Rạng mùng sáu, Nông Bách đứng trong kho thóc, đếm bao lần thứ ba.
Lão không cần đếm. Chiều qua, lúc một trăm người dưới xuôi gánh thóc lên tới cổng, lão đã đứng ở cửa kho, gánh nào đổ xuống lão đếm gánh ấy, đếm tới tối. Người đội trưởng của họ cũng đếm, ghi vào sổ, hai người đếm khớp nhau. Đêm qua lão ngủ được một giấc ngắn, thức dậy, lại ra đếm. Bây giờ lão đếm lần thứ ba. Sổ thì có, mà lão không đọc được sổ; lão chỉ tin cái gì lão tự đếm.
Bao chồng lên bao, sát tới xà. Lối đi giữa kho chỉ còn vừa một người lách. Hơi thóc mới, khô, ấm, xộc vào mũi. Lão đưa tay vỗ lên một bao, nghe tiếng thóc rào rào bên trong như tiếng mưa nhỏ trên mái.
Ba mươi năm giữ Ải, kho đầy tới xà lão thấy được mấy lần, lần nào cũng nhớ. Hồi lão mới lên, còn trẻ, lương triều đình chở lên đều. Sau đó hơn hai mươi năm, kho chưa đầy lần nào. Năm nay, đầu tháng Tám đầy một lần. Giờ lại đầy.
Chiều qua, lúc đầu hàng người dưới xuôi lên tới chân cổng, lính trên tường hô xuống, cả Ải ra đứng chật sân. Họ đi vào cổng từng người, đòn gánh trên vai, mặt bết bụi, mắt trũng. Mấy người phương Bắc ở lại từ tháng Hai chạy ra đỡ gánh, khiêng bao vào kho, không ai bảo. Gã người làng biên giới lên hồi tháng Bảy, Diêu Cửu, cũng khiêng, khiêng tới tối, không nói một câu. Viên phó trấn thủ đứng cạnh lão ở cửa kho, tay cầm sổ, đầu ngón tay đếm theo. Tới bao cuối, gã ngẩng lên, nói một câu: ăn dè thì tới tháng Giêng.
Lão đếm xong, ra cửa kho, khép cửa lại.
Ngoài sân, một trăm người dưới xuôi đã dậy từ lúc trời còn tối. Họ ngồi thành từng tốp dọc chân tường, ăn cơm nắm, uống nước. Đòn gánh xếp thành đống giữa sân, quang gánh để không. Vai người nào cũng đỏ, có người vai rớm máu, quấn một mảnh vải. Không ai kêu. Người đội trưởng của họ đi giữa các tốp, cúi xem vai từng người, ai cần quấn lại thì bảo quấn.
Xem xong, gã đi tới chỗ lão, hai tay dâng cuốn sổ gói vải dầu.
– Bẩm lão trấn thủ. Số bao ghi đủ ở đây. Một bản tiểu nhân mang về kinh. – Gã nói. – Bản này để lại Ải.
Lão nhận cuốn sổ. Lão không biết chữ, nhưng lão giữ sổ cũng như giữ cờ: cầm bằng hai tay, không để nhàu. Lát nữa lão sẽ đưa cho viên phó trấn thủ cất.
Trên nóc cổng, Lý Ông Trọng đã ở đó cả đêm. Lúc người đội trưởng quay đi, y mới xuống, đứng ở bậc đá dưới cùng của nóc cổng, ngó xuống đám người dưới xuôi. Ai cũng đứng dậy.
– Xuống. Đi trước khi bên kia lên tới. – Tướng quân nói.
Không ai hỏi bên kia là ai. Tối qua, ăn cơm với lính Ải, họ đã nghe chuyện xe lương. Người đội trưởng chắp tay, quay lại hô một tiếng. Một trăm người vác đòn gánh không lên vai, đi ra cửa phía Nam, xuống dốc, nhanh hơn lúc lên nhiều.
Lão đứng ở cửa nhìn họ đi. Họ không mang giáo, lúc lên không mang, lúc xuống cũng không. Họ lên đây để gánh. Gánh xong thì xuống. Ở lại thì thêm một trăm cái miệng ăn vào cái kho lão vừa đếm.
* * *
Lúc hàng người cuối cùng khuất sau quả đồi trọc, Nông Bách quay vào, lên nóc cổng.
