Chương 236: Lượng điền tam gia

Rạng hai mươi mốt, ruộng ba nhà phía Đông đã gặt xong. Lương Thế Vinh ra khỏi đình làng khi gà mới gáy lượt hai. Đêm qua y ngủ trên chiếu trải ở gian bên đình, cạnh hai người Hộ bộ. Từ kinh ra tới đây, ngựa đi trọn một ngày, qua hai bến đò, tới nơi thì trời đã tối hẳn, ông từ coi đình phải thắp đuốc ra đón. Người làng đã ngủ cả. Ông từ không hỏi ba người lạ tới làm gì, chỉ nấu cho ba người một bữa cháo hành, múc ra ba cái bát đất. Ngoài đồng còn mờ. Ruộng trải ra hai bên con đường đất, phẳng mãi về phía Đông, tới một vệt cây xanh thẫm, chỗ ấy là sông. Lúa đã gặt hết, gốc rạ đứng thành hàng, cao chừng một gang. Rơm phơi vắt trên bờ, từng ôm một, đẫm hơi nước đêm, bốc mùi ngai ngái. Ở mấy thửa xa, gốc rạ đốt từ chiều qua còn âm ỉ, khói bò sát mặt ruộng, không lên. Y đứng ở đầu bờ, rút trong ngực áo ra trang giấy gấp tư. Tối mười tám, y sang gian bên xin trang này. Tô công đã chép sẵn, chữ nhỏ, đều, mỗi làng một khúc, mỗi thửa một dòng: số thửa, tên người cấy, sổ ghi bao nhiêu sào. Ông đưa cho y, không dặn gì, chỉ nói hai người Hộ bộ sẽ đợi ở cổng thành rạng hai mươi. Tối ấy, y đang gấp trang giấy thì Nguyễn Trãi từ thư phòng sang. Nguyễn Trãi cầm một cuốn sổ chợ cũ, gáy sờn, giữa mấy trang có kẹp nhiều mảnh giấy nhỏ. Ông rút ra một mảnh nhỏ, gấp đôi, đặt vào tay y. – Người viết bài ấy xin một việc: đo xong thửa nào, đọc số cho người cấy thửa ấy nghe. – Nguyễn Trãi nói. Y gật. Y không hỏi người viết bài ấy là ai, viết bài gì. Ông cũng không nói thêm. Mảnh giấy ấy giờ nằm trong ngực áo y, cạnh trang sổ của Tô công. Hai người Hộ bộ đi tới sau lưng y. Người già mặt vuông, tóc đã hoa râm, đeo một cái túi vải đựng sổ, bút, nghiên. Người trẻ hơn vác một cuộn thừng to bằng ngón tay, mấy cái cọc gỗ, một cái vồ. Bàn tay người trẻ có vết chai ở chỗ người ta cầm cán cày. Một ngày đi đường, y mới biết người ấy là con nhà làm ruộng, nhà ở ven sông. – Làng này có mười một thửa của nhà Nghiêm, bốn thửa của nhà Lương. – Người già nói. – Tiên sinh muốn bắt đầu thửa nào? – Thửa gần làng nhất. – Y nói. – Người cấy thửa ấy ra đồng sớm nhất. * * * Lương Thế Vinh đo thửa thứ nhất khi mặt trời vừa nhô khỏi lũy tre đầu làng. Người cấy ra đồng thật. Họ không xuống ruộng. Họ đứng thành một túm trên con đường đất, cách bờ thửa một quãng xa, đàn ông đứng trước, đàn bà đứng sau, mấy đứa trẻ ló đầu qua vai người lớn. Không ai cầm liềm, không ai cầm cuốc. Họ ngó ba người lạ, ngó cuộn thừng, ngó cây thước. Năm nay đã có lời truyền xuống, ruộng ba nhà không ai phải nộp tô. Gặt xong thì chia. Chia thế nào thì chưa có lời. Giờ có người của triều về đo. Đo để định tô năm sau, hay đo để chia cho người khác, trong túm người đứng trên đường kia không ai hỏi. Họ chỉ đứng xa. Người trẻ cắm một cái cọc ở góc thửa, nện đầu cọc bằng