Rạng mùng một tháng Mười Một, lính doanh lão tướng ra chân tường Bắc.
Phạm Ngũ Lão ở trên mặt thành, cách đầu vòm cổng thành phía Bắc chừng trăm bước về phía Tây, ngó xuống. Trời chưa sáng rõ. Gió bấc thổi từ phía bên kia hào, thổi thẳng vào mặt tường, lạnh tới mức lính gác phiên đêm phải quấn thêm một lớp vải quanh cổ.
Khúc tường dưới chân y là khúc lở hồi đầu tháng Sáu. Thợ đã đắp lại, đắp nhiều tuần, trả công từng tuần, nện xong thì trát mặt ngoài cho phẳng. Từ trên mặt thành ngó xuống, khúc ấy không khác gì những khúc bên cạnh, chỉ màu đất hơi vàng hơn. Phải xuống tận chân tường mới thấy.
Hôm hai mươi bốn, người cầm thước đã xuống tận chân tường. Người ấy đi dọc khúc ấy từ đầu tới cuối, ngồi xổm, áp tai vào đất, lấy cán thước gõ, gõ chỗ này một tiếng, chỗ kia một tiếng. Xong, người ấy cắm mấy cái cọc gỗ dưới chân, mỗi cọc cách nhau một sải. Y ở trên này ngó xuống suốt buổi, không xuống hỏi. Chiều ấy, người cầm thước leo bậc đá lên mặt thành, tới cạnh y, chỉ xuống.
– Chân tường nứt. – Người ấy nói. – Đất đắp mới đặt trên đất cũ đã lún, dưới không có đá. Mưa thu thấm vào chỗ nối. Mùa mưa tới, khúc ấy sạt lại.
Người ấy không nói thợ đắp sai. Người ấy chỉ nói chỗ hỏng.
Giờ, dưới chân tường, lính doanh lão tướng đã dàn hàng dọc theo mấy cái cọc. Mấy trăm người, áo nâu, tay cầm cuốc, cầm mai, cầm sọt. Phan Trung đứng trước hàng, lưng thẳng, hai tay chắp sau lưng. Lão không đội gì trên đầu, tóc búi gọn, trắng gần hết.
– Dỡ tới chỗ đất cũ. – Lão nói với lính. – Đất dỡ ra đổ đống bên trái. Không ai đổ xuống hào.
Lính tản ra, cuốc bổ xuống. Tiếng cuốc vào đất đắp mới nghe bộp bộp, khác hẳn tiếng cuốc vào đất cũ.
Y ngó lão tướng thêm một lúc.
Từ chiều mười bốn tháng trước, hôm đoàn đi Ải về, y chưa nghe lão nói với vua câu nào. Hôm ấy y ở trên đầu vòm, ngó xuống. Hai người đi trước xuống ngựa ngoài hào. Lão tướng không xuống, cho ngựa đi từng bước qua vòm, ngồi thẳng trên yên, không ngoái. Từ hôm ấy, lão ở trong doanh. Lão không lên thư phòng. Sáng nào lão cũng ra bãi tập với lính, tối nào doanh cũng tắt đèn trước canh hai. Lính đi Ải về kháo nhau những gì ở trên ấy, y có nghe, mà y không hỏi tới.
Từ ngày về giữ thành này, gặp lão, y vẫn xưng mạt tướng.
Y xuống bậc đá, xuống tới chân tường.
– Bẩm. – Y nói. – Lính giữ cổng, mạt tướng cho thêm năm chục người.
Lão tướng quay lại, ngó y một chốc.
– Tướng quân giữ cổng. – Lão nói. – Ở đây đủ người.
– Bẩm.
Y không nói thêm. Y tránh sang một bên, ngó lính dỡ đất.
Tới gần trưa, một người lính mặt còn non đang bổ cuốc thì dừng tay, ngó lớp đất vừa vỡ ra dưới lưỡi cuốc. Người ấy ngoái lại, thấy y ở gần, cúi đầu.
– Bẩm tướng quân, khúc này cha tiểu nhân đắp. – Người lính nói. – Hồi tháng Sáu, cha tiểu nhân đi làm thợ, đắp ở đây mấy tuần.
Mấy người lính quanh đó ngừng cuốc, ngó sang.
