Canh ba đêm ba mươi tháng Tám, Thạch Bá Khôn thắp đèn trong phòng trấn thủ.
Y không ngủ được, cũng không định ngủ. Đêm trước mỗi lần xuất quân, ba mươi năm nay, y đều thức như thế. Không phải vì lo. Y thức để làm một việc mà người khác làm lúc trời sáng, trước mặt nhiều người: đọc lại lệnh.
Phòng trấn thủ Vọng Nam hẹp, tường đất nện, một cái án gỗ, một cái giường tre, trên vách treo một tấm bản đồ vẽ tay, mép đã quăn. Trên án có một cái hộp nhỏ sơn đen, khóa đồng. Y mở khóa, lấy ra một tờ giấy gấp đôi.
Tờ giấy ấy tới trấn từ đầu tháng Bảy. Hai tháng nay, y mở nó ra mấy lần, lần nào cũng đọc như lần đầu. Không có gì mới để đọc. Chỉ có một dòng.
Y mở tờ giấy ra, dưới ngọn đèn.
Đem quân xuống Ải Bắc.
Nét chữ mảnh, sắc, đứng thẳng, không có nét nào thừa. Chữ của Đông cung, y nhận ra ngay từ hồi tháng Bảy. Không đề ngày. Không có ấn Binh bộ. Không nói lương ở đâu ra, không nói quân lấy ở đâu, không nói bao giờ đi, bao giờ về. Một dòng, và dưới dòng ấy là chỗ giấy trắng, rộng, như người viết cố ý để trống.
Y đã trả lời bằng một tờ dài hơn. Y xin lương, xin hổ phù. Cuối tháng Bảy, cái hộp này về, gói trong lụa vàng, bên trong có một nửa con hổ đúc bằng đồng, một mặt khắc chữ, mép bên kia khía răng, chờ khớp với nửa còn lại ở kinh. Lương thì không. Lời nhắn đi kèm chỉ có một ý: quân thì cho, còn lương, ai ra lệnh thì người ấy lo.
Người ra lệnh là Đông cung. Người ấy không lo. Vậy thì y lo.
Từ tháng Bảy, lính trấn đi khắp các làng biên giới phía Nam, ghi tên người đi phu, niêm kho thóc cũ. Tháng Tám, các làng gặt. Lính trấn đứng ở đầu ruộng, ghi từng gánh lúa vào sổ, phần làng giữ lại ít, phần trấn lấy đi nhiều. Có làng kêu. Có làng không kêu, chỉ đóng cửa. Y không nghe làng nào. Y nghe số bao. Số bao ấy đủ cho quân ăn tới chân Ải, rồi ngồi dưới chân Ải chừng một tháng. Hơn thế thì không có.
Mấy hôm trước, xe lương đã ra khỏi cổng Nam, mười mấy cỗ xe bò, nhẹ người, đi trước, chở thóc tới đổ ở cái xóm cuối dưới chân đèo phía bên này. Từ xóm ấy trở đi là đường đá, xe không lên được, thóc theo vai người phu.
Ngoài cửa sổ, trấn còn ngủ. Chỉ có tiếng mõ canh ở đầu phố, gõ ba tiếng, ngừng, lại gõ ba tiếng, xa dần về phía chợ.
Y gấp tờ giấy lại, đặt vào hộp, khóa. Y không cất cái hộp đi. Y để nó trên án.
Mùa đông năm ngoái, y đã đi con đường này một lần.
Ba vạn quân, đầu tháng Chạp, qua đèo, phá Ải, xuống tới tận chân thành kinh bên ấy. Vây hơn một tháng. Đêm hai mươi lăm tháng Chạp, hai nghìn người chết cháy trong một vòng thành xoắn ốc mà y không hiểu người bên ấy dựng lên bằng cách nào, trong mấy ngày. Hai mươi thuyền thóc chìm dưới đáy sông. Cuối tháng Giêng, chiếu về, y rút. Y không xin ở lại thêm ngày nào. Y là võ tướng của hoàng đế, hoàng đế bảo rút thì y rút.
Sau tháng Hai, chiếu xuống, đưa y về giữ trấn này. Trong chiếu không có chữ phạt nào. Y đọc chiếu ấy một lần, rồi không mở ra lần nào nữa.
Năm nay, cũng con đường ấy, mà trong tay y chỉ có trấn binh Vọng Nam. Không có thiết giáp, không có thuyền. Chỉ có người, có giáo, có thóc tự thu, và một dòng chữ không đề ngày.
Y biết dòng ấy nghĩa là gì. Lần này, nếu được việc, tờ báo công về kinh sẽ mang chữ của người viết dòng ấy. Nếu không được việc, tờ báo tội sẽ mang tên y. Y viết tờ trả lời hồi tháng Bảy đã biết thế. Y gửi đi cũng biết thế.
Y đứng dậy, tới trước tấm bản đồ trên vách. Từ trấn lên phía Nam, một vệt mực nâu chạy qua mấy làng biên giới, tới chân dốc, rồi vắt lên đèo. Chỗ đèo có một dấu nhỏ, y tự tay chấm, là cột mốc. Qua đó, dốc xuống, một đồng trống, rồi cái Ải. Bên dưới cái Ải, bản đồ không vẽ gì nữa. Mùa đông năm ngoái, y đã đi hết chỗ không vẽ ấy, tới tận chân thành bên kia. Năm nay, y không định đi xa như thế. Y cần cái Ải.
