Tờ báo của Thạch Bá Khôn tới Hạo Kinh chiều mười chín tháng Mười, đi thẳng vào điện, không qua Đông cung.
Dực biết việc ấy lúc nắng đã rút khỏi nửa sân. Y ngồi ở hành lang phía Tây thư phòng, chỗ chiều nào cũng còn chút nắng muộn, ngó hai người hầu quét lá. Gió bấc về từ hôm mười lăm. Lá ngô đồng trong sân rụng một đêm là kín lối, sáng quét sạch thì chiều đã dày lại một lớp, vàng lẫn nâu, gió dồn vào góc tường thành từng đống. Hai người hầu quét từ đầu sân xuống, chổi kéo trên gạch nghe khô và đều.
Viên nội quan hầu cận đi từ cổng vào. Chân ông bước nhanh, tới chỗ sân đang quét thì chậm lại, đi men theo mép hiên cho khỏi giẫm vào đống lá. Tới trước mặt y, ông quỳ một gối, cúi đầu.
– Bẩm điện hạ, ngựa dịch phía Nam vào cửa thành từ giờ Mùi. Tờ báo của trấn, người mang thư đã dâng thẳng lên điện.
– Có cờ không? – Y hỏi.
– Bẩm, không cờ. Một ngựa, một người, áo còn dính bùn.
Y gật đầu. Viên nội quan chờ thêm một chút, thấy y không hỏi nữa, mới thưa tiếp rằng trong điện vừa truyền ra: sáng mai, buổi chầu đủ cả hai hàng văn võ, điện hạ vào chầu.
– Biết rồi. – Y nói.
Viên nội quan lui ra, lại đi men theo mép hiên.
Hai người hầu vẫn quét. Một người ngẩng lên, thấy y đang ngó về phía mình, vội cúi xuống, chổi kéo nhanh hơn. Y không ngó họ. Y ngó cái cổng nhỏ cuối sân, chỗ viên nội quan vừa khuất.
Tờ báo thắng trận, xưa nay, vào cửa thành không bao giờ lặng lẽ. Ngựa đầu cắm cờ đỏ, người cưỡi vừa chạy vừa hô, dân hai bên đường biết trước cả các quan. Tờ báo ấy đi qua đâu cũng được, qua Binh bộ, qua Đông cung, qua cả những người chẳng có phận đọc, vì không ai muốn giữ nó lại. Một ngựa, một người, áo dính bùn, đi thẳng vào điện, là một tờ báo khác.
Dòng lệnh không ngày ấy, y tự tay viết hồi tháng Sáu, tự tay niêm. Quân của trấn đi theo một dòng chữ của Đông cung, thì tờ báo về, theo lệ, phải qua tay người viết dòng chữ ấy trước. Người giữ trấn biết lệ ấy. Y biết người ấy biết.
Khôn đã chọn đường khác cho tờ báo của mình.
Qua tay ai, người ấy giữ được tờ báo một đêm. Một đêm đủ để đọc trước, để nghĩ trước, để sáng hôm sau đứng trong điện mà mặt không đổi sắc. Một đêm cũng đủ để chép lại một bản, bớt đi một dòng. Người ấy không để ai có đêm ấy, kể cả y.
Y không giận. Y ngồi yên, hai tay đặt trên đầu gối, nghĩ tới cái người không cao, nói ít, mỗi năm về kinh một lần, quỳ trước điện mà lưng vẫn thẳng. Mùa đông năm ngoái thua ở phương Nam, chiếu đưa về giữ trấn, người ấy không kêu một câu. Năm nay lại thua, người ấy vẫn không kêu. Người ấy chỉ để một tờ giấy đi lối khác.
Muốn biết sớm một đêm, y chỉ cần sai người sang Binh bộ. Viên quan giữ sổ bên ấy sẽ chép cho y một bản trước canh hai, chép xong còn tự tay mang sang. Y nghĩ tới việc ấy, nghĩ trọn từ đầu tới cuối, rồi bỏ. Tờ báo đã chọn không qua tay y. Y để nó đi trọn con đường nó chọn, sáng mai nghe người ta đọc nó cùng một lúc với cả triều.