– Cha ngươi nện chặt. – Y nói. – Dưới không có đá. Lỗi không ở tay người nện.
Người ấy cúi đầu thấp hơn, rồi lại bổ cuốc. Tiếng cuốc của người ấy nặng hơn lúc trước.
Tới trưa, lớp đất đắp mới đã dỡ xuống quá nửa. Tới chiều, dỡ tới đất cũ. Chỗ đất cũ lộ ra, một vết nứt to bằng ngón tay chạy chéo từ dưới chân lên, dài hơn một người nằm, trong kẽ nứt đất ẩm sẫm màu. Lính vây quanh vết nứt, ngó nhau. Lão tướng đi tới, cúi xuống, thò hai ngón tay vào kẽ nứt, rút ra, ngón tay ướt. Lão chùi ngón tay vào vạt áo.
– Đào rãnh. – Lão nói. – Sâu tới đất rắn.
Đêm ấy, khúc tường dỡ ra để lại một chỗ hõm trên thân thành, ngó từ ngoài hào vào như một cái miệng há. Canh hai, y đi tuần qua đó. Y cho thắp hai bó đuốc dưới chân chỗ hõm, đặt thêm bốn người gác, hai người dưới chân tường, hai người trên mặt thành ngay phía trên. Trong thành không có giặc. Ngoài hào cũng không. Gần sáng y quay lại lần nữa. Bốn người vẫn thức, đuốc đã thay bó mới.
* * *
Rạng mùng hai, Phạm Ngũ Lão ra cầu hào.
Cái cầu bắc qua hào trước cổng thành phía Bắc là cầu gỗ, mặt ván dày, gác trên mấy hàng cọc đóng xuống lòng hào. Người, ngựa, xe gánh thóc gánh củi vào thành đều qua cầu ấy. Từ ngày y giữ thành, cầu ấy chưa chịu con voi nào.
Bên kia hào, ở quả đồi thấp phía Bắc, lệch khỏi đường cái một quãng, lính đã đào đá ong từ mấy hôm trước, xẻ thành từng tảng vuông, xếp đống ở chân đồi. Đá ong mới đào lên còn mềm, màu đỏ gạch, ra gió vài hôm thì cứng lại, sẫm đi, gõ vào nghe đanh như gõ vào sành.
Dã Tượng dắt voi ra từ phía chân đồi. Sau lưng con voi là một cái xe trượt bằng gỗ, hai thanh càng to như cổ tay người lớn chập đôi, buộc vào bộ dây da quàng qua vai voi. Trên xe chất đá ong, từng lớp, chèn rơm vào kẽ.
Người cầm thước ở đầu cầu phía bên kia, ngay chỗ mặt cầu gặp mặt đất. Người ấy không tránh sang bên. Người ấy cứ ở đó, tay cầm cây thước, mắt ngó xuống mấy hàng cọc dưới gầm cầu.
Y đi ra giữa cầu, dừng lại.
Đây là việc của người giữ cổng thành. Cầu này y đi mỗi ngày mấy bận, ngựa của y đi, lính của y đi. Tiếng của nó lúc vắng, lúc đông, lúc có xe nặng, y đều đã nghe. Hôm nay có một thứ nặng hơn mọi thứ nó từng chịu, thì người nghe phải là y.
Trên mặt thành, lính gác phiên sáng đã kéo nhau ra sát mép tường, ló đầu xuống. Ở đầu cầu bên này, một ông già đánh xe trâu chở củi vào thành đang dừng chờ, thấy con voi bên kia thì kéo trâu lùi hẳn ra mép đường. Con trâu thấy voi, khịt mũi, lùi theo không cần ai kéo.
– Bẩm quan, hôm nay xe tiểu nhân có được qua không? – Ông già hỏi.
– Được. – Y nói. – Voi qua một chuyến, xe qua một chuyến. Ông chờ voi qua đã.
Ông già gật, ngồi xuống bên càng xe, rút điếu ra hút. Dưới lòng hào, nước đen, lặng, mấy cụm bèo dạt vào chân cọc.
Con voi tới đầu cầu, dừng. Nó đưa vòi ra, chạm mặt ván. Người dắt voi nói một tiếng. Nó bước lên.
