Trời còn chưa sáng hẳn thì người cao lớn cầm trường thương tới đầu khoảng sân.
Gã đã thức từ trước đó. Nằm dưới mái phên mấy đêm nay, gã quen nghe tiếng gió đổi chiều lúc gần sáng, từ phía đèo thổi xuống, lách qua khe phên, lạnh ở gáy.
Đêm qua thì khác. Từ lúc canh tư, bốn người lính Ải gác ở đầu khoảng sân đã đổi chỗ, dồn cả vào một bên, chừa ra một lối. Gã nằm nghe tiếng giáo họ chạm vào đá, không ngủ lại được.
Người ấy đứng ở đầu khoảng sân, ngoài mép mái phên, không vào. Từ chỗ gã nằm, phải ngẩng hẳn đầu lên mới thấy được mặt. Đi cạnh người ấy là gã trung niên mất nửa vành tai, người hôm trước hôm sau vẫn mang lời qua lại cho họ.
Năm mươi người ngồi dậy cả. Không ai bảo.
Người cầm trường thương ngó khắp lượt một lần, từ đầu dãy tới cuối dãy. Đoạn người ấy mở miệng, nói chậm, từng chữ tách ra, giọng dưới này mà gã nghe được.
– Hôm nay các ngươi về. – Người cầm trường thương nói.
Gã mất nửa vành tai không phải nói lại.
Gã ngồi yên. Tay gã đặt trên gối, gã thấy hai bàn tay mình nắm lại lúc nào không biết. Ở cạnh gã, đứa con nhà hàng xóm ngẩng lên, ngó người cầm trường thương, rồi ngó gã.
Có người ở đầu dãy thở hắt ra, nghe rõ trong khoảng sân hẹp. Có người cúi xuống, chống hai tay lên đầu gối, cứ ngồi như thế. Người cầm trường thương nói xong thì quay đi, ra phía cổng, gã mất nửa vành tai ở lại.
– Ra cửa nhỏ, từng người một. – Gã mất nửa vành tai nói, giọng bên này của gã, nhanh mà rõ. – Tay không. Giáo để lại. Ai có gì của mình thì mang.
Mấy người đã đứng dậy. Đứa con nhà hàng xóm cũng đứng dậy, đứng một mình, không chờ gã. Mấy hôm trước, ra tới đâu, nó cũng nắm vạt áo gã mà đi. Sáng nay nó xếp chiếu của nó lại, cuộn chặt, buộc bằng sợi dây gai, kẹp dưới tay, rồi đứng đó, chờ người ta bảo đi.
Gã đứng dậy sau nó.
Ở cuối dãy, người dẫn mặt sẹo vẫn ngồi trơ trước vách đá, như mấy hôm nay. Mãi tới khi cả khoảng sân đã đứng dậy hết, người ấy mới chống tay đứng dậy, sau cùng. Người ấy không cuộn chiếu. Người ấy để cái chiếu lại dưới mái phên.
Lúc cả bọn ra tới đầu khoảng sân, gã mất nửa vành tai đi cạnh gã một quãng. Gã ấy hạ giọng.
– Người hôm mùng một ngồi xổm trước mặt ngươi, hỏi ruộng nhà ngươi ai gặt, là ông vua bên này. – Gã ấy nói.
Gã dừng một bước. Gã mất nửa vành tai không chờ gã, đi lên trước, ra phía cổng.
Hôm ấy, gã đã kể với người ngồi xổm chuyện ba sào ruộng, chuyện ông bố già, như kể với một người trong làng. Ở trấn, từ tháng Bảy người ta đã kháo nhau chuyện ông vua bên ấy cho tù binh về. Gã chưa từng nghĩ ông vua ấy lại ngồi xổm.
* * *
Cái cửa nhỏ ở bên hông cổng, sát chân tường.
Gã chưa từng đi qua nó. Hôm vào Ải, cả năm mươi người đi lên từ phía Nam, có lính đoàn dẫn, qua cái cửa phía Nam. Mấy hôm ở khoảng sân, gã chỉ nghe người ta nói tới cái cửa nhỏ, nói tới những người đêm nào cũng qua đó mà vào. Giờ gã đứng trước nó.