Nắng rút hẳn khỏi sân. Hai người hầu quét tới đầu hồi, gom lá vào sọt, khiêng ra. Gió lại thổi, mấy chiếc lá trên cây buông xuống giữa khoảng sân vừa sạch, xoay một vòng rồi nằm.
Y đứng dậy, đi vào. Lò than trong thư phòng nhóm từ hôm qua, mùi than còn hăng. Hộp quân để trên mặt gỗ, nắp đậy. Đêm ấy, y không mở.
* * *
Rạng hai mươi, gió bấc thổi lọt vào điện lớn qua mấy cánh cửa mở phía Nam.
Dực đứng ở chỗ của mình dưới thềm, trước hàng quan văn một bước. Trong điện lạnh. Hơi thở của mấy viên quan già đứng gần cửa thành khói trắng, tan ngay. Hai hàng cột son chạy sâu vào trong. Cửa đã khép bớt mà gió vẫn rít qua mép cửa. Cái lạnh làm mùi trầm từ hai lư đồng bên ngai nhạt đi, phải hít sâu mới thấy.
Trên ngai, hoàng đế ngồi, vai khoác thêm một tấm áo lông. Ông không tựa lưng. Ông ngồi hơi chồm về trước, hai tay đặt trên án. Lúc các quan vào, ông đã ngồi thế.
Một viên quan văn ở hàng thứ hai bước ra, cầm bản chép tờ báo, quỳ đọc.
Giọng viên quan đều, rõ, không nhấn chữ nào. Ngày mùng bảy tháng Chín, quân xuống đồng trống. Ngày đánh thang lên cổng. Lương mang theo bao nhiêu bao, thu thêm được ở mấy xóm nào. Mưa làm hỏng bao nhiêu, bao mốc bỏ lại trên đồng trống bao nhiêu. Lương hết ngày nào. Từ tối mùng ba, quân ăn nửa bát, phu cũng thế. Số người bỏ trại đêm hai mươi tám, số mấy đêm sau. Phu bỏ về thì không đếm được hết. Ba người bị bắt lại, đã chém trước hàng quân, ngày ấy, ở chỗ ấy.
Viên quan ngừng lại để lật trang.
– Ba đội vách Tây, năm mươi người, đi đêm hai mươi mốt, bị bắt trên Ải.
Ngày mùng năm, quân rút về trấn.
Hết.
Dực đếm những gì tờ báo có. Đếm xong, y đếm những gì tờ báo không có.
Có số người bỏ trại, từng đêm một. Không có một chữ nào nói họ bỏ đi đâu. Đồng trống ở chân đèo, sau lưng là đường về trấn, trước mặt là cái cổng. Người bỏ trại không về trấn thì chỉ còn một đường, mà tờ báo không viết đường ấy. Có ngày đánh thang lên cổng. Không có ngày thứ hai đánh thang. Có năm mươi người bị bắt trên Ải. Không có một dòng nào nói năm mươi người ấy sau đó ra sao. Tờ báo dừng ở chỗ Khôn đã biết chắc, không bước qua một bước.
Còn một chỗ trống nữa. Từ đầu tới cuối, tờ báo không có một chữ nào nhắc tới người viết dòng lệnh. Không xin lương, không kêu thiếu, không đổ cho ai. Lương hết, ăn nửa bát, rút. Ai trong điện cũng đặt được những dòng ấy cạnh câu hoàng đế nói giữa điện này hồi tháng Bảy, về lương, về ai ra lệnh thì người ấy lo.
Cả điện im.
Hoàng đế không ngó xuống. Ông nhấc tờ gốc trên án lên, chìa sang bên. Viên nội quan đứng hầu cạnh ngai đỡ lấy bằng hai tay, đi xuống thềm, tới trước mặt y, quỳ, dâng lên.
Y nhận.
Giấy dày, mép sờn vì nằm trong ống da suốt nửa tháng đường. Chữ của Khôn vuông, nặng, nét ngang nào cũng kéo đều một sức, không nét nào run. Y đọc nhanh từ trên xuống, không dừng ở dòng nào, tới cuối.
Cuối tờ, ba chữ tên. Ký đủ, nét cuối của chữ thứ ba chạm gần mép giấy. Dưới ba chữ ấy không còn một khoảng trắng nào.
