Rạng mùng sáu tháng Mười, cổng phía Bắc mở lại.
Nông Bách xuống chân cổng từ lúc trời còn xám. Đêm qua lão ngủ được, lần đầu sau mấy đêm, ngủ một mạch từ canh hai tới gần sáng, không trở dậy lần nào. Lúc mở mắt, lão nằm nghe một lúc. Trên mặt tường không có tiếng gọi nhau.
Tối qua, ở gian trại cạnh cổng, Lý Ông Trọng đã nói với lão một câu, ngắn: rạng mai mở cổng lớn. Nói thế rồi đứng chờ lão gật. Cổng giao cho người ấy, từ tháng Ba. Ải là của lão. Lão gật.
Giờ tướng quân đứng sau lưng lão, cây trường thương dựng bên mình, không nói thêm. Hai lính Ải cũ đứng hai bên cánh cổng, chờ.
Cái chốt cổng lớn là một thanh gỗ lim, gác ngang qua hai cánh, hai đầu lồng vào hai cái vấu đá đục sẵn trong tường. Từ hôm lão ra khỏi cổng này lên đèo, mùng sáu tháng Chín, tới giờ không ai động tới nó. Lão đặt hai tay lên thanh gỗ. Gỗ lạnh, ẩm, mưa cuối tháng ngấm vào thớ, nặng hơn lão nhớ. Lão nhấc một đầu lên. Không lên. Lão đổi thế, hạ thấp người, gồng vai mà đẩy. Một lính Ải cũ bước tới đỡ đầu bên kia. Thanh chốt trượt ra khỏi vấu đá, chầm chậm, kêu ken két, rồi tuột hẳn. Hai người đặt nó nằm dọc chân tường.
Lão ngó cái chốt nằm dưới đất một chốc. Tấm gỗ hồi tháng Ba, dòng cuối, lão vẫn thuộc. Dòng ấy nói lúc giặc tới. Giặc đã đi.
Hai lính Ải cũ đẩy cánh cổng. Cánh gỗ nặng, chỗ trục cổng rít lên một hồi dài, khô, nghe như từ trong đá vọng ra. Khe cổng mở rộng dần, ánh sáng đầu ngày lọt vào, trải một vệt sáng xuống nền đá dưới vòm, rồi rộng ra, rộng ra, tới khi cả hai cánh đã mở hết, tựa vào vách vòm.
Lão bước ra.
Bãi đá trước cổng còn ẩm. Chân con dốc ở phía trước, rồi đồng trống. Lão đi ra mấy bước, tới giữa bãi đá thì quay người lại, ngẩng lên.
Hình khắc người cầm giáo ở trên trán cổng, phía trên vòm, mặt quay về phía Bắc. Một tháng nay lão chưa ra đứng trước mặt nó lần nào. Đá ở mép hình khắc đã sẫm lại một chút vì mưa. Ở chân tường bên kia vòm, phía không có cửa nhỏ, kẽ đá chỗ người dưới bản cắm nhang mùng một hằng tháng không có nén nào mới, chân nhang cũ đã mục, gãy, rêu bám.
Lão bước tới, đặt bàn tay lên đá chân cổng. Đá lạnh. Lão để tay ở đó một chốc rồi bỏ xuống.
Sau lưng lão, mười người lính Ải cũ đã ra theo, giáo cầm tay, đi xuống chân dốc. Lão dặn họ đi một vòng đồng trống, thấy gì thì về báo, không nhặt thứ gì. Họ đi. Tới giữa buổi, họ về: tro bếp, cọc lều gãy, chiếu rách, mấy cái nồi thủng, một đống bao mốc dưới chân cái gò cũ, bao nào cũng vạch than chéo. Không có ai. Không có ngựa. Không có lá cờ nào.
Cũng giữa buổi ấy, hai mươi người áo màu tro tới chân cổng, xin ra.
Người đi đầu là người gầy thấp, cái mặt hốc hác, hai gò má nhô lên dưới mắt. Người ấy nói giọng bên kia, chậm, xin cho bọn họ ra nhổ gậy. Gã trung niên mất nửa vành tai đứng cạnh nói lại cho lão nghe. Lão ngó ra sau. Người trên nóc cổng gật.