Tướng quân đã lên lại chỗ cũ, cạnh cột cờ, mặt quay về phía Bắc. Lão đứng bên cạnh, chờ hơi thở lắng xuống, rồi nói ra điều lão nghĩ từ đêm qua.
– Bẩm tướng quân. Tiểu nhân xin lên đỉnh đèo hôm nay.
Y không quay sang.
– Trên ấy có bốn người.
– Bẩm, bốn người ấy thấy được, mà không biết thấy cái gì. – Lão nói. – Quân bên kia đi thế nào, đóng thế nào, tiểu nhân thấy rồi một lần, tháng Chạp. Tiểu nhân lên xem tận mắt. Thấy gì thì tiểu nhân cho người chạy về trước. Tiểu nhân về sau.
Y đứng im một hồi. Lão nghĩ tới tấm gỗ tháng Ba, ba dòng chữ vua viết, dòng cuối: giặc tới, không ai ra khỏi cổng. Giặc chưa tới. Mà lão là người giữ Ải.
– Người trong Ải, ai giữ? – Tướng quân hỏi.
– Bẩm, Lê Mẫn giữ. Gã đếm được người, đếm được bao. Việc khác thì có tướng quân.
Tướng quân quay sang, nhìn lão một lúc.
– Đi mấy người?
– Bẩm, một đứa theo tiểu nhân. Đông thì bên kia thấy.
Đoạn y gật.
– Về trước khi họ lên tới đỉnh. – Y nói.
– Bẩm.
Lão xuống bậc đá, chân bước chậm hơn lúc lên. Lão gọi một gã lính trẻ trong đám người Ải cũ, chân chắc, mắt tinh, bảo mang một ống nước, một túi gạo rang. Lão dặn Lê Mẫn mấy câu: cổng phía Bắc đóng, chỉ mở cho người trên đèo về; đêm nay trên tường thêm người; đám người phương Bắc ở lại thì cứ để làm việc như thường, đừng nhốt, đừng hỏi. Lão đưa viên phó trấn thủ cuốn sổ. Gã cầm cuốn sổ bằng hai tay, như lão cầm.
Lão ra khỏi cổng phía Bắc lúc mặt trời vừa lên khỏi vách Đông.
* * *
Đồng trống ngoài Ải lởm chởm đá, cỏ mọc thưa, đã ngả vàng. Tháng Chạp năm ngoái, chỗ này ngập xác người. Giờ chỉ có cỏ, đá, và gió. Con đường đá chạy thẳng qua đồng trống tới chân dốc, rồi bắt đầu lên.
Nông Bách đi trước, gã lính trẻ đi sau. Lão đi không nhanh, mà đều, chân đặt chỗ nào chắc chỗ ấy. Tới chân dốc, lão phải dừng lại thở. Gã lính trẻ đứng chờ, không nói gì. Lão năm mươi tám tuổi rồi. Hồi tháng Chạp, lão dẫn sáu chục người trèo vách Đông chạy vào núi, ở trên núi ba tháng. Đầu gối lão từ đó tới giờ không còn như trước.
Con đường đá ngoằn ngoèo lên sườn núi. Càng lên cao càng hẹp, chỗ hẹp nhất chỉ vừa hai người đi sánh vai. Một bên là vách, một bên là dốc. Lão ngoái lại nhìn xuống. Lá cờ đỏ trên nóc cổng vẫn bay, nhỏ dần sau mỗi khúc quanh.
Lão quay lên, đi tiếp.
Tới khúc quanh đầu tiên trên sườn núi, lão dừng lại lần nữa. Tháng Hai, ở chính chỗ này, có một gã hàng binh được thả về, đi tới đây thì dừng lại, quay xuống, cúi đầu một cái. Tháng Bảy, gã ấy quay lại. Chiều qua, gã khiêng bao vào kho Ải tới tối. Lão nhìn chỗ đất gã đứng hôm ấy. Đá, cỏ, không có gì.
Gã lính trẻ đưa ống nước. Lão uống một ngụm, trả lại.
– Còn bao xa? – Gã hỏi.
– Nửa ngày, với ta. – Lão nói. – Với ngươi thì ít hơn. Mà ngươi đi với ta.
Gã lính trẻ cười.