Cửa mở hé, vừa một người. Ông già giữ Ải ngồi trên một khúc gỗ bên cạnh, tay đặt trên chốt. Người cầm trường thương đứng sau cửa, hơi chếch. Năm mươi người xếp thành một hàng dài dọc chân tường mặt trong, từ cửa nhỏ lùi về tới chỗ dãy chum.
Đứng xếp hàng, gã mới ngó được khắp cái sân trong của Ải. Mấy hôm ở khoảng sân hẹp, gã chỉ thấy vách đá với mái phên. Sân rộng hơn gã tưởng, lát đá chỗ có chỗ không. Dưới hiên dãy nhà dài, mấy người dân trên núi đã dậy, đàn bà ôm con, ông già ngồi bó gối. Ở chân tường cạnh vòm cổng, kẽ đá cắm mấy chân nhang đã tàn, chân nhuộm đỏ sẫm. Ở làng gã, chân nhang cũng nhuộm đỏ như thế. Giáo của ba đội bó thành mấy bó, dựng ở chân tường gần cửa, mũi chúc xuống đất.
Ở trước cửa, mấy người lính của đoàn dưới dốc phía Nam đứng cạnh một đống túi vải nhỏ. Mỗi người bước tới thì được dúi vào tay một túi. Túi vải thô, miệng buộc dây, cầm thấy nặng tay. Gã đưa hai tay ra nhận. Gạo. Gã biết ngay, không cần mở. Ngón tay gã ấn vào lớp vải, thấy hạt gạo chạy dưới đầu ngón. Gã tính trong đầu, như vẫn tính phần ăn của đội. Túi này, ăn dè, đủ cho một người qua đèo, xuống tới mấy làng bên kia đèo.
Đứng cách đống túi vải mấy bước là một ông tướng già, tóc bạc, mặc giáp, hai tay chống trên cán đao dựng trước mặt. Gã biết mặt ông này. Hôm ở Nà Lừa, chính ông này cắm giáo trên dốc, nói với cả toán bằng giọng dưới xuôi, nói hai lần, lần sau chậm hơn, từng chữ. Sáng nay ông tướng già không nói gì. Ông đứng đó, ngó từng người bước qua trước mặt mình, nhận túi gạo, rồi khom lưng lách qua cửa. Ngó mà không gật, không lắc.
Người đi trước gã là đứa con nhà hàng xóm. Nó nhận túi gạo, ôm vào ngực cùng với cuộn chiếu, cúi chào ông tướng già một cái vụng về, rồi khom người qua cửa. Gã nghe bên kia cửa tiếng chân nó chạm phiến đá.
Tới gã. Gã cúi đầu, bước qua bậc cửa.
Ánh sáng bên ngoài làm gã chớp mắt. Trước mặt là bãi đá, là chân con dốc, là đồng trống. Gã đã ngồi dưới cái đồng trống ấy nửa tháng, sáng nào cũng ngó lên cái cổng này. Từ dưới ấy, cái cổng chỉ là một khối đá xám giữa hai vách núi, nóc cổng có lá cờ đỏ. Giờ gã đứng ngay dưới chân nó, lưng quay vào nó, chưa đi được mấy bước.
Đứa con nhà hàng xóm đã dừng lại ở giữa bãi đá. Nó quay người, ngước lên.
Gã quay theo.
Trên trán cổng, phía trên vòm, có một hình người đứng thẳng, tay cầm giáo, khắc vào đá. Gần thế, gã thấy được cả những đường đục còn sắc ở mép, đá còn mới. Mặt hình người ấy quay về phía Bắc. Từ dưới đồng trống, chỗ ấy chỉ là một vệt sẫm trên nền đá xám. Gã đứng đó, ngửa mặt lên, một hơi thở, hai hơi thở.
Sau lưng gã, người kế tiếp đã ra khỏi cửa, đứng chờ gã tránh lối. Gã kéo tay đứa con nhà hàng xóm.
– Đi. – Gã nói.
Hai người đi xuống bãi đá. Gã không ngó lên nữa.
* * *
Dưới đồng trống, trại đã dỡ được hơn nửa.
