Rạng hai mươi hai, lão cho đoàn rời trạm chân đồi khi trời còn chưa rõ mặt người.
Ngày thứ sáu, đếm từ giờ Dần hôm mười sáu ra khỏi cổng thành. Sáu đêm, sáu chỗ ngủ, lão chưa để đoàn nghỉ quá một đêm ở chỗ nào.
Một nghìn người, mười đội. Vai người nào cũng đã sưng, đã chai, có vai rớm máu qua lần áo, chỗ đòn gánh tì xuống mỗi ngày. Lương thì còn. Mỗi người gánh lương của mình, ăn tới đâu vơi tới đó, bao nào cũng đã nhẹ đi một ít, mà chưa bao nào cạn. Đêm qua lão đi một vòng quanh trạm, nắn từng bao ở đầu mỗi đội, rồi mới nằm.
Sáu ngày ấy, đoàn qua Bến Dâu, qua mấy cái làng cháy hồi tháng Chạp. Người trong làng ra đứng hai bên đường nhìn đoàn đi, có làng đặt sẵn mấy chum nước dưới bóng tre cho lính uống. Lão không dừng ở làng nào. Ở trạm nào, lão cũng hỏi người giữ trạm đúng một câu: tờ báo mới nhất trên Ải xuống nói gì. Câu trả lời ở trạm nào cũng như nhau. Cổng đóng. Từ hôm mười hai, chưa đánh nữa.
Sáu ngày ngồi ngựa, lưng lão đêm nào cũng đau. Lão không để ai biết.
Đoàn ra tới đường cái thì có người từ phía trên chạy xuống.
Người ấy là lính Ải cũ, chân đất, mắt cá trầy xước vì chạy đường tắt qua rừng từ lúc trời còn tối. Tới gần, người ấy dừng lại thở, chống hai tay lên gối. Lão kéo cương cho ngựa dừng.
– Bẩm, tiểu nhân là người của ông già giữ Ải. – Người ấy nói. – Đêm qua có một toán bên kia theo đường bám vách phía Tây xuống phía bản. Người canh trên vách thấy từ đầu, không đánh, chạy về báo. Ông già sai mười người theo đường tắt xuống nằm sẵn trên cái khe chỗ đường ấy đổ về phía bản, chờ toán ấy qua hết rồi mới chặn. Ông sai tiểu nhân chạy xuống đón đoàn.
– Bao nhiêu người?
– Bẩm, người canh đoán chừng năm mươi.
Lão quay ngựa lại.
Lão nhớ câu mình đã tâu ở thư phòng: chặn một toán thì được; bên kia sai nhiều toán thì người giữ dưới chân dốc không còn, lúa cũng không giữ nổi. Đêm qua bên kia chỉ sai một toán, mà lúa thì đã không còn ở dưới ấy.
– Cởi giáo ra khỏi đòn gánh. – Lão nói với người đội trưởng đi đầu. – Đội nào cởi xong thì đặt gánh xuống bên đường, để mười người ở lại trông. Còn lại theo lão phu.
Người đội trưởng gật một cái. Lệnh truyền xuống từng đội. Tiếng dây buộc tuột, tiếng gánh đặt xuống đất, tiếng giáo rút ra chạy dọc theo đoàn như gió chạy qua ruộng mía.
Lão nắn lại dây cương. Sáu ngày nay, lão đếm bao, đếm trạm, đếm bước. Lão đi lên đây để đánh. Sáng nay là lần đầu tiên lão thấy được cái gì để đánh.
* * *
Đoàn tới bản khi mặt trời đã lên khỏi vách phía Đông một quãng.
Từ đường cái nhìn vào, bản nằm dưới chân dốc, nhà cửa san sát, sườn đồi quanh đen một màu. Không có khói bếp. Trên sườn đồi phía Tây, một đám người đang tụt xuống, chạy về phía bản. Lão chia đoàn. Ba đội theo đường cái chặn phía dốc lên Ải. Ba đội vòng theo chân nương sang phía Tây, chặn lối lên sườn đồi về phía khe. Bốn đội theo lão vào bản.
Toán bên kia đã ở đó.
Họ đứng dồn lại ở khoảng đất cao đầu bản, quanh một cái nền kho chỉ còn tro. Năm mươi người, giáo chĩa ra bốn phía, lưng quay vào nhau. Đứng như thế, lão biết, là đứng của người đã nghe người ta dạy mà chưa lần nào phải đứng thật.
Lão cho đoàn dừng cách họ chừng ba mươi bước. Bốn đội dàn ra thành vòng. Ba đội ở phía dốc, ba đội ở phía nương cũng đã tới, khép kín vòng. Không ai bắn. Không ai lên tiếng.
Lão ngồi trên ngựa, nhìn từng mặt người trong toán ấy.
Phần đông trẻ. Mặt lấm đất, áo trấn binh rách vai, rách khuỷu tay, chỗ đá cào cả đêm. Có đứa ở hàng đầu, tay cầm giáo run tới mức mũi giáo rung lên dưới nắng. Có người ở giữa không cầm giáo, hai tay trắng, mặt tái, ngó lão không chớp. Ở rìa toán, có một gã đã đứng tuổi, tay vẫn cầm giáo, mà mắt không ngó đoàn, ngó ra mấy nương đã gặt. Sau lưng gã, một đứa tay không, nắm vạt áo gã.
Lão nhìn họ một lúc.
Trên đường tới bản, lão đã nghĩ tới việc đánh. Bốn đội vào giữa, sáu đội chặn hai đầu, năm mươi người đứng giữa đất trống thì chừng một khắc là xong. Lão đã đánh những trận như thế. Lão còn nhớ tiếng giáo đâm vào người, tiếng người ngã, mùi máu trên ruộng khô.
Bây giờ trước mặt họ, lão thấy cái đứa có mũi giáo rung. Nó chỉ trạc tuổi mấy đứa lính mới vào doanh mùa xuân này, đứa nào lão cũng phải dạy cách cầm giáo.
Lão quay lại, bảo người đội trưởng đi đầu truyền cho cả vòng: không ai giương cung, không ai đâm trước.
Lão xuống ngựa. Lão gỡ cây giáo của mình buộc bên yên, đi lên mấy bước, cắm mũi giáo xuống đất trước mặt. Cán giáo rung một chốc, rồi yên. Lão chỉ tay về phía con dốc lên Ải.
– Hạ giáo thì đi trước. Lão phu đi sau. – Phan Trung nói.
Lão nói chậm. Lão biết giọng mình là giọng người dưới xuôi, người bên ấy nghe nhanh thì không ra. Nói xong lão nói lại, chậm hơn, từng chữ, tay vẫn chỉ lên dốc.
Toán ấy đứng im.
Người không cầm giáo ở giữa bước ra trước. Người ấy còn trẻ, mặc giáp da mới. Người ấy tháo thanh kiếm đeo bên hông, cả bao, đặt xuống đất, trước mũi chân mình. Đặt xong, người ấy đứng thẳng lên, hai tay buông.
Người ở hàng đầu, cái đứa có mũi giáo rung, hạ giáo xuống trước tiên. Người bên cạnh nó hạ theo. Cả toán hạ theo, cái này nối cái kia, mũi giáo chạm đất kêu lách cách.
– Bẩm. – Có người trong toán nói, giọng bên ấy, nhỏ. – Tiểu nhân hạ rồi.
Lão quay sang người mặc giáp da mới.
– Ngươi cầm toán này? – Lão hỏi, chậm.
Người ấy gật, không nói.
Lão không trói ai. Lão sai lính đi một vòng, nhặt giáo, bó lại từng bó. Toán ấy đứng thành hai hàng. Hai hàng lính của đoàn kèm hai bên. Có một người lính của lão, mặt đỏ gay, giơ cán giáo lên định quật vào lưng một người bên kia đi chậm. Lão gọi tên gã. Gã hạ cán giáo xuống.
Lão đi tới chỗ người mặc giáp da mới, nhặt thanh kiếm dưới đất lên, ngắm cái chuôi một chốc. Chuôi kiếm còn bóng, chưa mòn tay ai. Lão đưa nó cho người đội trưởng đi đầu, bảo bó chung với giáo.
Gã đứng tuổi lúc nãy đi trong hàng, đứa tay không vẫn bám sau lưng, lúc qua mép nương gã còn ngoái lại ngó mấy gốc rạ một lần nữa.
* * *
Quá trưa, đoàn lên tới cửa phía Nam.
Toán bên kia đi trước, hai hàng lính kèm hai bên. Lão dắt ngựa đi sát sau toán ấy, như lão đã nói. Các đội khác quay lại chỗ để gánh bên đường, gánh lên sau. Con dốc dài, đá lổn nhổn.
Bệ hạ đứng ở cửa phía Nam.
Trên mặt tường hai bên cửa, người đứng kín. Lính Ải, người bản, đàn bà bế con, ông già chống gậy, ai cũng ngó xuống con dốc. Có tiếng người reo lên một tiếng, rồi có tiếng người khác bảo im.
Lão thấy Bệ hạ từ xa. Lão đưa dây cương cho người đội trưởng, đi lên trước, tới cách mấy bước thì quỳ xuống. Phía sau lão, mấy đội đã lên tới quỳ theo, quỳ xuống trên con dốc đá. Đá nóng dưới đầu gối. Lão quỳ thẳng lưng, như hồi còn trẻ quỳ trước cửa điện, dù sáu ngày nay cái lưng ấy chưa lúc nào thẳng được lâu.
Bên cạnh Bệ hạ, có một người khác vừa ra khỏi cửa.
Lão ngẩng lên. Lão ngẩng lên nữa. Người ấy còn cao hơn Dã Tượng một cái đầu, giáp da cũ, tay cầm cây trường thương, cán dài hơn cán giáo của lão tới một đoạn. Lão chưa gặp người này bao giờ. Sáng hôm người ấy rời kinh lên Bắc, lão còn đứng ở cửa Tây tiễn Bệ hạ, không ra tới cửa thành phía Bắc. Từ đó, lão chỉ biết người ấy qua mấy chữ trong một lá thư.
Người ấy cúi đầu chào lão.
– Lão tướng. – Người ấy nói. – Ta giữ cái cổng này từ tháng Ba.
– Lý tướng quân. – Lão nói.
Lão quay lại phía Bệ hạ.
– Bẩm bệ hạ. Lão phu tới đúng sáu ngày. – Phan Trung nói.
– Sáu ngày. – Bệ hạ nói. – Lại thêm năm mươi người không ai đếm trước.
Bệ hạ nhìn xuống con dốc, chỗ toán bên kia xếp thành hai hàng, đầu cúi, giữa hai hàng lính của đoàn.
– Năm mươi người ấy ăn gì? – Bệ hạ hỏi.
– Bẩm bệ hạ, ăn vào lương đoàn. – Lão nói. – Không lấy của Ải một hạt.
Bệ hạ gật.
– Có ai đổ máu không? – Bệ hạ hỏi.
– Bẩm bệ hạ, không. Họ hạ giáo trước khi lão phu phải giơ tay.
Nguyễn tiên sinh đứng phía sau Bệ hạ, cuốn sổ mở trên tay. Ông viết mấy chữ, không hỏi lão con số nào.
Sau lưng Nguyễn tiên sinh, có một người đứng dựa khung cửa, giáp da sờn, một bên mắt nheo lại vì nắng. Lão nhận ra mặt người ấy. Người viết thư cho lão về con đường bám vách phía Tây hồi mùa xuân là người này. Lê Mẫn cúi đầu thật thấp. Lão gật lại một cái.
Một ông già nhỏ người chen ra từ sau lưng mấy người lính, chân trái đi chậm hơn chân phải. Người chạy xuống đường cái ban sáng đi theo sau ông.
– Bẩm lão tướng. – Ông già nói. – Tiểu nhân là người giữ Ải. Khe đá, tiểu nhân để mười người giữ tới tối nay.
– Người ông sai xuống đường, chạy nhanh. – Lão nói.
Ông già giữ Ải cúi đầu, như thế là được.
– Toán ấy, mạt tướng cho ở riêng sát chân vách phía Tây. – Lý tướng quân nói với Bệ hạ. – Có lính trông. Không nhốt.
Bệ hạ gật lần nữa.
– Lão tướng nghỉ đi. – Bệ hạ nói.