Hai mươi người ra cổng, xuống đồng trống. Lão đứng ở bãi đá, ngó theo. Họ đi thẳng tới chỗ hàng gậy tre, không ai dừng lại ngó chỗ trại cũ. Tới nơi, mỗi người đứng trước cây gậy của mình, cây nào của ai thì người ấy biết. Họ nhổ, nhổ chậm, lay từng chút cho đất bở ra. Có cây cắm sâu quá, người nhổ phải ngồi xổm xuống mà moi đất quanh chân. Nhổ xong, họ không vứt. Mỗi người cầm cây gậy của mình đi về, gậy chống xuống đất mà đi.
Lúc họ về qua cổng, lão thấy gốc gậy nào cũng còn dính đất đỏ.
Chiều, lão cho hai lính lên ngồi lại trên đỉnh đèo, mỗi người một túi gạo rang, một ống nước, như hồi tháng Bảy.
* * *
Ba hôm sau, Nông Bách lo từng việc một.
Rạng mùng bảy, lão gọi mười người giữ khe đá cuối lối vách Tây về Ải. Họ nằm trên khe từ đêm chặn toán vách Tây. Hôm ấy lão định giữ tới tối, mà bên kia còn ngồi dưới đồng trống, lão để họ ở luôn, ăn gạo rang, ngủ trên đá, về tới cổng thì người nào cũng gầy đi, râu tóc rối, mắt đỏ. Lão cho họ ngủ một ngày.
Người ba xóm xin xuống bản. Lão cho xuống, đi ngày về ngày, mỗi xóm vài người, đàn ông, không mang trẻ con. Chiều họ về, kể với lão từng thứ. Nhà còn cả. Mái gianh còn, vách đất còn, cửa nhà nào cũng mở như hôm đi. Nương thì cháy đen, gốc rạ cháy tới sát đất, mưa mấy hôm làm tro đen chảy xuống thành vệt trên sườn đồi. Ở Nà Lừa, con chó gầy vẫn còn, thấy người về thì chạy ra, sủa một hồi, rồi cứ lẽo đẽo theo sau không chịu đi.
Hôm sau đó, mấy người xuống bản lần nữa, về thì trong gùi có nhang. Nhang cất trong nhà từ trước, gói kín, để trên gác bếp, không cháy, không ẩm. Có nhà mang lên được cả bó. Người ta đem chia cho mấy bà già trước tiên, phần mẹ người cầm cờ nhiều hơn cả. Bà nào nhận cũng ôm vào lòng, cúi đầu một lần với người đưa.
Lão đứng ở đầu dãy hiên mà thấy. Hôm mùng một, lão đã tâu Bệ hạ là nhang hết. Bệ hạ không đáp.
Cũng mấy hôm ấy, chiều nào lão cũng thấy mấy người đàn ông ba xóm ra bãi đá ngoài cổng, đi dọc chân tường, ngồi xổm xuống chỗ này chỗ kia mà gõ, mà ngắm.
Chiều mùng chín, chuyến thóc tới.
Người của trạm dưới dốc chạy lên báo trước, rồi tới khi mặt trời xuống thấp thì đầu đoàn gánh lên tới dốc phía Nam. Người gánh là lính dưới kinh, vai đòn gánh, không mang giáo. Gánh nào cũng hai bao. Người đi đầu tới cửa phía Nam thì đặt gánh xuống, đứng thở, mồ hôi chảy dọc cổ. Người sau tới, đặt gánh xuống cạnh người trước. Chẳng mấy chốc, dọc đường dốc dưới cửa đã kín bao. Lính của đoàn dưới dốc xuống đỡ gánh cho mấy người đi sau cùng. Người ba xóm ra dãy chum múc nước, bưng ra tận cửa, đưa từng bát cho người gánh. Họ uống ừng ực, trả bát, ngồi bệt xuống cạnh gánh của mình, lưng còn ướt đẫm.
Lão đứng ở cửa, đếm gánh, môi mấp máy theo từng số.
Gần cuối đoàn, có mấy gánh buộc riêng, dây khác màu, trên mặt bao có chữ viết bằng mực đen. Lão không đọc được chữ. Lê Mẫn đứng cạnh lão cúi xuống đọc, rồi đứng thẳng lên.