Càng lên cao, gió càng mạnh, cỏ càng thưa. Có quãng đường đá bị nước mưa xói, phải bám vào vách mà đi. Lão đi qua chỗ ấy chậm, từng bước, tay không rời vách.
Gần trưa, lão lên tới đỉnh.
Cột mốc đứng ở chỗ cao nhất, chỗ con đường đá bắt đầu đổ dốc sang phía bên kia. Một cột đá cao ngang ngực người, đẽo vuông, mặt quay về hai phía, chữ khắc trên hai mặt đã mòn gần hết, phải sờ mới biết là chữ. Quanh cột mốc có mấy tảng đá lớn, đủ cho mấy người ngồi khuất gió. Bốn người lính ngồi đó, hai người già, hai người trẻ. Thấy lão, cả bốn đứng dậy.
– Ngồi xuống. – Lão nói.
Lão hỏi hai người trẻ ngồi canh chỗ nào. Họ chỉ một khe giữa hai tảng đá, nhìn xuống được cả sườn bên kia mà bên kia ngẩng lên không thấy người.
Lão ngồi xuống cạnh cột mốc, tựa lưng vào đá, thở. Gã lính trẻ mở túi gạo rang, chia cho mỗi người một nắm. Lão nhai chậm, từng hạt.
Từ chỗ này, ngoảnh về phía Nam, thấy cả con đường lão vừa đi: sườn núi, khúc quanh, đồng trống, cái cổng đá nhỏ như một viên gạch đặt giữa hai vách núi. Ngoảnh về phía Bắc, hết dãy núi này tới dãy núi khác, xanh rồi xám rồi mờ, không thấy chỗ nào là hết. Đất bên ấy rộng hơn đất bên này nhiều, lão vẫn nghe nói thế.
Một trong hai người lính già là gã đã chạy xuống báo xe lương hôm mùng hai. Gã ngủ dưới Ải một đêm, ăn hai bữa, sáng mùng ba lại đòi lên, không chịu để đứa khác thay. Lão hỏi mấy đêm nay thế nào. Gã bảo đêm nào cũng yên, bên kia không đốt lửa trên sườn, chỉ có lửa bếp ở cái xóm dưới chân dốc, mỗi đêm nhiều hơn đêm trước một ít.
Gã chỉ tay xuống phía Bắc. Lão nhìn theo.
* * *
Phía bên kia đèo, con đường đá đổ xuống một sườn núi dài, uốn qua uốn lại, tới chân dốc. Ở chân dốc có một cái xóm nhỏ, mấy nóc nhà lợp tranh, mấy thửa ruộng xếp theo sườn, một con suối. Hôm mùng một, người lính già chạy xuống báo, xóm ấy mới có ba gian lán. Bây giờ, lán dựng kín một khoảng đất bên suối.
Xe bò đứng thành hàng dọc bờ suối. Người đi lại giữa các lán, nhỏ như kiến. Có người gánh, có người khiêng. Có khói bốc lên ở mấy chỗ, khói bếp nấu cơm cho nhiều người.
– Từ sáng tới giờ, người đông thêm. – Người lính già nói. – Bẩm, toàn người gánh. Chưa thấy ai cầm giáo.
Lão gật. Lão ngồi nhìn.
Ba mươi năm, lão không biết chữ, không biết tính bằng que. Lão biết nhìn lán thì đoán người, nhìn khói thì đoán bếp, nhìn bếp thì đoán miệng ăn. Lão nhìn cái xóm bên kia hồi lâu, trong đầu có một con số. Lão không nói ra. Con số ấy lão không chắc. Nói ra trên này, gã lính trẻ chạy xuống sẽ mang nó theo như mang một điều đã chắc.
Quá trưa, mặt trời ngả sang Tây. Lão vẫn ngồi chỗ cũ, nắm gạo rang còn một nửa trong tay. Gió trên đỉnh thổi mạnh, rít qua mấy tảng đá, lạnh hơn dưới Ải nhiều.
Phía xa hơn cái xóm, ở chỗ con đường từ phía Bắc vòng qua một chân núi rồi mới tới xóm, có một cái gì đó động.
Lão nheo mắt. Mắt lão không còn tinh như hồi trẻ. Lão khẽ gọi gã lính trẻ, chỉ tay. Gã nhìn một lúc, gật.