Mặt cầu dưới chân y lún xuống, không nhiều, chừng bề dày một ngón tay. Gỗ kêu. Tiếng kêu từ dưới gầm, từ chỗ đầu cọc gặp xà ngang, một tiếng dài, khàn, như người già trở mình. Y không động. Y nghe.
Con voi bước thêm. Cái xe trượt sau lưng nó kéo lên mặt cầu, đế xe nghiến trên ván. Tiếng gỗ kêu dồn lại, rồi dàn ra, rồi đều. Y nghe tiếng ấy chạy dọc theo mấy hàng cọc, từ đầu cầu bên kia sang tới chỗ y, qua y, sang đầu cầu bên này. Không có tiếng gãy. Không có tiếng rạn. Chỉ có tiếng gỗ chịu.
Trên mặt thành, có người lính kêu lên một tiếng. Y giơ tay lên, không ngoảnh lại. Tiếng kêu tắt.
Ở đầu cầu bên kia, người cầm thước vẫn nguyên chỗ cũ. Người ấy không lùi một bước.
Con voi qua tới giữa cầu, đi ngang chỗ y. Hơi thở của nó phả ra thành khói trắng trong gió lạnh. Mắt nó nhỏ, nâu, ngó y một cái rồi ngó về phía trước. Y nép sát lan can, để nó đi qua. Người dắt voi đi bên đầu voi, tới ngang y thì gật đầu.
– Tướng quân. – Dã Tượng nói.
Y gật lại. Hai người không nói gì thêm.
Qua hết cầu, con voi kéo xe dọc chân tường tới chỗ dỡ hôm qua. Lính đã chờ sẵn. Họ dỡ đá xuống, khiêng từng tảng, đặt xuống rãnh đào sẵn dưới chân tường, tảng nọ khít tảng kia, kẽ chèn đá vụn, chèn đất sét. Phan Trung ở đầu rãnh, ngó từng tảng đặt xuống. Tảng nào lệch, lão chỉ tay. Lính nhấc lên, đặt lại.
Suốt ngày hôm ấy, con voi đi lại trên cầu mấy chục chuyến. Tới chuyến thứ ba, y thôi ra giữa cầu. Y ở đầu cầu bên này, nghe từ đó. Tiếng gỗ chuyến nào cũng như chuyến nào. Tới trưa, y đã nghe được cả tiếng con voi thở dài lúc cái xe trượt qua chỗ nối ván.
Tới chiều, rãnh chân tường đã kín đá. Một hàng đá ong đỏ sẫm chạy dọc chân khúc tường lở, thẳng tắp, mặt trên phẳng như mặt ván.
Chập tối, lính đã về doanh, y còn ra cầu một mình. Y lội xuống mép hào, chỗ nước nông dưới đầu cầu, đặt bàn tay lên từng đầu cọc mà sờ, từ hàng ngoài vào hàng trong. Gỗ ướt, lạnh, rêu trơn tay. Tới cọc thứ ba hàng bên trái, y dừng. Đầu cọc ấy thấp hơn đầu cọc bên cạnh, thấp không nhiều, sờ mới biết.
Trên cầu có tiếng chân. Người cầm thước đã đứng ở lan can từ lúc nào, ngó xuống chỗ tay y.
– Cọc ấy lún từ chuyến thứ mười. – Người ấy nói. – Lún xong thì đứng.
– Mai ta cho đóng thêm một cọc cạnh nó. – Y nói.
Người cầm thước gật, rồi đi về phía cổng. Y ở lại dưới mép hào thêm một chốc, tay vẫn đặt trên đầu cọc.
* * *
Chiều mùng ba, khúc tường mới đã nện tới ngang đầu người.
Sáng ấy, lính đã đóng thêm một cọc cạnh cọc lún dưới cầu. Phạm Ngũ Lão đứng xem đóng xong, giữa buổi mới ra chân tường. Lính đổ đất từng lớp lên trên hàng đá ong, mỗi lớp dày chừng một gang, tưới nước, rồi mười người một hàng cầm chày gỗ nện, nện từ đầu khúc tới cuối khúc, nện quay lại, nện tới khi chày nện xuống không còn để lại vết. Xong lớp ấy mới đổ lớp khác. Ván gỗ kẹp hai bên giữ cho đất khỏi xô ra. Tiếng chày nặng, đều, từ sáng tới chiều không dứt, nghe như tiếng một cái cối giã khổng lồ.
