Chương 238: Điền ngạn tranh tụng

Sáng hai mươi tám, hai nhà tá điền ở đồng phía Đông cùng lên kinh, xin xử một cái bờ ruộng. Trịnh Khê nghe tới họ khi lão ôm sổ kho từ gian bên đi ra. Đối sổ sáng nay xong sớm, kho với bản Hộ bộ khớp, Tô công chỉ lật hai trang đã gật. Lão định về căn phòng mượn để xét án thì người hầu chạy vào báo ở cổng Hộ bộ có hai nhà dân quê đứng từ lúc gà gáy, cầm theo một tờ giấy của người cầm thước. Tô công nghe xong, đứng dậy. Ông không bảo đưa họ vào gian bên. Ông bảo kê một cái án ra sân Hộ bộ. – Ruộng là việc của Hộ bộ. – Ông nói. – Xử ở sân Hộ bộ, người Hộ bộ cùng nghe. Lão đi theo ông ra sân, đứng sau án một bước, cuốn sổ kho vẫn ôm trước ngực. Hai nhà quỳ dưới sân, cách nhau một quãng. Nhà bên trái là một người đàn ông ngoài năm mươi, vai dày, mặt đỏ, áo nâu mới giặt, đầu chít khăn cẩn thận, sau lưng là một đứa con trai lớn. Nhà bên phải là người đàn ông gầy, chân đất, ống quần còn bê bết bùn khô, và vợ người ấy, một dân phụ gầy hơn chồng, tay ôm khư khư một cái bọc vải. Người hầu đưa tờ giấy lên. Tô công đọc, đọc xong đưa sang lão. Lão đọc. Chữ của người cầm thước nhỏ, thẳng, dòng nào cũng cách dòng trên một khoảng như nhau. Hai thửa liền nhau ở làng thứ hai, đồng phía Đông. Thửa trên, sổ ghi bao nhiêu, đất đo được bao nhiêu. Thửa dưới, sổ ghi, đất đo. Bờ ngăn hai thửa lệch xuống phía dưới một sải tay so với hàng bờ mấy thửa bên kia đường cái. Dưới chân bờ, phía thửa trên, có gờ đất cũ bị cày lấp, thẳng theo hàng bờ ấy. Cuối tờ, một dòng: người cấy thửa dưới xin lên kinh nhờ xử. Lão đưa tờ giấy lại. Tô công không đọc lại. Ông ngó xuống sân. – Ai nói trước? Người đàn ông vai dày ngẩng lên trước. – Bẩm quan lớn, tiểu nhân cấy thửa trên. – Người ấy nói. – Hồi tháng Sáu, sau trận mưa, bờ ấy sạt. Tiểu nhân đắp lại. Đắp chỗ đất chắc, chỗ cũ lún rồi, đắp lại cũng sạt. Tiểu nhân không lấn của ai. – Bẩm quan lớn. – Người đàn ông gầy nói, giọng nhỏ, run. – Bờ cũ thẳng hàng với bờ trên. Ông nội tiểu nhân đã cấy thửa ấy. Bờ đắp mới ăn vào ruộng tiểu nhân một sải tay, suốt từ đường cái xuống lạch. – Sạt thật. – Người vai dày nói. – Cả làng thấy. – Sạt thì đắp lại chỗ cũ. – Người dân phụ nói, nói xong thì cúi gập người xuống. Tô công giơ tay. Hai bên im. – Từ làng lên đây, đi mấy ngày? – Ông hỏi. – Bẩm quan lớn, hai ngày. – Người đàn ông gầy nói. – Đêm qua ngủ ở đình một làng bên đường. – Hai nhà đi cùng? – Bẩm, đi cùng. – Người vai dày nói. – Một đường thì đi cùng. Tô công gật. Lão đứng sau, thấy hai nhà ấy quỳ cách nhau một quãng mà áo cùng một thứ bụi đường. – Sổ tô cũ có ghi bờ ấy ở đâu không? – Ông hỏi. – Bẩm quan lớn, sổ tô nhà ấy đốt rồi. – Người đàn ông gầy nói. – Hồi nhà ấy bị xử. Người làng ai cũng bảo thế. Người vai dày im. Lão để ý cái im ấy. Người dân phụ lúc ấy mới đặt cái bọc vải xuống trước mặt, mở ra. Trong