói.