Canh ba, có tiếng gõ cửa căn phòng mượn để xét án.
Trịnh Khê chưa ngủ hẳn. Mấy đêm nay lão ngủ lại trên cái phản kê sát vách, cạnh chồng sổ án, áo không cởi, giày để ngay chân phản. Từ tháng Chạp, giấc của lão mỏng. Có tiếng chân ngoài sân, lão nghe là tỉnh.
Lão ngồi dậy, khêu ngọn đèn trên án cho sáng hơn một chút, rồi mới ra mở cửa.
Người hầu thư phòng đứng ngoài, tay cầm đèn lồng. Gã cúi đầu.
– Bẩm Trịnh lão. – Gã nói. – Bệ hạ cho gọi. Bệ hạ dặn mang cuốn sổ kho trong hòm, với tập sổ thóc thuế các huyện.
Lão gật. Giờ này gọi làm gì, lão không đoán. Người hầu đứng chờ ở bậc cửa, đèn lồng cầm thấp, ánh đèn rọi lên mấy viên gạch vỡ ngoài sân.
Lão tháo chìa khóa giắt bên hông, mở cái hòm gỗ ở góc phòng. Cuốn sổ kho nằm trên cùng, bìa sờn ở hai góc vì lão mở ra đóng vào mỗi ngày. Tập sổ thóc thuế để dưới, dày hơn, gáy buộc dây, mấy huyện xa mới gửi lên được nửa. Lão ôm cả hai, khóa hòm lại, cài chìa vào chỗ cũ.
Phố quan giờ này tối. Mấy dinh hai bên đường đóng cổng, đèn lồng trước cổng đã tắt gần hết. Trăng rằm vừa qua đỉnh đầu, sáng tới mức in bóng người hầu với bóng lão xuống mặt đường, hai cái bóng ngắn, một cái thẳng, một cái hơi còng. Lão bước theo vệt sáng của cái đèn lồng, dù trăng đã đủ sáng.
Hồi còn ngồi ở hàng văn, lão chưa từng ôm sổ đi giữa đêm. Đêm của lão hồi ấy là những đêm ngồi trong phủ, tính xem trong thành còn bao nhiêu nhà đang tìm đường lui, và nhà mình nên lui đường nào. Lão nghĩ tới điều ấy một lần, lúc đi ngang cái cổng nhỏ cuối phố. Qua khỏi cổng, lão thôi nghĩ.
Lính gác cổng cung thấy người hầu thư phòng thì mở hé một cánh cổng. Trong sân, có hai cỗ yên ngựa đặt sẵn trên giá gỗ dưới mái hiên, dây da còn mới. Một người lính đang lau mấy cái khóa đồng trên dây yên bằng một mảnh vải, lau kỹ, như sợ trời sáng còn sót chỗ nào.
* * *
Thư phòng sáng đèn cả bốn góc.
Vua ngồi sau án, áo thường, đầu không đội gì. Ngọn đèn rọi lên một bên mặt, bên kia ở trong tối. Nguyễn Trãi đứng bên trái án, cuốn sổ ngày gấp lại trong tay. Lão chưa bao giờ thấy người chép sổ ngày đứng mà để sổ gấp.
Trên chiếc ghế bên kia án, chỗ người chép sổ ngày vẫn ngồi những buổi lão được gọi vào, có một ông già.
Ông già ấy lão chưa thấy bao giờ. Mấy chục năm ở triều, mặt quan nào trong kinh lão cũng nhớ, kể cả mặt mấy người đã chết. Ông già này ngồi mà lưng không chạm tựa ghế. Tấm áo trên người ông cài kín tới cằm, kiểu áo lão chỉ còn thấy trong mấy bức vẽ treo ở nhà thờ họ người ta, không ai trong triều còn may. Hai bàn tay đặt trên đầu gối, khớp to, da sạm, không giống tay một ông quan chỉ quen giữ hốt.
Lão đặt hai cuốn sổ xuống mép án, lùi một bước, quỳ.
Sau lưng lão có tiếng chân. Quỳnh vào, tóc búi vội, tay ôm một cái tráp giấy, chắc cũng vừa bị gọi dậy như lão. Y thấy ông già trên ghế thì đứng sững ở bậc cửa một chốc, rồi mới bước vào, quỳ xuống cạnh lão, đặt cái tráp xuống đất.
Không ai giới thiệu ông già. Lúc ông khẽ nhích người trên ghế, người chép sổ ngày cúi đầu về phía ông, cúi thấp, như học trò cúi trước thầy, mà không nói gì. Lão để ý cái cúi ấy. Ngoài vua, lão chưa thấy người chép sổ ngày cúi thấp như thế với ai.
– Từ rạng mai, việc trong kinh, hỏi Tô công. – Vua nói.
Vua không nói thêm ông là ai, từ đâu tới. Lão cũng không ngẩng lên hỏi. Lão chỉ nhớ lấy hai chữ ấy. Tô công.
Bên cạnh lão, Quỳnh nghe hai chữ ấy thì ngẩng phắt lên, nhìn ông già, mắt mở to, môi hé ra như sắp nói. Y không nói. Y cúi đầu xuống, cúi thấp hơn bất cứ lần nào lão thấy y cúi trong thư phòng này. Lão không biết Quỳnh vừa nhận ra điều gì. Người ta bảo Quỳnh thuộc nhiều chuyện cũ hơn cả mấy ông thầy già trong kinh.
Ông già đưa mắt về phía lão. Mặt lão, ông không ngó trước. Ông ngó hai cuốn sổ lão vừa đặt xuống, rồi mới tới lão.
– Sổ kho ai giữ? – Tô Hiến Thành hỏi.
Lão cúi đầu thấp hơn.
– Bẩm, tội thần giữ. – Trịnh Khê nói.
Chữ tội thần ở đâu ra, ông già để đó. Lão là ai, giữ chức gì, xưa kia đứng hàng nào, ông chưa hỏi tới. Ông gật một cái, như đã nghe đủ.
Vua đứng dậy.
– Quỳnh, ngươi để cái tráp lại cho Tô công. – Vua nói. – Tô công đọc sổ ở gian bên, người giữ sổ ngồi đọc cùng. Ta còn phải xuống sân xem ngựa.
Vua đi ra. Quỳnh đặt cái tráp lên mép án, lui theo. Người chép sổ ngày ra sau cùng. Trước khi đi, y đặt lên án, cạnh hai cuốn sổ của lão, một cuốn khác. Cũng là sổ kho. Bìa còn mới hơn, gáy chưa sờn.
– Bẩm Tô công. Đây là bản ở Hộ bộ. – Y nói. – Mấy tháng nay, sổ trên án thư phòng là bản này.
Ông già gật. Người chép sổ ngày lui ra.
* * *
Gian bên chỉ có một cái án dài, hai cái ghế, mấy chiếc kê thêm hồi tháng Tám còn để sát vách. Tô công bảo lão thắp thêm một ngọn đèn. Lão thắp, đặt ở đầu án, chỗ ánh sáng đổ xuống vừa giữa hai cuốn sổ.
Ông đặt hai bản sổ kho cạnh nhau, mở cùng một trang. Bản Hộ bộ bên trái, bản của lão bên phải.
– Ông đọc. – Ông nói. – Ta nhìn.
Lão đọc. Trang đầu là số thóc trong các kho của kinh từ hôm thành mở cổng, tháng Hai. Lão đọc từng dòng, giọng đều, thấp, như những lần đọc cho thư lại chép. Ông già không ngẩng lên. Mắt ông ở trên bản Hộ bộ, ngón tay to bản đặt dưới dòng lão đang đọc, đi xuống theo giọng lão.
Tới cuối trang, ông lật. Lão lật theo.
Ông hỏi rất ít. Hỏi thì hỏi ngắn.
– Kho trong kinh tới mùa gặt? – Ông hỏi.
– Bẩm, vừa đủ. – Lão nói. – Ăn như tháng này thì tới tháng Mười. Ăn rộng tay hơn thì không tới.
– Phần chia cho một nghìn người đi rạng mai?
– Bẩm, gom ở mấy kho châu gần, không lấy ở kho kinh. Đây. – Lão chỉ dòng. – Số bao, kho nào, ngày nào về.
Ông nhìn dòng ấy ở cả hai bản. Hai bản cùng một số.
Đọc tới tháng Tám, ngón tay ông dừng lại. Ở một dòng, bản Hộ bộ ghi nhiều hơn bản của lão mười hai bao.