bọc là một cục đất to bằng hai nắm tay, xám sẫm, khác hẳn màu đất nâu dưới sân. Mấy sợi rễ cỏ khô xuyên qua cục đất, rễ đã chết từ lâu. – Bẩm quan lớn, dân phụ đào ở gờ bờ cũ. – Chị nói. – Đất bờ cũ nện chặt, cày mấy lượt cũng không vỡ. Đất bờ mới thì tơi, bóp là vụn. Tô công ngó cục đất. Ông không cầm lên. – Cứ để đấy. – Ông nói. Người hầu xuống bưng cả bọc vải lên, đặt ở mép án. Lão đứng gần, ngửi thấy mùi bùn ruộng, mùi rễ cỏ mục. Tô công quay sang lão, hạ giọng. – Sổ điền triều đình chỉ có số thửa, số sào, tên người cấy. – Ông nói. – Không có bờ. Bờ ở sổ tô. Người thu tô phải biết thửa nào giáp thửa nào, mốc ở đâu. Lão gật. Lão biết thế. Lão còn biết một điều nữa. Hồi tháng Sáu, thóc ba nhà phía Đông nộp về kho trong kinh, lão ghi từng chuyến theo dấu bao. Chuyến nào của nhà Nghiêm cũng có một người quản điền đi theo, đứng bên cân, in ngón tay vào sổ lão. Tên người ấy, lão chép không dưới mười lần. Chuyến từ kho làng thứ hai về, số bao ít hơn số người làng kê ra trước đó. Lão ghi khoản hụt ấy vào trang riêng lão để cho thóc ba nhà, một dòng, không ai hỏi tới. Tháng Sáu, người ta bận xử những việc to hơn. Người quản điền ấy không bị xử. Tháng Bảy, người ấy còn tới kho trong kinh xin chép sổ mướn, để lại chỗ trọ ở một ngõ gần bến chung. Lão không nhận người ấy. Lão nhớ cái ngõ. Lão không nói ra ở sân. – Mai xử. – Tô công nói với hai nhà. – Ở lại kinh một đêm. Hộ bộ cho chỗ ngủ. * * * Tối hai mươi tám, Trịnh Khê đi một mình. Trời cuối tháng không trăng. Lão cầm một cái đèn lồng nhỏ, giấy dầu, ánh sáng chỉ đủ soi một vòng dưới chân. Ngõ người quản điền ở là một ngõ nhỏ gần bến chung, nhà sát nhà, mái thấp, đường đất lổn nhổn vỏ ốc. Lão đi chậm. Đầu gối lão không còn run như hồi tháng Năm, mà đi nhanh thì vẫn mỏi. Nhà người ấy là một gian thuê, cửa liếp. Trong nhà có đèn. Lão gõ ba tiếng. Người ra mở cửa là một người đàn ông ngoài năm mươi, gầy, mặt dài, râu tỉa gọn. Thấy lão, người ấy khựng lại trong khung cửa. Mặt người ấy đổi màu, từ vàng sang trắng. – Lão gia… – Người ấy nói, rồi không nói tiếp. Lão không đáp. Lão bước qua bậc cửa, đặt cái đèn lồng xuống nền đất. Trong gian chỉ có một cái chõng tre, một cái chiếu trải trên nền, một cái hòm gỗ nhỏ, một ngọn đèn dầu đặt trên hòm. Vách đất trát rơm, có chỗ đã bong. Cạnh chân chõng có một đôi guốc mộc nhỏ, guốc đàn bà, quai đã sờn, mà trong gian không có ai khác. Người quản điền đóng cửa lại, quỳ xuống chiếu. – Lão gia đi đêm, có việc gì sai bảo tiểu nhân? Người ấy toan đứng dậy đi lấy ấm nước. Lão giơ tay. Người ấy quỳ lại. Hai bàn tay người ấy đặt trên đùi, ngón dài, móng để dài, sạch. Tay ấy quen cầm sổ, cầm quả cân, chưa cầm cán cày ngày nào. Lão ngồi xuống mép chõng. Lão lấy trong tay áo ra một tờ giấy gấp làm bốn, mở ra, đặt lên chiếu, ngay trước đầu gối người ấy. Tờ ấy chép từ trang