Gã đi xuống tới chân dốc thì thấy rõ. Lều đầu trại không còn, chỉ còn mấy hàng cọc cắm nghiêng. Lều ở giữa đang dỡ, mái lều buông xuống từng tấm, người ta cuộn lại trên mặt đất, buộc dây. Bếp không ai nhóm. Ở mấy chỗ bếp cũ, tro đã nguội, xám, gió đầu ngày thổi lên thành những vệt mỏng. Lính đi lại khắp nơi, vác, gánh, gọi nhau, không ai đứng yên.
Phía sau cái gò, chỗ đống lương, phu đang gánh những bao cuối cùng lên dốc phía Bắc, đi trước cả quân. Ở chân gò còn lại một đống bao riêng, phủ chiếu, không ai động tới. Bao nào cũng có một vạch than chéo. Hơi mốc từ đống ấy đưa ra tới tận đường đi.
Năm mươi người đi thành một hàng, qua chỗ đất trống trước trại. Viên quan cầm toán đi đầu, giáp da đã bạc màu, không còn mới như hôm ra đi. Người dẫn mặt sẹo đi cuối.
Ngang qua chỗ hàng gậy tre, gã ngó sang. Một hàng gậy cắm trên đất trống. Hôm toán vách Tây ra đi, chỗ ấy chưa có gì. Lính trong trại đi qua đi lại bên cạnh, vác lều, gánh nồi, không ai dừng lại nhổ. Có người đi qua thì đi vòng, không giẫm vào chỗ đất trước hàng gậy.
Ở phía cuối trại, chỗ con đường lên đèo bắt đầu, có hai đội quân còn đứng thành hàng, giáo dựng, còn chờ. Trước hai đội ấy là một người ngồi trên lưng ngựa ô.
Người ấy, gã mới thấy từ xa một lần, hôm đánh thang. Hôm nay gần. Giáp sắt đen, không đội mũ trụ, tóc mai bạc. Người ấy ngồi yên trên ngựa, ngó về phía năm mươi người đang đi tới.
Viên quan cầm toán dừng lại trước con ngựa, chắp tay, cúi đầu. Cả hàng dừng theo.
Người trên ngựa ngó cả hàng một lượt.
– Đủ năm mươi? – Tướng quân hỏi.
Viên quan cầm toán vẫn cúi đầu, không đáp. Từ hôm tự tháo kiếm ra trước cả toán, người ấy ít mở miệng. Người dẫn mặt sẹo ở cuối hàng cũng không đáp.
Gã đã đếm. Lúc xếp hàng dọc chân tường trong Ải, gã đếm theo thói quen, như đếm người trong đội mỗi sáng. Xuống tới chân dốc, cả hàng dồn lại chờ người ra sau cùng, gã đếm thêm lượt nữa. Không thiếu ai.
– Bẩm tướng quân, đủ. – Gã nói.
Tướng quân ngó gã. Một lần, không lâu. Đoạn người ấy ngó qua cả hàng, tới người dẫn mặt sẹo ở cuối. Ngó người ấy lâu hơn. Người dẫn mặt sẹo đứng thẳng, hai tay buông, không cúi đầu, cũng không ngẩng lên. Tướng quân không nói gì với người ấy.
– Về đội. – Tướng quân nói.
Gã quay đi theo hàng. Đi được mấy bước, gã mới thấy lưng áo mình ướt đẫm.
Ba đội đi về phía Tây trại. Lính các đội khác đang dỡ lều thì dừng tay, ngó theo. Có người nhận ra người làng mình, gọi tên. Một gã ở đội thứ tư chạy theo mấy bước, chạm vào vai gã một cái, rồi rụt tay về.
– Bên ấy cho ăn gì? – Gã ấy hỏi.
– Hai bữa. – Gã nói. – Không bữa nào thiếu.
Gã ấy định hỏi thêm, lại thôi, chạy về đội mình. Phía sau, đứa con nhà hàng xóm đã bị mấy người trong làng nó vây lấy, hỏi dồn. Nó chỉ gật.
* * *
Tới trưa, mới tới lượt đuôi quân lên đèo.