– Chỗ này. – Ông nói.
Lão ghé mắt. Lão nhớ dòng ấy.
– Bẩm, bản Hộ bộ ghi theo ngày bao về tới cửa kho. – Lão nói. – Bản này ghi theo ngày cân. Mười hai bao ấy về muộn, tối hai mươi bảy, sáng hai mươi tám mới cân. Sang dòng ngày hai mươi tám thì hai bản lại bằng nhau.
Ông lật sang trang sau, dò tới dòng ngày hai mươi tám. Hai bản bằng nhau. Ông không nói gì, lật trở lại chỗ cũ, đọc tiếp.
Lão đã đọc sổ cho nhiều người nghe. Hồi trước, ông Thượng thư Hộ bộ đọc sổ kho chỉ giở tới trang cuối, đọc mấy con số cộng lại, rồi ký. Người chép sổ ngày thì đọc từng trang, đánh dấu ở lề. Ông già này đọc từng dòng, mà không đánh dấu chỗ nào. Ông chỉ dừng.
– Ông chép sổ này một mình? – Ông hỏi.
– Bẩm, có một thư lại trẻ mài mực, xếp sổ. – Lão nói. – Con số thì không để ai chép thay.
Ông gật. Ông lật sang trang.
Tới trang có khoản vay nhà họ Tô dưới xuôi, ông dừng lâu hơn. Số thóc, ngày vay, ngày trả. Trả bằng thóc thuế, sau mùa gặt tháng Mười. Ông lật sang tập sổ thóc thuế các huyện, tìm mấy huyện gần kinh, đặt ngón tay lên số thóc thuế năm ngoái, rồi lại lật về sổ kho.
– Tờ vay ở đâu? – Ông hỏi.
– Bẩm, ở bản kia. – Lão nói. – Người chép sổ ngày kẹp nó vào ngay trang ấy. Bản này chỉ chép số.
Ông lật bản Hộ bộ tới trang ấy. Tờ vay kẹp ở đó, gấp đôi, cuối tờ có chữ ký và dấu son. Ông đọc hết tờ, từ dòng đầu tới chỗ dấu, rồi gấp lại, kẹp về chỗ cũ.
– Năm nay thóc thuế đã về được mấy phần? – Ông hỏi.
– Bẩm, chưa phần nào. – Lão nói. – Gặt xong mới thu. Năm ngoái thu chưa xong thì giặc tới, sổ năm ngoái thiếu mất mấy huyện. Số năm nay, đoán theo số hai năm trước.
– Đoán thì ông ghi là đoán. – Ông nói.
– Bẩm. Đã ghi.
Lão chỉ vào lề trang. Ở đó, chữ lão nhỏ hơn chữ trong dòng, có ghi: số đoán, theo năm trước nữa. Ông già dừng ở chỗ ấy một lúc. Ông không khen, không chê. Ông lật trang.
Ngoài cửa sổ gian bên, trăng đã xuống thấp, ánh trăng không còn vào tới mép án. Hai ngọn đèn cháy đều. Mỗi lần trang giấy lật qua, nó kêu một tiếng khô, rồi gian lại im, chỉ còn giọng lão đọc.
Họ đọc tới trang cuối.
Ở bản của lão, trang cuối để trống. Từ tháng Bảy, lão để trống trang ấy cho mùa sau, chưa ghi chữ nào. Ở bản Hộ bộ, trang cuối có một dòng.
Ông già đọc dòng ấy. Lão nghiêng người nhìn sang. Chữ nhỏ, vuông vức, đều, chữ của người chép sổ ngày. Bên cạnh có ghi ngày: mùng mười tháng Chín.
Ba xóm chân đèo: thóc giống mùa sau, triều đình lo.
Ông già không đọc ra thành tiếng. Ông nhìn dòng ấy lâu hơn bất cứ dòng nào trong cả cuốn. Đoạn ông để nguyên cuốn sổ mở ở trang ấy, kéo cái nghiên mực trên án tới, chặn lên mép giấy cho trang khỏi lật.
Ông không nói gì về dòng ấy. Ông cầm tập sổ thóc thuế lên, lật lại mấy huyện gần kinh.