Dòng lệnh y viết hồi tháng Sáu, dưới dòng chữ là một khoảng giấy rộng. Y chừa khoảng ấy, cố ý. Người cầm tờ lệnh muốn hiểu khoảng trắng ấy là gì cũng được, muốn viết thêm gì vào đó cũng được, và viết gì thì người ấy tự chịu.
Tờ này, không còn chỗ cho ai thêm chữ nào.
Y gấp tờ giấy lại theo nếp gấp sẵn, đặt vào tay viên nội quan. Viên nội quan bưng lên, đặt lại trên án. Y lùi về chỗ, hai tay buông.
Trên ngai, hoàng đế cười nhạt. Một tiếng ngắn, qua mũi, không mở miệng.
– Hai vạn người đi ngó một cái cổng. – Hoàng đế nói.
Câu ấy, ông nói chậm, từng chữ tách rời, giọng không cao lên chữ nào. Mấy viên quan già đứng gần thềm cúi thấp hơn. Y đứng yên.
Hai chữ đi ngó là chữ của y. Hồi tháng Bảy, đêm sau buổi chầu, y đã nghĩ đúng như thế, rằng đã có trấn binh đi ngó thay. Chữ ấy y chưa nói ra trước mặt ai trong điện này. Hoàng đế cũng không cần ai nói.
– Khôn giữ trấn. – Hoàng đế nói. – Mùa xuân, lo lương cho quân đi.
Không có chữ phạt. Không có chữ giáng. Người giữ trấn vẫn giữ trấn, chỉ là mùa xuân năm sau, người ấy không cầm quân nữa, người ấy đong gạo cho quân của người khác.
Hoàng đế ngừng một chút.
– Mùa xuân, cho Thác Liệt. – Hoàng đế nói.
Ở hàng võ quan, có tiếng ủng xô trên gạch, có người đổi chân. Một viên tướng già ở đầu hàng ngẩng hẳn mặt lên rồi mới cúi xuống. Bên hàng văn, mấy viên quan liếc sang chỗ y đứng, liếc xong lại cúi.
Thác Liệt đang cầm một cánh ở Tây Bắc, giữ Thiết Kỵ ngoài quan ải từ mùa thu năm ngoái, trước Tết mới về kinh. Người ấy chưa bao giờ giấu chuyện mình không ưa những thứ Đông cung nuôi.
Hoàng đế không hỏi tới dòng lệnh không ngày. Ông không gọi tên con, không ngó về phía thềm. Ông kéo một bản tấu khác trên án về phía mình, gật đầu với viên quan Công bộ, và viên quan Công bộ bước ra, quỳ, tâu việc đê ở mấy châu ven sông phía Đông bị lở sau lũ cuối thu.
Dực không xin gì. Không cãi gì. Y đứng nghe hết việc đê. Nghe hết việc muối ở mấy bến biển, việc một viên tri châu già xin về quê, việc sửa lại mái một gian kho phía Bắc thành. Mỗi việc hoàng đế nghe xong đều nói một hai câu, chậm, ngắn, rồi gật đầu cho việc kế tiếp.
Tới giữa buổi, chầu tan. Hai hàng quan lui ra theo thứ tự. Y đi trước hàng văn. Ra tới hành lang, y đi chậm lại một chút, chờ.
Sau lưng y, hành lang vắng, chỉ có gió.
* * *
Đêm hai mươi, Dực về thư phòng khi trong cung đã lên đèn.
Ống da nằm trên mép án, chỗ y quen thấy. Miệng ống còn nguyên xi, nếp da bết đất đỏ. Kẻ quỳ ở góc phòng đã đặt nó ở đó trước khi y về, đặt xong lại lui vào góc, cúi rạp, không động.
Ống này rời trạm Vọng Nam sau tờ báo một ngày, cũng mười ngày đường, tới chậm hơn đúng một ngày.
Y cắt dây, rút ra một mảnh giấy thô. Chữ của viên thư lại trạm Vọng Nam, nhỏ, dày, viết kín cả hai mặt. Lần này viên thư lại không chép lời người buôn. Lính đã về tới trấn, toán này nối toán kia, và ở trấn người ta kháo nhau. Viên thư lại chép lại những gì nghe được ở quán, ở chợ, ở cổng trại, chép gần như từng chữ, có chỗ còn để nguyên lời lính.