riêng trong sổ kho. Mấy dòng. Chuyến thóc từ kho làng thứ hai, ngày ấy, số bao người làng kê, số bao về tới kho trong kinh, chỗ điểm chỉ của người đứng cân. Lão không nói tờ ấy là gì. Người quản điền cúi xuống đọc. Đọc xong, người ấy không ngẩng lên. Hai bàn tay đặt trên đùi bấu vào vải quần. Ngọn đèn trên hòm lay một cái, rồi đứng yên. – Sổ tô. – Lão nói. Chỉ hai chữ. Mắt người quản điền liếc về góc vách sau cái hòm một cái, rất nhanh, liếc xong lại cụp xuống tờ giấy. Lão thấy cái liếc ấy. Lão không ngó theo về góc vách. Lão ngó ngọn đèn. Người quản điền ngồi im một lúc lâu. Ngoài ngõ có tiếng chó sủa, sủa vài tiếng rồi thôi. Xa hơn, ở phía bến, có tiếng ai gọi đò, gọi mãi, bên kia sông vẫn im. – Bẩm lão gia. – Người ấy nói, giọng khàn. – Sổ ấy, nhà ấy bảo đốt. Tiểu nhân không đốt. Lão chờ. Người quản điền đứng dậy, đi tới góc vách sau cái hòm. Người ấy lấy móng tay cạy một mảng đất trát, mảng đất bong ra, để lộ một cái hốc. Trong hốc là một gói vải dầu. Người ấy lấy gói ra, lấy vạt áo lau, quỳ lại, hai tay đặt gói vải lên chiếu, cạnh tờ giấy của lão. Lão mở gói. Một cuốn sổ dày, bìa đã ngả màu, gáy khâu chỉ, góc trang quăn vì lật nhiều. Lão giở trang đầu. Tên làng. Lão giở mấy trang giữa. Từng thửa, từng tên người cấy, giáp thửa nào, mốc ở chỗ gốc cây nào, năm nào nộp bao nhiêu. Lão gấp cuốn sổ lại, gói vào vải dầu như cũ, cắp vào nách. Tờ giấy chép từ sổ kho vẫn nằm trên chiếu. Người quản điền ngó nó, ngó lão. Lão cầm tờ giấy lên, gấp làm bốn, cất lại vào tay áo. – Lão gia… – Người ấy nói. – Việc kia… Lão đã cầm đèn lồng lên. Lão mở cửa liếp, bước ra ngõ. Lão không ngoái lại. * * * Trịnh Khê đi qua mấy ngõ tối, ra tới đường lớn dọc bờ sông. Gió từ mặt sông thổi lên lạnh, mang theo mùi bùn với mùi rơm nhà ai đốt muộn. Bên kia đường, mấy quán nước đã dẹp, chỉ còn cái chõng tre úp ngược, chân chổng lên trời. Một người tuần đêm cầm mõ đi ngược chiều lão, thấy đèn lồng thì dừng, giơ đuốc lên soi. Thấy mặt lão, người ấy cúi đầu, lùi sát vào mép đường cho lão đi. Lão đi qua. Gói vải dầu dưới nách lão nặng hơn lúc nãy lão tưởng. Tháng Chạp, chính lão đã quỳ ở phía bên kia, trước vua, khai những thứ lão tưởng đã chôn kỹ. Cái lạnh sau gáy lúc ấy, lão còn nhớ. Lúc nãy, trong gian nhà thuê kia, lão không ngó mặt người quản điền lâu. Hồi còn ngồi ghế cao, những đêm như thế này lão không đi bộ. Lão ngồi kiệu, có người cầm đèn đi trước, có người cầm đèn đi sau. Người ta mở cổng cho lão từ lúc nghe tiếng kiệu ở đầu ngõ. Mấy đêm như thế, lão cũng đặt một thứ trước mặt một người, không nói thứ ấy là gì, và người ta đưa cho lão thứ lão cần. Lão dừng lại ở đầu cầu đá bắc qua con lạch nhỏ, thở. Dưới cầu, nước lạch đen, không thấy chảy. Lão đứng đó một chốc, tay vẫn kẹp gói vải dưới nách. Đoạn lão đi tiếp, đi chậm, đi về phía căn phòng mượn để xét án. * * * Sáng