Lão ngồi nhìn cái nghiên chặn trên trang giấy. Lão không biết ba xóm chân đèo là xóm nào, cũng không biết hôm mùng mười trong thư phòng đã có chuyện gì. Lão chỉ biết một điều: dòng ấy là một khoản phải chi, mà sổ của lão không có.
Lão lấy bút, chấm mực ở chính cái nghiên đang chặn sổ. Lão chép dòng ấy sang trang cuối bản của mình, từng chữ, ghi cả ngày, bên lề ghi thêm mấy chữ nhỏ: chép theo bản Hộ bộ, đêm rằm tháng Chín. Ông già không ngẩng lên. Lúc lão gác bút, ông mới nói.
– Lúc nãy, trước mặt Bệ hạ, ông xưng tội thần. – Ông nói. – Vì sao?
Lão đặt hai tay lên mép án.
Từ hôm vua cho lão giữ sổ, chưa ai hỏi lão câu ấy. Lão xưng tội thần với vua. Với người khác, khi thì lão phu, khi thì ta. Với ông quan mới này, lão chưa tìm ra chữ nào cho phải. Lão bỏ chữ xưng đi mà nói.
– Sáng hai mươi sáu tháng Chạp, giặc vây thành. – Lão nói. – Ở buổi chầu hôm ấy, người cầm đầu quan văn xin hàng là người đang ngồi trước mặt Tô công.
Lão không nói thêm. Lão không kể Tôn Đức, không kể gạo của ai vào phủ lão. Những điều ấy lão đã khai một lần, trước mặt vua, hồi tháng Chạp. Không cần khai lần nữa.
Ông già nghe. Ông không hỏi thêm câu nào về tháng Chạp. Ông nhìn lão một lúc, cái nhìn giống lúc ông nhìn dòng chữ ở trang cuối sổ, rồi cúi xuống tập sổ thóc thuế.
– Ông giữ sổ này từ bao giờ? – Ông hỏi.
– Bẩm, từ tháng Sáu.
– Từ nay ông giữ tiếp. – Ông nói. – Bản của ông với bản Hộ bộ, mỗi sáng đối một lần. Chỗ nào khác nhau, ông mang tới ta.
Lão cúi đầu. Ông không nói vì sao. Lão cũng không cần biết vì sao.
Lão kéo cuốn sổ của mình về trước mặt, đặt hai bàn tay lên bìa, lên đúng hai góc đã sờn.
* * *
Gần sáng, trong cung có tiếng người đi lại.
Ngoài kia, xa, từ phía doanh, vọng tới tiếng tù và thổi dài một hồi, rồi tiếng người, không nghe ra chữ, chỉ nghe ra là đông. Một nghìn người đang ra khỏi doanh. Tên từng người, lão đã chép bằng tay mình. Giờ lão chỉ nghe thấy tiếng.
Dưới sân, có tiếng ngựa dắt qua, tiếng vó gõ lên gạch, chậm. Lão ngó qua cửa sổ gian bên. Đèn đuốc đã thắp. Hai con ngựa đứng dưới mái hiên, yên đã đặt. Vua đứng cạnh một con, tay đặt lên bờm nó, nói gì đó với người giữ ngựa. Nguyễn Trãi đứng cạnh con kia, cuốn sổ ngày gói trong một lớp vải dầu, buộc chéo sau lưng như người đi đường xa buộc tay nải. Sổ ngày của kinh, từ sáng nay, theo người ấy lên phía Bắc. Người hầu chạy qua hành lang, dừng ở cửa gian bên.
– Bẩm Tô công. Bệ hạ sắp ra cổng thành.
Ông già gấp tập sổ thóc thuế lại. Cuốn sổ kho bản Hộ bộ, ông để nguyên ở trang cuối, cái nghiên vẫn chặn trên mép giấy. Ông đứng dậy, chỉnh lại vạt áo, đưa tay sờ cái khuy trên cổ, dù khuy ấy chưa mở lần nào suốt đêm.
Lão đứng dậy theo. Lão không được gọi ra cổng thành. Lão cũng không xin.
Ông già đi tới cửa. Tới ngưỡng cửa, ông dừng lại, quay đầu.
– Rạng mai, ông mang sổ của cả sáu bộ tới. – Tô Hiến Thành nói.