Rạng hai mươi, y vẫn chưa ngủ. Từ lúc ở nóc cổng xuống, y ngồi ở đây.
Gian trại cạnh cổng chỉ có một cái án thấp, một ngọn đèn, một chồng sổ của viên phó trấn thủ xếp sát vách. Lê Mẫn nhường cái án cho y từ chiều qua, mang mấy cuốn sổ đang dùng sang gian bên. Trên án, y bày mấy tờ giấy trắng vua cho, nghiên mực, hai cây bút. Cuốn sổ ngày mang từ kinh lên để bên tay trái, mở ở trang hôm qua.
Y chưa viết chữ nào.
Ngoài cửa sổ, trời còn tối. Có tiếng người đổi phiên trên tường, tiếng giáo gõ vào đá, rồi im. Từ dãy trại bên kia sân, thỉnh thoảng có tiếng một đứa trẻ khóc, khóc được mấy tiếng thì có tiếng mẹ nó dỗ bằng thứ tiếng của người bản, y không hiểu chữ nào, rồi lại im.
Trang hôm qua trong sổ ngày, y ghi ba việc. Giữa buổi, tới Ải. Ông già giữ Ải trao một vật lấy từ chân kho dưới bản, vua cầm, cất vào áo. Chiều, lên nóc cổng. Việc thứ hai, y ghi đúng chừng ấy chữ. Lúc vua nắm vật ấy trong tay, mặt vua lặng đi một chốc, như người nghe ai gọi. Y đứng ngay cạnh, mà không nghe gì. Điều ấy y không ghi.
Y nghĩ tới chiều mười lăm.
Chiều hôm ấy, ở kinh, y ra bãi đắp đường cái phía Đông. Đám người phương Bắc ở lại đắp đường từ tháng Bảy, mười sáu người, ngủ trong mấy cái lán dựng bên bãi. Con đường họ đắp đã dài ra một quãng, mặt đường nện chặt, hai bên có rãnh thoát nước. Y tìm lão già đã ném giáo đầu tiên ở trận gò hồi tháng Sáu. Lão đang gánh đất. Thấy có người tìm, lão đặt gánh xuống, lau tay vào vạt áo, đứng chờ. Lão không hỏi y là ai.
Y nhờ lão nói cho y nghe mấy câu người bên ấy hay nói ở nhà. Gọi mẹ thế nào. Gọi ruộng thế nào. Hỏi người đi xa về thế nào. Chào nhau buổi sớm thế nào. Lão nói. Lão nói chậm, từng câu, như biết y cần nghe chậm. Y ghi. Chữ thì bên nào cũng viết như nhau, nên y chỉ chép mấy câu ngắn, rồi đánh dấu bên cạnh từng chữ: chỗ lão nuốt tiếng, chỗ lão kéo dài, chỗ lão hạ giọng xuống cuối câu. Có một câu, lão nói xong thì im, rồi mới nói câu sau. Câu ấy là câu người bên ấy hỏi khi con đi lính về: có về kịp mùa không.
Y ghi cả chỗ lão im.
Lúc y gấp giấy, lão mới hỏi một câu, giọng bên ấy, chậm.
– Tiên sinh viết thư cho ai?
– Chưa biết. – Y nói.
Lão gật, như câu trả lời ấy cũng đủ. Lão xốc gánh đất lên vai, đi về phía mặt đường đang đắp dở.
Từ chiều hôm ấy, y đã biết mình sẽ viết một tờ thư. Lá thư người bên kia phải đọc lên được bằng giọng của họ, mà nghe ra tiếng nhà họ. Hôm qua, trên nóc cổng, nhìn xuống đồng trống, y mới biết lá thư ấy viết cho ai.
* * *
Trời hửng, y đi tìm ông già giữ Ải.
Nông Bách ngồi ở bậc đá dưới chân tường phía Bắc, đang vót mấy cây nan tre đan lại tấm phên che cửa trại. Thấy y, lão đứng dậy.
Y hỏi về người cầm quân bên kia.
– Bẩm, tiểu nhân chưa thấy mặt. – Lão nói. – Hôm mười hai có người giáp đen cưỡi ngựa dọc mép đồng trống, ngó lên cổng. Hôm ấy, hai mươi người tháng Bảy tiểu nhân mở cổng cho đi vẫn đứng nguyên chỗ cũ. Người vác thang toàn là trấn binh.
– Hôm mười hai, người bên ấy bị thương, Ải không bắn người khiêng về. – Y nói. – Lão có thấy bên ấy làm gì sau đó không?
Lão ngẫm.
– Bẩm, chiều hôm ấy bên ấy cũng không bắn lên tường. – Lão nói. – Mấy hôm nay, không bên nào bắn bên nào.
– Hai mươi người ấy, lão có nhận ra ai không?
– Bẩm, xa thế, tiểu nhân không thấy mặt. Tiểu nhân chỉ nhận ra màu áo.
Y cúi đầu chào lão. Lão lại ngồi xuống, vót tiếp. Mấy cây nan vót xong, lão xếp thành một hàng trên bậc đá, đầu nào ra đầu ấy.
Y xuống góc sân gần kho, chỗ đám người phương Bắc ở lại đang nhóm bếp. Y nhờ gã trung niên mất nửa vành tai gọi người làng biên giới tới. Diêu Cửu tới, đứng trước y, hai tay không biết để đâu, mặt hơi tái.
Y hỏi về cái trấn bên kia. Hai người nói với nhau mấy câu, gã trung niên nói lại.
– Bẩm, trấn binh phần đông là con các làng quanh trấn. – Gã trung niên nói. – Gã bảo trong làng gã có mấy người đi đợt này. Họ chưa đánh trận nào. Mùa này ở nhà họ đang gặt.
– Từ đây về làng gã mấy ngày?
– Bẩm, hồi tháng Bảy gã đi bảy ngày mới tới đây, toàn đi đường rừng.
– Trong trấn binh, có ai đọc được chữ không?
Hai người lại nói với nhau. Gã người làng biên giới lắc đầu, giơ hai bàn tay lên, gập vào mấy ngón.
– Bẩm, ít. – Gã trung niên nói. – Đội trưởng thì có người đọc được. Lính thì không.
Y gật. Câu ấy y không ghi. Y nhớ.
Gã người làng biên giới còn nói thêm một tràng, giọng nhỏ, mắt không nhìn y mà ngó xuống đất. Gã trung niên nghe xong, ngập ngừng.
– Gã bảo, từ hôm gã bỏ làng sang đây, mẹ gã không biết gã sống hay chết. – Gã trung niên nói.
Y đứng lại thêm một chốc. Y không có câu gì để nói với gã ấy. Y cúi đầu chào cả hai, rồi đi.
Trên đường về gian trại, y đi qua bếp chung. Lính và người bản ngồi lẫn với nhau, ăn đứng hoặc ngồi xổm. Trong cháo có lẫn lúa non người bản mang lên, giã dập trộn vào. Một người lính nhường chỗ cho y. Y ngồi xuống, ăn hết bát, rồi mới đi.
* * *
Y viết từ giữa buổi tới gần trưa.
Viết dòng đầu tiên thì nhanh.
Gửi Thạch tướng quân, người giữ trấn Vọng Nam.
Viết dòng thứ hai thì chậm. Y viết, đọc lại, gạch. Viết lại.
Người nhận thư là Thạch Bá Khôn. Mùa đông năm ngoái, người ấy dẫn quân qua con đường y vừa đi lên. Mấy cái làng cháy dọc đường, y đã ghi số nóc nhà mới dựng trong tập giấy nhỏ để trên yên. Kể ra những làng ấy, người cầm quân ấy chỉ thấy mình bị chửi. Thư không chửi, không kể tội, không dọa. Ải có bao nhiêu người, kho còn bao nhiêu thóc, một nghìn người đang trên đường lên, ba xóm dưới chân dốc đã bỏ, thư không nói điều nào.
Y nghĩ lâu nhất về cách gọi. Gọi người bên ấy là giặc thì người cầm quân đọc tới chữ ấy sẽ thôi đọc. Gọi là quân của trấn thì nghe khô như một dòng sổ. Cuối cùng y viết “người bên ấy”, như người trên Ải vẫn gọi.
Y viết những điều bên ấy đã thấy tận mắt mà chưa ai nói thành chữ.
Hôm mười hai, có người bên ấy ngã dưới chân tường. Hai người tay không ra kéo về. Trên tường, người cầm nỏ đứng nhìn, không buông dây.
Lính trong trấn là con các làng quanh trấn. Lúa ở nhà họ đang chín. Ai muốn về nhà gặt lúa, Ải không đuổi theo.
Viết tới đây, y dừng.
Y đã viết thêm mấy câu nữa ở dưới. Những câu đọc lên nghe rất hay, câu đối nhau, chữ nọ gọi chữ kia, câu nào cũng có thể chép lên vách. Y đọc lại một lần, rồi gạch cả.
Trước mấy câu ấy, y đã gạch một câu khác, câu nói tới hai mươi người áo màu tro tháng Bảy qua cổng này về Bắc. Y đọc câu ấy, rồi nghĩ tới người cầm quân bên ấy đọc tới đó, ngẩng lên nhìn hàng người đứng trước lá cờ. Câu ấy y gạch trước tiên.
Y viết thêm một câu cuối, ngắn hơn mấy câu trên. Câu ấy y lấy từ chỗ lão già ở bãi đắp đường dừng lại, im. Y viết nó bằng đúng lối lão hỏi, cả chữ cuối câu lão kéo dài.
Y chép sạch ra tờ giấy thứ hai. Thư ngắn. Không ký tên vua. Không đóng dấu gì. Cuối thư, y chỉ ghi: người viết, ở trên Ải.
Lê Mẫn ghé qua cửa, thấy y chép thì đứng lại. Gã ngó mấy dòng chữ một lúc, rồi ngó sang tờ nháp gạch xóa.
– Bẩm tiên sinh. Ở đây, viết báo về kinh, mạt tướng chỉ viết điều thấy. – Gã nói. – Thư này cũng thế.
– Cũng thế. – Y nói.
Gã gật, như người được bảo là mình đã hiểu đúng một việc, rồi đi.
Tới trưa thì xong. Y cầm tờ thư lên nóc cổng.
Vua đứng cạnh cột cờ, như chiều qua. Lý Ông Trọng đứng ở mép tường. Dã Tượng ngồi ở bậc cao nhất, cây côn dựng cạnh, không lên hẳn. Y đọc thư cho vua nghe. Y đọc bằng giọng mình trước. Đoạn y đọc lại mấy câu bằng giọng lão già ở bãi đắp đường, nuốt chỗ lão nuốt, kéo chỗ lão kéo. Người trên nóc cổng quay đầu lại. Tới câu cuối, người dắt voi ngồi ở bậc đá cũng ngẩng lên.
Vua nghe hết. Chữ nào vua cũng để nguyên.
– Giọng ấy, mạt tướng nghe ra. – Người trên nóc cổng nói, rồi im, như thấy mình nói chen vào chỗ không phải của mình.
Tháng Bảy, hai mươi người áo màu tro đã đi qua chính cái cổng dưới chân người ấy.
– Câu cuối, giọng ai? – Vua hỏi.
– Bẩm, giọng lão già ở lại, ngoài bãi đắp đường phía Đông. – Y nói. – Bên ấy hỏi con đi lính về như thế.
– Lính bên ấy có đọc được không? – Vua hỏi.
– Bẩm Bệ hạ. Phần đông không. – Y nói. – Thư này gửi người cầm quân. Người cầm quân đọc rồi, có cho lính nghe hay không, thần không biết.
Vua gật. Vua ngó xuống hàng người áo màu tro.
– Bắn chiều nay. – Vua nói.
* * *
Chiều, Lý tướng quân chọn người bắn.
Người trên nóc cổng gọi một người lính Ải cũ, người đã giữ cổng này từ trước tháng Chạp, tay cung chắc nhất trên tường. Người ấy tóc đã hoa râm, ngón tay kéo dây chai cứng một lớp dày. Người ấy bẻ đầu một mũi tên, mài cho tròn chỗ gãy, rồi cuộn tờ thư nhỏ lại, ép dọc thân tên, lấy chỉ quấn chặt, quấn đi quấn lại, cho gió không giật ra được.
– Bắn trước hàng người áo màu tro. – Lý tướng quân nói. – Đừng bắn trúng ai.
Người lính gật. Hàng người ấy đứng ngoài tầm nỏ. Tên từ trên tường, giỏi lắm thì rơi trước mặt họ một quãng.
– Người cầm nỏ trên tường, không ai giơ lên. – Lý tướng quân nói thêm, giọng không to mà cả mặt tường nghe.
Cả buổi chiều, người ấy ngồi dưới chân tường, ngó lá cờ trên nóc, đợi gió. Gần chạng vạng, gió lặng. Người lính lên mép tường, kéo cung, ngắm hồi lâu, buông.
Mũi tên bay ra khỏi tường, lên cao, rồi chúc xuống. Nó cắm xuống đất trống trước hàng người áo màu tro chừng mươi bước, nghiêng một bên, đuôi tên còn rung.
Hàng người ấy không động.
Y đứng cạnh vua, cách mép tường một bước. Ngón tay y bấm vào lòng bàn tay. Dưới kia, đồng trống lặng tới mức y nghe được tiếng một con ngựa hí ở đâu đó trong trại bên kia.
Mãi sau, có một người trong hàng bước ra. Gầy, thấp. Người ấy đi chậm, mỗi bước lại ngẩng lên ngó tường. Mươi bước ấy là mươi bước vào trong tầm nỏ. Trên tường, lính nỏ đứng sau mép đá, nỏ đã lên dây, không ai giơ lên.
Người ấy tới chỗ mũi tên, cúi xuống, nhổ lên. Thấy tờ giấy quấn ở thân tên, người ấy đứng sững một chốc. Kế đó người ấy quay lưng, chạy về phía lá cờ lớn, chạy không ngoái lại, mũi tên cầm trong tay.
Từ bên kia, không mũi tên nào bay lên.
Vua đứng thêm một lúc, rồi xuống. Y ở lại trên mép tường tới khi bóng người kia lẫn vào đám đông dưới chân lá cờ lớn, không còn phân biệt được.
Trời tối dần. Lửa trại bên kia nhóm lên từng đống, đống gần đống xa, đống nào cũng đúng chỗ tối qua.
* * *
Đêm, y ngồi lại gian trại cạnh cổng.
Y mở cuốn sổ ngày, ghi: chiều hai mươi, gần chạng vạng, bắn một tờ thư xuống đồng trống, gửi người giữ trấn bên kia. Người nhặt là người trong hàng áo màu tro. Bên ấy không bắn lên. Y ghi giờ. Y ghi cả mươi bước người ấy đi.
Y không ghi lá thư viết gì. Bản nháp có mấy câu gạch, y gấp lại, kẹp vào giữa sổ, ở trang hôm nay.
Y ngồi một chốc, rồi ghi thêm một dòng nhỏ, dưới cùng: lính bên ấy phần đông không đọc được chữ.
Y lấy tờ giấy ghi ở bãi đắp đường ra, đọc lại mấy dấu y đánh bên chữ: chỗ nuốt, chỗ kéo, chỗ im. Hai mươi người áo màu tro đứng đầu trại, tháng Bảy đã đi qua cổng này. Lão già ở bãi đắp đường nói một câu thì im, rồi mới nói câu sau. Mấy điều ấy nối với nhau ở chỗ nào, y chưa nghĩ ra. Ngọn bút trên giá, y không cầm lên.
Khuya, y lên lại mép tường. Lửa trại bên kia vẫn cháy. Quá nửa đêm, các đống lửa thấp dần, đống nào tàn thì chỗ ấy tối hẳn, như người trong trại lần lượt đi ngủ.
Có một chỗ thì không tối.
Đêm ấy, chỗ lá cờ lớn dưới đồng trống, có một ngọn đèn cháy tới gần sáng.