– Mấy bao này đề chữ: thóc giống, ba xóm chân đèo. – Lê Mẫn nói.
Lão đứng yên.
Lão nhớ hôm ở bản, hôm lão đứng trước cả bản với hai xóm, nói lệnh vua. Lão nói từng câu, chậm. Câu cuối là dòng nhỏ ở dưới lệnh, lão đã nhẩm từ đêm hôm trước cho thuộc. Lúc nói, lão không biết dòng ấy có thành thật được không. Ông trưởng bản nghe xong chỉ gật.
Lão nhớ cả người đàn bà bế con hỏi bao giờ được về. Lão đã bảo chị ấy: đợi giặc đi.
– Ai gửi? – Lão hỏi.
– Bẩm, giấy đi theo chuyến thóc ghi: gửi theo sổ kho dưới kinh. – Viên phó trấn thủ nói. – Tờ báo hôm hai mươi bảy chỉ xin thóc ăn. Không xin giống.
Lão gật. Lão cúi xuống, sờ lên mấy nét chữ trên mặt một bao, rồi bảo lính khiêng mấy bao ấy vào để riêng một góc kho, không trộn với thóc ăn.
* * *
Nông Bách ra chân cổng mặt Bắc từ lúc trời còn tối, rạng mùng mười.
Cái đền gỗ đã xong từ đêm qua.
Người ba xóm làm nó mấy hôm nay, từ sau hôm cổng mở. Ban ngày họ chẻ gỗ, vót tre ở góc sân. Tối, họ ra bãi đá, đốt một bó đuốc mà làm, tới quá canh một mới vào. Lão ra xem mấy lần, không đỡ tay, không bày. Đàn ông ba xóm xin lão mấy khung thang bên kia bỏ lại dưới chân tường từ hôm đánh thang, hôm mười hai tháng Chín. Gỗ thang tốt, gỗ rừng bên kia, chẻ ra được cột, được ván. Người xuống bản mang lên mấy cây tre, một bó lạt. Mái lợp bằng mấy tấm phên tháo ở khoảng sân sát vách phía Tây, chỗ năm mươi người kia đã ở, phên ấy giờ không ai cần nữa. Họ chọn chỗ sát chân tường phía bên kia vòm, đối với cửa nhỏ, ngay cạnh kẽ đá cắm nhang mùng một hằng tháng, không chắn lối cổng lớn. Lão đã ra xem chỗ, đã gật.
Cái đền nhỏ. Cao chưa tới vai người. Bốn cột gỗ, ba mặt ván, mặt trước để trống. Mái phên dốc về phía trước, buộc lạt. Bên trong không có tượng. Chỉ có một tấm ván kê ngang làm bệ, trên bệ đặt một cái vò mẻ miệng, đầy cát, người bản mang từ suối lên.
Trời hửng dần. Người ba xóm ra khỏi cổng từng người một, đứng thành mấy hàng trên bãi đá, trước cái đền. Đàn bà bế con. Ông già chống gậy. Không ai đứng chen.
Lão ngẩng lên. Trên nóc cổng, Bệ hạ đã đứng ở mép tường từ lúc nào, ngó xuống. Bệ hạ không xuống. Lý Ông Trọng đứng bên cột cờ, cách Bệ hạ mấy bước. Lá cờ đỏ bay trên đầu hai người.
Mẹ Lục Sình ra sau cùng.
Bà ôm bó nhang trong lòng, bó nhang người bản mang từ nhà lên. Bà đi tới trước cái đền, ngẩng lên trán cổng một lúc, rồi mới cúi xuống lấy đá lửa. Đá bật ba lần mới bén. Bà mồi một nén. Nén nguyên, không bẻ.
Rạng mùng mười, mẹ Lục Sình cắm nén nhang đầu tiên trước cái đền gỗ dưới cổng.
Bà cắm vào kẽ đá chân tường sát trước cái đền, chỗ ngày trước tháng nào bà cũng cắm. Khói nhang bốc lên, gió đầu ngày từ phía đèo thổi xuống, kéo nó qua vòm cổng, vào trong Ải.
Bà quỳ xuống, chắp tay. Môi bà động mà không ra tiếng.