cái vồ gỗ, buộc thừng vào. Người già cầm đầu thừng kia, đi dọc bờ tới góc đối diện, căng thẳng. Y đặt thước xuống mép bờ, cho đầu thước chạm cọc, lật thước như người ta lật một tấm ván, đầu này tới chỗ đầu kia vừa nằm, lật tiếp. Mỗi lần lật, y nói nhỏ một tiếng số. Người già ghi. Đo xong cạnh thứ nhất, y đo cạnh thứ hai. Đo xong bốn cạnh, y bảo người trẻ kéo thừng chéo từ góc này sang góc kia. Thửa ruộng không vuông. Ruộng ở đây không thửa nào vuông, bờ uốn theo con lạch, theo chân gò, theo chỗ ông cha người ta đã đắp. Muốn biết một thửa không vuông rộng bao nhiêu, phải đo cả đường chéo, chia nó ra làm hai mảnh ba góc mà tính. Y đứng giữa thửa ruộng, chân trên gốc rạ, mắt ngó xuống đất. Môi y không động. Người già đứng chờ, bút chấm sẵn. Y ngẩng lên. – Sổ ghi bốn sào hai thước. – Y nói. – Đất ba sào hai thước. Người già ghi. Y quay ra phía con đường đất, ngó túm người đang đứng. – Thửa này ai cấy? – Y hỏi. Túm người động. Một người đàn ông chừng bốn mươi bước ra một bước, tay cầm nón, đầu cúi. – Bẩm quan, tiểu nhân cấy. – Người ấy nói. – Từ đời cha tiểu nhân. – Ông xuống đây. Người đàn ông ngập ngừng, rồi đi xuống, men theo bờ, tới chỗ y đứng, cách y ba bước thì dừng. Y nhắc lại hai con số, chậm, từng chữ: sổ bốn sào hai thước, đất ba sào hai thước. Người đàn ông nghe xong, đứng yên. Mặt ông không đổi. Ông ngẩng lên. – Bẩm quan, xin quan đọc lại. Y đọc lại. – Bẩm quan, vậy là sổ nhiều hơn đất. – Người đàn ông nói. – Nhiều hơn mười lăm thước. – Y nói. – Một sào. Người đàn ông cầm cái nón xoay một vòng trong tay. – Bẩm quan, năm sau tô thu theo số nào? – Người ấy hỏi. – Vinh chỉ đo. – Y nói. – Thu theo số nào, chia cho ai, việc ấy ở kinh. Người đàn ông ngó y thêm một lúc, rồi cúi đầu, lui lên bờ. Túm người trên con đường đất đã nghe. Có tiếng xì xào. Một người đàn bà nói to một câu gì, nói xong thì tự im. Y đi sang thửa thứ hai. Lần này túm người không đứng trên đường nữa. Họ đi xuống, đứng trên bờ thửa, gần hơn. Người cấy thửa thứ hai là một ông già lưng còng, đã ra đứng sẵn ở góc thửa từ trước khi người trẻ cắm cọc. Y đo, tính, đọc. Sổ ba sào tám thước. Đất ba sào. Ông già nghe một lần, không xin đọc lại. Ông gật, gật mãi, rồi ngồi thụp xuống bờ ruộng. Gần trưa, mấy đứa trẻ trong làng xách ra một cái ấm đất, mấy cái bát. Nước chè xanh nấu từ sáng, đã nguội. Ông già lưng còng bưng một bát tới tận chỗ y, hai tay. Y đỡ lấy, uống một hơi. Chè đặc, chát, ngọt hậu. – Bẩm quan, ruộng này tiểu nhân cấy từ năm mười bốn tuổi. – Ông già nói. – Cấy từng gốc, gặt từng bông. Nó bao nhiêu sào, tiểu nhân không biết. Sổ bảo bao nhiêu, nộp bấy nhiêu. Y trả bát. Ông già cầm bát, đứng thêm một chút, rồi quay về chỗ bờ thửa của mình, ngồi xuống, không nói gì thêm. Suốt buổi chiều, ông ngồi ở đó, ngó người trẻ cắm cọc, ngó cuộn thừng căng