Lão cúi đầu nhận.
* * *
Trong Ải không đủ chỗ.
Sân đã kín người ba xóm, dưới hiên đã kín người già với trẻ con, lính đã ra nằm sân sau kho. Một nghìn người của lão không có chỗ nào để đặt lưng. Lão cho đoàn đóng ngay trên con dốc phía Nam, dưới chân cửa, đội nọ nối đội kia, mỗi đội một bếp, gánh lương xếp vòng quanh làm tường thấp.
Chiều, đặt xong chỗ cho đoàn, lão lên nóc cổng.
Đi ngang mép vòm, lão thấy dưới chân tường mặt trong cổng, kẽ đá nào cũng cắm chân nhang. Nhang đã tàn, chỉ còn mấy chục chân nhang nhuộm đỏ đứng chen nhau trên đá. Lão không hỏi ai cắm.
Lão đi lên từng bậc đá, chậm, đầu gối kêu khục khặc. Lên tới nơi, lão ra mép tường, nhìn xuống phía Bắc.
Đồng trống trải ra dưới chân lão, từ chân dốc tới tận chân đèo bên kia. Lều dựng thành từng dãy. Cờ đội cắm ở đầu mỗi dãy, cờ nhỏ, đếm không xuể. Giữa đồng, trên một cái gò, một lá cờ lớn. Khói bếp chiều bốc lên khắp nơi. Lão nhìn rất kỹ, như người đi săn nhìn một sườn núi lạ trước khi vào rừng. Chỗ nào ngựa nhiều. Chỗ nào đống lương. Chỗ nào lính trẻ. Lão nhìn tới khi trong đầu đã có một cái bản đồ. Lão đếm cả người đứng trên mặt tường Ải: mỗi người một quãng, giữa hai người còn chỗ cho người thứ ba.
Ở góc nóc phía Tây, sát mép tường, có một người ngồi tựa lưng vào đá. Áo vải thô, tay to, một cái bọc dài để ngang gối, quấn mấy lớp vải, buộc dây ở hai đầu, cây cung dựng bên cạnh. Thạch Sanh, người tiều phu ở kinh. Lão không biết trong cái bọc kia là gì. Lão không hỏi.
Lý tướng quân lên sau lão, đứng cạnh lão ở mép tường. Bên người ấy, đầu lão chỉ tới ngực.
– Lão tướng nhìn ra gì? – Người ấy hỏi.
– Nhìn ra chỗ đống lương. – Lão nói. – Để xa quá.
Người ấy không nói gì thêm. Lão cũng không.
Một lúc sau, lão chỉ tay sang vách phía Tây, chỗ mặt đá dựng đứng, không thấy lối nào.
– Con đường bám vách ấy, tướng quân đã đi chưa? – Lão hỏi.
– Ta không đi được. – Người ấy nói. – Ta chỉ đứng ở đầu đường mà nhìn nó chạy lên. Người của ông già giữ Ải thì đi được.
Lão gật. Đêm qua, năm mươi người đã theo nó xuống. Lão ghi chỗ ấy vào trong đầu, cạnh chỗ đống lương, cạnh chỗ ngựa nhiều. Trong ngực lão có một câu, lão đã mang nó từ thư phòng lên tới đây, sáu ngày. Lão không nói câu ấy ra. Bệ hạ chưa hỏi.
Gần tối, gió nổi.
Gió đi từ phía Bắc tới, từ chân đèo bên kia qua đồng trống, rồi leo lên con dốc dưới chân cổng, thổi thẳng vào mặt hai người đứng trên nóc. Khói trại bên kia ngả dạt về phía cái Ải. Lá cờ trên nóc căng ra, đuôi cờ chĩa về phía Nam, về phía con dốc chỗ một nghìn người của lão đang nhóm bếp. Dưới ấy, bếp của đoàn đã đỏ lên từng đốm, đội nọ nối đội kia, chạy dài xuống tới khúc quanh. Người tiều phu ở góc nóc kéo cái bọc trên gối sát vào người hơn.
Suốt đêm, gió từ đồng trống thổi ngược lên dốc, lá cờ trên nóc không lúc nào rủ xuống.