Ở khúc quanh ấy, có một vệt màu sẫm, nhỏ như đầu đũa, nhô lên khỏi chân núi, đung đưa. Thêm một vệt nữa. Lại thêm một vệt nữa, sau vệt trước một quãng.
– Cờ. – Lão nói.
Bốn người lính nhìn theo tay lão. Gã lính trẻ đứng bật dậy. Lão kéo gã ngồi xuống.
Lão không đếm cờ. Mỗi lá đi trước bao nhiêu người, từ trên này lão không biết. Lão chỉ nhìn những vệt màu ấy đi ra khỏi khúc quanh, từng vệt, chậm, nối nhau, tới khi vệt đầu tiên đã gần tới xóm mà khúc quanh vẫn còn vệt mới hiện ra.
Lão quay sang gã lính trẻ.
– Chạy xuống. – Lão nói. – Báo tướng quân: chiều mùng sáu, thấy cờ dưới chân dốc bên kia, cờ còn đang tới. Không biết bao nhiêu. Chưa lên dốc.
Gã lính trẻ nhắc lại một lượt, không sai chữ nào. Lão gật. Gã đứng dậy, chạy xuống con đường đá, không ngoái lại. Tối nay gã tới Ải. Từ Ải, lính trạm sẽ mang tin về kinh.
Lão ngồi lại.
Gió chiều trên đỉnh thổi mạnh hơn. Bốn người lính ngồi dồn vào nhau, sau tảng đá khuất gió. Lão vẫn ngồi chỗ cũ, tựa lưng vào cột đá. Lão quay đầu nhìn về phía Nam một lần. Sau lưng lão, xa, dưới chân núi, là Ải, là con dốc, là bản. Lúa dưới bản còn chừng mười hôm nữa mới gặt. Lão nghĩ tới đó thì thôi, quay mặt lại.
* * *
Trời tối dần. Phía bên kia, ở dưới chân dốc, lửa bắt đầu mọc.
Mới đầu là mấy đốm, ở chỗ xóm cũ. Sau đó lửa lan ra dọc bờ suối, lan sang khoảng đất trống bên kia xóm, lan lên mép dưới của sườn núi. Đốm này cách đốm kia một quãng, đều đặn, như người ta đóng trại có thứ tự. Tới khi trời tối hẳn, cả cái thung lũng dưới chân dốc bên kia là một đám lửa, lấm tấm, rộng hơn cả Ải với đồng trống cộng lại.
Bốn người lính ngồi im. Một người già khẽ nói gì đó, như đang khấn. Lão không nghe rõ.
Lão nhớ tháng Chạp. Đêm thứ ba giữ Ải hồi tháng Chạp, dưới chân cổng gỗ cũ, lão lấy lá cờ từ tay một đứa trẻ mười bảy tuổi người bản dưới chân đèo, đứa trẻ thích cầm cờ. Tay đứa trẻ nắm chặt cán cờ, lão phải gỡ từng ngón. Lão cuộn lá cờ lại, nhét vào ngực áo, dẫn người trèo vách Đông. Lá cờ ấy giờ cắm trên nóc cổng đá.
Tháng Chạp, lão không ở trên này. Lão ở trên nóc cổng gỗ cũ, và lửa của bên kia mọc lên ở ngay đồng trống, sát chân Ải. Lần ấy không ai ngồi trên đèo, không người nào chạy về Ải báo trước.
Giờ này, gã lính trẻ chắc đã qua đồng trống, đang gọi cửa.
Gió đổi chiều, thổi từ phía bên kia lên, mang theo mùi củi ướt, mùi cơm. Đêm lạnh. Sao mọc dày trên đỉnh, gần tới mức như đưa tay lên là chạm. Hai gã lính trẻ cởi áo khoác ngoài, trùm lên vai hai người già. Một người định trùm cho lão, lão xua tay.
Lão không xuống. Bốn người lính hỏi lão có xuống không, lão bảo các ngươi thay nhau ngủ. Lão nghĩ: sáng mai, khi đầu hàng quân bên kia bắt đầu lên dốc, lão sẽ xuống. Họ lên một sườn dài, nặng gánh. Lão xuống một sườn, tay không. Lão về tới Ải trước họ.
Lão ngồi tựa lưng vào cột mốc tới sáng, mặt quay về phía Bắc.