ra rồi cuộn lại. Tới thửa thứ tư, người cấy là một người đàn ông trẻ, vai rộng, giọng to. Y đọc số xong, người ấy chắp tay, cúi đầu thật thấp. – Bẩm quan lớn… – Vinh không phải quan. – Lương Thế Vinh nói. Người đàn ông trẻ ngẩng lên, ngó y, ngó cái áo của y. Áo xanh, màu áo quan, mà đã bạc. Người ấy ngó sang người già đang cầm sổ, ngó người trẻ đang cuộn thừng, ngó về phía túm người trên bờ. Đoạn người ấy lại chắp tay. – Bẩm quan… – Người ấy ngừng, nghĩ một chút. – Bẩm quan, tiểu nhân nghe rồi. Trên bờ có tiếng cười khẽ. Người già mặt vuông cúi xuống cuốn sổ, vai rung lên một cái. Y không sửa nữa. Tới chiều, y đo xong mười lăm thửa của làng ấy. Thửa nào sổ cũng nhiều hơn đất. Có thửa nhiều hơn mấy thước. Có thửa nhiều hơn hai sào. Không thửa nào đất nhiều hơn sổ. Thửa nào đo xong, y cũng gọi người cấy thửa ấy ra, đọc hai con số, đọc lại nếu người ta xin. Lúc người trẻ cuộn thừng, túm người trên bờ đã thưa. Người ta đã về, mỗi người một ngả, đi nhanh, có người vừa đi vừa ngoái lại. Tối ấy, ông từ coi đình lại nấu cháo. Lúc bưng ra, ông đặt bát trước mặt y, cúi đầu thấp hơn tối qua. Ông không hỏi gì. Ngoài sân đình, mấy người đàn ông ngồi trên bậc gạch, ngồi tới khuya mới về. Họ nói chuyện nhỏ, tiếng được tiếng mất, thỉnh thoảng mới nghe rõ một tiếng sào, một tiếng thước, một tiếng tô. Y ngồi trong gian bên, dưới ngọn đèn dầu của ông từ, bảo người già giở sổ ra, đọc lại từng dòng hôm nay. Dòng nào y cũng nhẩm lại một lượt, rồi mới gật cho đọc dòng sau. * * * Rạng hai mươi hai, Lương Thế Vinh sang làng thứ hai, cách làng đầu một quãng đồng, xuôi về phía sông. Ở làng này người ta đã biết. Tin đi trước y, theo người đi chợ, theo thuyền chở rơm. Lúc y tới đầu làng, đã có mấy chục người đứng chờ ở bờ ruộng đầu tiên, đàn ông, đàn bà, cả ông già ngồi xổm trên bờ hút thuốc lào. Lần này người ta đứng sát bờ. Ruộng làng này phần lớn là của nhà Nghiêm. Y đo từ sáng. Thửa nào cũng thiếu. Có thửa thiếu ít. Có thửa nằm ôm chân một cái gò thấp, sổ ghi hơn một mẫu, đất đo ra chưa tới sáu sào. Y đo thửa ấy hai lần, lần thứ hai bảo người trẻ cắm cọc lại từ đầu. Hai lần ra cùng một số. Thửa ấy thiếu gần nửa mẫu. Người cấy thửa ấy là một dân phụ chừng ngoài ba mươi, búi tóc vấn khăn nâu, tay còn dính tro rơm. Y đọc số xong, chị không xin đọc lại. Chị đứng yên một lúc, mắt ngó xuống mấy gốc rạ dưới chân. – Bẩm quan, dân phụ nộp tô thửa này mười năm nay. – Chị nói. – Nộp theo một mẫu. Y không đáp. Người già ghi dòng ấy chậm hơn những dòng trước. – Sổ tô thì ai giữ? – Y hỏi. – Bẩm, người quản điền nhà ấy giữ. – Chị nói. – Mà sổ ấy đốt rồi. – Đốt lúc nào? – Bẩm, hồi tháng Sáu, lúc nhà ấy bị xử. Người ta bảo đốt trong sân nhà, đốt cả một đêm. Dân phụ không thấy. Dân phụ nghe người làng đi kinh về kể. Ông già hút thuốc lào trên bờ đặt cái điếu cày