Người bỏ trại sang bên kia thì được ăn, ngủ trong Ải, không ai trói.
Người ta bảo cái người hôm mùng một ngồi xổm trước đám lính bị bắt, hỏi ruộng nhà họ ai gặt, là vua bên ấy.
Có đêm trên nóc cổng có tiếng đàn. Lính nằm dưới đồng trống nghe được. Có người nghe xong thì khóc.
Kẽ đá dưới chân tường bên ấy có chân nhang, nhang đã tàn. Người làng bên ấy cắm.
Năm mươi người toán vách Tây bị bắt trên Ải, sáng mùng năm được thả, đi theo đuôi quân về.
Lúc quân rút, bên ấy không đuổi theo.
Không ai thấy cái trống nào.
Y đọc hết, lật lại mặt trước, đọc thêm một lượt. Đoạn y đặt mảnh giấy xuống án, cạnh ngọn đèn, và đặt cạnh nó, trong đầu, tờ báo sáng nay.
Hai tờ khớp nhau ở những chỗ tờ báo có. Ngày ấy, đêm ấy, năm mươi người ấy. Chỗ tờ báo dừng, mảnh giấy thô đi tiếp. Người bỏ trại đi đâu thì đây. Năm mươi người ra sao thì đây. Tờ báo không sai một dòng nào. Khôn chỉ dừng đúng chỗ phải dừng.
Mùa hè, y đã đoán đứa trẻ bên kia sẽ phải làm một trong ba việc. Dời cái trống lên Ải. Gọi thêm người. Hoặc gõ lại.
Y đặt từng việc cạnh mảnh giấy.
Cái trống không ai thấy, trên Ải không, dưới đồng trống không. Không ai nghe tiếng trống. Còn gọi thêm người, thì chỉ có tiếng đàn trên nóc cổng. Y nghĩ về tiếng đàn ấy lâu hơn mọi dòng khác. Đàn là người gảy, gảy cho người nghe, mà người nghe là lính dưới đồng trống. Việc ấy là việc của người. Cái trống không cần tiếng đàn.
Không việc nào trong ba việc y đoán đã xảy ra.
Đứa trẻ ấy ngồi trên cổng. Không dời, không gõ. Ngồi trên cổng mà chờ, một hôm xuống ngồi xổm giữa đám lính bị bắt mà hỏi chuyện, như một người trong làng. Người bỏ trại sang, nó cho ăn. Người bị bắt, nó thả. Quân rút, nó để đi. Còn dưới chân cổng, người làng nó cắm nhang.
Hai vạn người xuống, đứng dưới đồng trống gần một tháng, ăn hết lương, về. Thứ y muốn ngó là cái giá đứa trẻ ấy phải trả. Y không thấy nó trả gì.
Y với tay, mở nắp hộp quân.
Góc Nam bàn cờ vẫn như đêm tháng Bảy. Quân trắng rải rác, thưa. Y đếm, từng quân, từ mép trong ra mép ngoài, đếm hai lượt, cùng một số. Không ít đi quân nào.
Ở mép ngoài cùng của góc ấy, chỗ con đường từ phương Bắc đi xuống, là một quân của y, quân y đặt đêm y viết dòng lệnh.
Dực nhấc quân ấy lên. Lần này y không giữ nó lơ lửng. Y bỏ nó vào hộp, quân rơi vào giữa những quân cùng màu, kêu một tiếng khô. Đoạn y nhặt một quân màu trắng trong hộp bên kia, đặt vào đúng ô vừa trống.
Chỗ con đường đi xuống, giờ là quân của bên kia.
Trên vách sau lưng y, cái bóng vẫn đứng nguyên chỗ cũ, không cúi, không động.
Ngọn đèn trên án lụi dần. Y để mặc nó. Trăng hạ tuần chưa lên, ngoài cửa sổ chỉ có gió, thổi qua những cành ngô đồng đã gần trụi, nghe như ai quét lá trong bóng tối.
Y nghĩ tới mấy chân nhang trong kẽ đá. Người làng cắm, cắm dưới chân cổng nơi đứa trẻ ấy ngồi. Nó ngồi trên ấy, không thắp gì.
– Nó phải đợi người ta thắp. – Dực nói.