Ba dãy lều vách Tây vẫn dựng nguyên, cửa lều buộc, như hôm ba đội ra đi. Trong lều đội gã, mấy manh chiếu cũ vẫn nằm đúng chỗ, phủ một lớp bụi mỏng. Cả ba đội tự dỡ lều của mình, cuốn chiếu, buộc nồi vào đòn gánh. Không ai trong trại hỏi giáo đâu. Đội của gã đi gần cuối. Không còn giáo, gã thấy hai tay mình trống trải, không biết đặt vào đâu, cuối cùng buộc túi gạo vào đầu đòn gánh, gánh cái nồi với hai cuộn chiếu mà đi.
Con đường đá đi ngược lên sườn núi, từng khúc một, có chỗ chỉ vừa hai người. Đầu quân đã khuất từ lâu ở phía trên, chỉ còn nghe tiếng người, tiếng vó ngựa vọng xuống từ những khúc quanh trên cao. Ở đuôi, người ta đi chậm. Người ốm được dìu, người què chống gậy, phu gánh những gánh nặng nhất đi sau cùng, cứ được một đoạn lại phải dừng, chuyển gánh sang vai kia. Phía sau nữa, sau cả phu, là hai đội cuối, và người ngồi trên lưng ngựa ô.
Gã đi mà nghĩ tới ba sào ruộng dưới làng.
Mùa này lúa đã gặt rồi. Gã biết thế mà không thấy được. Vợ gã gặt. Ông bố già ngồi ở bờ ruộng mà bó lúa, hay cũng xuống ruộng, gã không biết. Rơm phơi trên sân. Hạt đổ vào bồ. Năm nay nhà gã thiếu một tay gánh. Mấy hôm ngồi dưới mái phên, gã cứ nghĩ tới mấy cái ấy mãi mà không dám nghĩ tới hôm về. Dăm ngày nữa, qua đèo, qua mấy làng biên giới, là về tới trấn. Từ trấn về làng gã nửa ngày đường.
Đứa con nhà hàng xóm đi cạnh gã. Nó ôm túi gạo và cuộn chiếu, thở hổn hển ở mấy chỗ dốc, mà không đòi nghỉ.
– Về tới làng, chú nói với mẹ cháu… – Nó nói, rồi ngừng.
– Nói gì? – Gã hỏi.
– Thôi. Cháu tự nói. – Nó nói.
Gã gật.
Lúc nghỉ chân ở một chỗ đường rộng, gã cởi túi gạo khỏi đầu đòn gánh, mở miệng túi ra ngó. Gạo trắng, hạt nhỏ, gạo dưới xuôi, không phải thứ gạo đỏ ở làng gã. Gã bốc một nắm lên, để hạt chảy qua kẽ ngón tay xuống lại trong túi, rồi buộc miệng túi lại, thắt hai vòng dây. Chưa ăn. Gã để dành túi ấy cho mấy ngày cuối đường. Đứa con nhà hàng xóm ngồi cạnh, mở túi của nó ra ngó, rồi cũng buộc lại, thắt hai vòng.
Tới một khúc quanh, chỗ đường đá ngoặt sang phía Đông rồi mới lên tiếp, cả đội dừng lại, chờ tốp người phía trên qua chỗ hẹp. Gã đặt gánh xuống, đứng ở mép đường, chỗ có một tảng đá lớn chắn bên ngoài.
Phía dưới, cái đồng trống mở ra hết. Đứa con nhà hàng xóm tới đứng cạnh gã, cũng ngó xuống, không hỏi gì.
Lều đã dỡ sạch. Không còn cọc nào cao hơn đầu gối. Những chỗ bếp cũ chỉ là những vệt xám trên nền đất, đống bao mốc dưới chân gò nhỏ lại như một mô đất. Chỗ cả đạo quân ngồi gần một tháng giờ trống trơn, cỏ chỉ còn ở mấy chỗ người ta không giẫm. Trên khúc đường dưới cùng, hai đội cuối đã bắt đầu lên, con ngựa ô đi sau cùng. Xa nữa, giữa hai vách núi, cái cổng đá đã nhỏ lại, lá cờ đỏ trên nóc chỉ còn là một chấm.
Từ khúc quanh ấy nhìn xuống, cả đồng trống chỉ còn một hàng gậy tre, ngắn như một dòng chữ.