xuống cỏ, chống tay dậy. – Bẩm quan, đốt hay không, tiểu nhân không dám nói. – Ông già nói. – Sổ ấy, người cấy cả làng chưa ai được giở. Người quản điền đọc số nào, nộp theo số ấy. Người quản điền thì lên kinh ở từ tháng Sáu, không về làng nữa. Y thôi hỏi. Y đo tiếp. Tới xế, y đã đo hai mươi mốt thửa. Y đứng ở bờ thửa vừa đo, nhẩm cộng. Hai mươi mốt số ở làng này, mười lăm số ở làng hôm qua. Cộng xong, y không nói tổng ra miệng, không bảo người già ghi. – Tiên sinh không ghi tổng? – Người già hỏi. – Mới hai làng. – Y nói. – Tổng của hai làng không phải tổng của ba nhà. Người già gật, gập sổ lại. Y bảo ông giở ra, ghi thêm bên lề dòng thửa chân gò: người cấy nói nộp tô theo một mẫu, mười năm. – Ghi lời người ấy. – Y nói. – Đừng ghi lời Vinh. * * * Lương Thế Vinh ra bờ thửa cuối cùng của làng khi nắng đã ngả. Thửa ấy nằm dưới cùng, sát con lạch, giáp thửa vừa đo ở phía trên. Hai thửa nằm cạnh nhau, ngăn bởi một cái bờ đất chạy dọc từ đường cái xuống lạch. Y đi dọc bờ ấy, định ra góc thửa để người trẻ cắm cọc. Đi được mấy bước, y dừng lại. Bờ ấy không thẳng hàng với những bờ khác. Y lùi lên đường cái, chỗ đất cao hơn mặt ruộng, mà ngó xuống. Từ chỗ này, cả dải đồng phía dưới trải ra như một tấm chiếu kẻ ô, ô nào cũng viền một đường đất nâu giữa gốc rạ vàng. Khói đốt rạ ở mấy thửa xa bay ngang, mỏng, mùi khét hăng hắc. Nắng xế chiếu xiên, chỗ nào đất gồ lên một chút cũng đổ một vệt bóng dài. Y quay lưng, ngó lên phía bên kia đường cái. Bên ấy ruộng còn ba thửa nữa xếp lên phía bãi, bờ của ba thửa ấy nối nhau thành một vệt thẳng, như ai kẻ, chạy xuống tới đường cái. Qua đường cái, vệt ấy đáng lẽ chạy tiếp xuống lạch. Cái bờ đang có lại lệch đi, xô xuống phía dưới chừng một sải tay, tới chỗ lạch mới vòng lại. Y bước xuống ruộng, đi sát chân bờ. Gốc rạ hai bên bờ không giống nhau. Phía thửa trên, gốc rạ cao, cắt ngang, liềm đưa một chiều. Phía thửa dưới, gốc rạ thấp hơn, cắt xiên. Hai nhà gặt, hai tay liềm. Y ngồi xổm xuống. Dưới chân bờ, ở phía thửa trên, có một gờ đất thấp, chạy cùng chiều với cái bờ đang có, cách nó một sải tay. Gờ ấy đã bị cày qua, đất đã san, gốc rạ mọc trên đó như mọc ở chỗ khác trong ruộng. Nhưng nó vẫn cao hơn mặt ruộng một chút, và nó thẳng, thẳng đúng theo cái vệt bờ bên kia đường cái kẻ xuống. Y đứng dậy. Hai người Hộ bộ đứng trên đường cái chờ. Người cấy thửa dưới, một người đàn ông gầy, chân đất, đứng ở góc thửa của mình. Người ấy không đến gần. Người ấy ngó cái bờ, ngó y, ngó cái bờ. Y không lên tiếng. Người đàn ông gầy chần chừ thêm một lúc, rồi bước lên mấy bước, tới chỗ gờ đất cũ. Người ấy đặt một bàn chân lên mép gờ, lấy ngón chân cái di đi di lại mấy lượt. – Bẩm quan, bờ này năm ngoái không ở đây. – Người tá điền nói.
Chương trước Chương tiếp
Chọn chương
Bình luận
Báo lỗi chương
Chỉnh chữ