hai mươi chín, sân Hộ bộ đông hơn hôm qua. Người trong Hộ bộ nghe chuyện, mấy viên thư lại đứng dọc hành lang, ôm sổ đi qua đi lại, đi chậm. Hai nhà tá điền đã quỳ sẵn dưới sân từ sớm. Người vai dày hôm nay không chít khăn cẩn thận như hôm qua. Người dân phụ vẫn ôm cái bọc vải. Trịnh Khê bước tới bên án, đặt gói vải dầu xuống trước mặt Tô công. – Bẩm, sổ tô nhà ấy chưa cháy. – Trịnh Khê nói. Tô công ngó gói vải, ngó lão. Ông mở gói, lật sổ. Ông chưa nói gì. Ông lật tới làng thứ hai, dò ngón tay theo từng dòng, dừng ở hai thửa. Tô công rút tờ giấy của người cầm thước ra, đặt cạnh trang sổ, đối từng dòng. Lão đứng sau án một bước, thấy được trang ấy. Chữ trong sổ vuông, hơi nghiêng. Thửa trên: người cấy, giáp thửa dưới ở phía Nam, bờ thẳng hàng với bờ ba thửa phía trên, mốc đầu bờ là gốc tre đầu lạch. Thửa dưới: người cấy, tên ông nội người đàn ông gầy, giáp thửa trên, bờ như trên. Bờ cũ thẳng hàng. Đúng chỗ cái gờ đất cũ người cầm thước đã thấy dưới gốc rạ. Tô công đặt ngón tay lên dòng ấy, giữ ở đó. Ông ngó sang cái bọc vải ở mép án, cục đất xám, mấy sợi rễ cỏ chết, ngó một lúc. Lão đứng sau ông, nghe thấy ông thở ra một hơi, dài hơn thường. Tô công đọc to trang ấy, đọc chậm, đọc đủ. Đọc xong, ông ngẩng lên ngó người đàn ông vai dày. Người vai dày cúi rạp xuống sân. Người ấy không cãi nữa. – Bờ đắp ở đâu, trả về đó. – Tô Hiến Thành nói. Ông nói thêm, vẫn giọng ấy, không cao hơn. – Nhà nào dời bờ, nhà ấy tự đắp trả, xong trước mùng năm tháng Mười Một. Không phạt thêm. Người Hộ bộ về làng xem bờ đắp lại. Hai nhà lạy. Người đàn ông gầy lạy mấy lạy, lạy xong vẫn chưa chịu dậy, phải để vợ kéo áo. Người vai dày lạy một lạy, đứng dậy trước, kéo đứa con trai đi, không ngó sang bên kia. Mấy viên thư lại dọc hành lang tản đi, chân bước nhanh hơn lúc đến. Tô công quay sang người Hộ bộ đứng hầu. – Cho hai nhà ăn một bữa rồi hãy về. – Ông nói. – Đường hai ngày. * * * Trưa, Tô công gói cuốn sổ tô lại, gọi người Hộ bộ vào. – Sổ này chép làm hai bản. – Ông nói. – Một bản đưa người cầm thước. Bản gốc cất ở Hộ bộ. Trịnh Khê đứng bên, chờ. Lão chờ một câu hỏi. Sổ ở đâu ra, ai giữ, lấy bằng cách nào. Câu nào, lão cũng đã có sẵn chữ để đáp. Câu nào cũng không tới. Ông đưa gói sổ cho người Hộ bộ, cúi xuống đọc tiếp tờ đối sổ kho sáng nay, chỗ ông đang đọc dở. Cái bọc vải có cục đất xám vẫn nằm ở mép án, chưa ai cất. Tờ chép từ sổ kho vẫn nằm trong tay áo lão. Chiều ấy, về tới căn phòng mượn để xét án, lão mở sổ kho, kẹp tờ ấy lại vào đúng trang riêng hồi tháng Sáu. Trang ấy vẫn để nguyên, lão không viết thêm, không gạch bỏ. Lão gấp sổ, khóa hòm. Sáng hôm sau, lão lại ôm sổ sang gian bên đối sổ. Kho với bản Hộ bộ khớp. Ông lật hai trang, gật. Tô công không hỏi lão lấy cuốn sổ ấy bằng cách nào.
Chương trước Chương tiếp
Chọn chương
Bình luận
Báo lỗi chương
Chỉnh chữ