Người ba xóm lên theo sau bà, từng người một. Có người cắm vào cái vò cát trong đền. Có người cắm vào kẽ đá cạnh nén của bà. Ông trưởng bản cắm xong thì đứng lùi lại, ngẩng lên trán cổng.
– Ông khổng lồ nhà mình lại có khói. – Ông nói, không nói với ai.
Bà ngoảnh lại phía lão, ở cuối bãi đá. Bà rút một nén trong bó, mồi vào nén của mình, đưa về phía lão. Lão bước lên, hai tay nhận lấy. Lão quỳ một gối xuống. Đầu gối trái cứng lại, lão phải chống tay xuống đá mới quỳ được. Lão cắm nén nhang vào một kẽ đá còn trống, thấp, sát mặt đất.
Lão đứng dậy. Trên nóc, Bệ hạ vẫn ở mép tường, không động.
Lúc người ba xóm tản ra, lão lên bậc, tâu xin đi theo người bản về tới nơi.
– Bẩm bệ hạ. Tiểu nhân đưa họ về rồi lên. – Lão nói.
Bệ hạ gật.
* * *
Nông Bách đi theo người trong bản về lúc quá trưa.
Trước đó, ở trước cửa phía Nam, Lê Mẫn chia giống. Gã ngồi trên một tảng đá, cuốn sổ từng nhà mở trên gối. Mỗi dòng một nhà. Gã đọc tên người đứng đầu nhà, đọc số miệng ăn, người nhà ấy bước lên. Lính khiêng bao ra, đong, chia theo sổ, nhà nhiều người thì được nhiều, nhà một người thì được một phần. Có nhà chỉ còn một người. Người ấy bước lên, nhận cái túi nhỏ, ôm vào ngực, cúi đầu rất thấp.
Tới tên mẹ Lục Sình, bà bước lên. Bà nhận phần thóc giống của mình bằng một tay. Tay kia vẫn ôm cái bao nhỏ của bà, bao lúa ông trưởng bản đưa cho bà giữ hôm bỏ bản, bao bà ôm suốt một tháng nay.
– Bẩm lão trấn thủ, dân phụ mang về. – Bà nói. – Sang xuân gieo cả hai.
Lão gật.
Đoàn người về bản kéo dài trên con dốc phía Nam. Người gánh, người gùi, người bế con. Lão đi gần cuối. Đầu gối trái của lão xuống dốc thì đau, lão đi chậm, không ai giục. Người đàn bà góa đi trước lão một quãng, đứa nhỏ nhất ngủ trên lưng, hai đứa lớn mỗi đứa ôm một túi giống nhỏ, đi hai bên mẹ.
Tới chỗ đường rẽ, người hai xóm bên kia khe tách ra, sang lối của họ. Bốn người đàn ông khiêng cái cáng tre đi sau cùng tốp ấy. Ông già xóm dưới ngồi trên cáng, hai tay đặt trên cây gậy gác ngang đùi, ngoái lại ngó đoàn người Nà Lừa một lần.
Tới đầu bản thì mặt trời đã xuống sau núi.
Bản còn nguyên. Mấy nóc nhà đứng đó, mái gianh, vách đất, cửa mở. Con chó gầy chạy ra, sủa, vẫy đuôi, rúc vào chân mấy đứa trẻ. Người ta đi vào từng nhà, đặt gánh xuống, không ai nói to. Có người đi thẳng ra sau nhà, đứng ở mép nương cháy, ngó một lúc rồi mới quay vào. Lão đi theo mẹ người cầm cờ tới cửa nhà bà. Bà vào, đặt cái bao giống của mình lên gác bếp, đặt túi thóc giống bên cạnh, rồi mới đặt cái nồi xuống.
Lão ra đầu bản, chỗ đất cao. Nền kho cũ chỉ còn mấy viên đá kê thành vòng, mặt tro bên trong mưa đã nện xuống. Lão đứng giữa vòng đá ấy, ngó xuống bản.
Trong nhà đầu tiên, có ánh lửa. Đến nhà thứ hai. Bên kia khe, chỗ hai xóm kia, cũng có một đốm đỏ. Có tiếng nồi chạm vào bếp đá, tiếng trẻ con khóc rồi nín, tiếng ai gọi tên ai ở cuối bản.
Tối mùng mười, khói bếp lên lại trên mấy nóc nhà ở Nà Lừa.