Người cầm thước đi dọc ván kẹp, cứ một quãng lại dừng, áp lòng bàn tay vào mặt đất nện, ấn. Có chỗ người ấy lắc đầu. Lính đổ thêm nước, nện thêm.
Có một hàng nện bị thiếu người, một người lính đau tay phải ra ngồi. Y bước tới, cầm cái chày người ấy để lại, vào hàng. Chày gỗ nặng, cán nhẵn bóng mồ hôi. Y nện theo nhịp hàng, nện hết một lượt từ đầu khúc tới cuối khúc, quay lại, nện thêm một lượt. Lính cùng hàng ngó y một cái lúc đầu, rồi thôi ngó, nện tiếp. Hết lớp ấy, y trả chày, lui ra, hai lòng bàn tay nóng ran.
Phan Trung đi sau người cầm thước một quãng. Chỗ nào người cầm thước lắc đầu, lão đứng lại xem lính nện xong, cúi xuống áp bàn tay lên mặt đất, ấn một cái, rồi mới đi tiếp.
Gần chiều, có tiếng chân người ở phía vòm cổng, mấy người, đi chậm.
Vua đi trước. Sau vua chỉ có hai người theo hầu, không có người cầm sổ. Vua đi dọc chân tường, từ phía cổng sang, đi tới chỗ khúc mới nện thì dừng.
Lính ở đó buông chày, toan quỳ. Vua xua tay. Lính giữ nguyên chỗ, chày dựng bên chân.
Y quỳ một gối, cúi đầu, rồi dậy. Người cầm thước chắp tay. Lão tướng ở đầu khúc tường, cách vua chừng mười bước. Lão quay lại, ngó vua. Lão bước tới mấy bước, dừng, chắp tay.
– Bẩm bệ hạ. Đoạn này, lính của lão phu đắp. – Phan Trung nói.
Chung quanh, lính cầm chày lặng phắc. Y ở sau lão tướng mấy bước. Y nghe giọng lão. Giọng ấy khô, chậm, đúng như giọng lão vẫn nói với lính mỗi sáng ở bãi tập.
Vua ngó khúc tường, ngó từ hàng đá ong đỏ dưới chân lên tới mép đất mới nện trên đầu. Vua đưa tay chạm vào mặt đất, ấn, như người cầm thước vẫn ấn.
– Chắc. – Vua nói. – Mùa mưa năm sau, đoạn này đứng được.
Lão tướng cúi đầu. Lão không nói thêm.
Vua đi dọc khúc tường mới, đi chậm, tay để hờ trên mặt đất nện, từ đầu tới cuối. Lão tướng đi sau vua một bước. Hai người không nói với nhau câu nào. Tới cuối khúc tường, vua dừng, quay sang người cầm thước đang theo sau.
– Tường ở Ải có phải đắp không? – Vua hỏi.
Người cầm thước ngẩng lên, im một chút.
– Bẩm bệ hạ. Tường ở Ải, thần chưa thấy. – Lương Thế Vinh nói.
Vua gật. Vua không hỏi thêm.
* * *
Gió bấc lại lên. Mặt trời đã xuống thấp ở phía Tây, bóng tường thành đổ dài qua mặt hào, phủ lên cả cái cầu gỗ. Lính bắt đầu thu chày, cuộn dây, kê ván kẹp lại cho đêm. Mấy người lính ngồi bệt xuống chân tường, lưng tựa vào đất mới nện, đất còn ẩm, còn lạnh.
Người lính có cha đắp khúc tường cũ ngồi cuối hàng, hai tay đặt trên đầu gối, ngửa mặt ngó lên mép tường. Y đi ngang, không dừng.
Vua đã quay lưng, đi được mấy bước về phía cổng. Vua dừng lại, ngoái đầu, ngó về phía lão tướng còn ở cuối khúc tường.
Phạm Ngũ Lão ở gần, nghe rõ.
– Mùng năm, lính của lão tướng ra đồng phía Đông đóng cọc. – Vua nói.