Cái Ải mùa đông năm ngoái có cổng gỗ. Đầu tháng Hai, lúc rút qua, y cho đốt cổng ấy, đốt cả kho. Đám tù về từ tháng Bảy, bị hỏi riêng từng người, tả lại: bên ấy đã dựng cổng mới, bằng đá, cao hơn cổng cũ. Y chưa thấy. Y chỉ nghe tả.
Người lính hầu ở ngoài cửa nghe tiếng động, bưng vào một bát nước. Y uống một ngụm, đặt xuống. Y rút thanh đao trên giá, kéo ra một gang, nhìn lưỡi dưới ngọn đèn, đẩy vào. Bàn tay phải của y chai cứng chỗ chuôi đao tì vào, chai từ hồi y còn trẻ hơn đám lính đang ngủ ngoài trại.
Y thổi tắt đèn, ngồi trong tối thêm một lúc, rồi đứng dậy, khoác giáp. Tấm giáp sắt đen đã sờn mấy chỗ ở vai. Y không thay. Y cầm cái hộp sơn đen, bỏ vào túi da đeo bên yên ngựa.
* * *
Canh tư, thao trường phía Nam trấn đã kín người.
Đuốc cắm thành hàng dọc bốn mép thao trường, lửa reo trong gió. Canh tư lạnh. Hơi thở người và ngựa bốc thành từng làn trắng, tan vào bóng tối phía trên ngọn đuốc. Trấn binh đứng theo đội, mỗi đội một lá cờ nhỏ cắm ở đầu hàng. Giáo dựng thẳng, bóng giáo đổ dài trên mặt đất, chạy ngang chạy dọc như một tấm lưới. Không ai nói. Chỉ có tiếng lửa, tiếng ngựa thở, tiếng giáp va vào nhau mỗi khi có người đổi chân.
Phía sau quân, sát bờ tường, là đám phu. Đàn ông các làng biên giới, ghi tên từ tháng Bảy. Người nào cũng một đòn gánh, hai đầu hai bao. Có người còn trẻ, có người tóc đã bạc. Họ đứng không thành hàng, chen nhau, như một đám người đứng chờ đò. Lính trấn đi dọc đám ấy, đọc tên trong sổ. Ai có tên thì đáp. Có tên đọc lên, không ai đáp. Người lính đọc lại lần nữa, rồi gạch, đọc tên khác. Một người phu tóc bạc xốc thử gánh lên vai, lảo đảo, chuyển sang vai bên kia. Người lính đi kèm đẩy vào lưng ông một cái.
Khôn cưỡi ngựa đi một vòng quanh thao trường, chậm. Y nhìn từng đội. Đội nào đứng lệch, người đội trưởng tự thấy mà nắn lại trước khi y đi tới. Đội nào giáo không thẳng, người cầm giáo tự thấy mà dựng lại. Đám trấn binh này phần đông chưa ra trận lần nào. Họ là con các làng quanh trấn, giữ trấn, tuần biên, bắt trộm trâu. Người đã đi với y mùa đông năm ngoái, kẻ chết ở bên kia, kẻ về rồi được cho về làng, kẻ đi theo quân khác. Trong cả thao trường này, người từng thấy cái Ải, đếm chưa hết hai bàn tay. Y biết từng người trong số ấy. Y đã đặt mỗi người vào một đội, làm đội trưởng.
Y không cần nói. Mùa đông năm ngoái, ở một thao trường to hơn cái này nhiều, y cũng không cần nói.
Viên phó tướng thúc ngựa đi tới, dừng ngựa cách y một thân ngựa.
– Bẩm trấn thủ. Quân đủ. Phu thiếu mấy tên, đã gạch. – Gã nói. – Đám kia đã đưa tới.
– Đội nào đi trước?
– Bẩm, theo lệnh trấn thủ hôm qua. Cờ, rồi đội nhất, đội nhì. Xe đi trước đã ba hôm. Phu đi sau.
– Đổi. – Y nói. – Cờ, rồi đám kia, sau đó mới tới đội nhất.
Gã phó tướng ngẩng lên. Y nhìn gã. Gã cúi đầu.
– Đưa lên.
Gã phó tướng quay ngựa, hô một tiếng về phía cửa thao trường.
* * *
Đám áo xám đứng ở cửa thao trường, giữa hai hàng lính cầm giáo.
Hai mươi người. Áo xám bạc màu, vá chằng vá đụp, đứng dồn một chỗ. Từ giữa tháng Bảy, họ bị nhốt trong một dãy trại cũ sau kho, ăn một bữa một ngày, không ai được ra khỏi cửa trại. Tháng Bảy, họ từ bên kia đèo về, qua cổng Ải, lên đèo, xuống tới trấn. Họ nói họ là người bị bắt hồi vây thành tháng Giêng, bị bệnh, được thả. Người trong trấn gọi họ là kẻ đã hàng.
Khôn không gọi họ là gì. Y chỉ nhớ họ có một thứ mà trấn binh Vọng Nam không có. Họ đã đi qua cái cổng mới của Ải. Họ đã thấy nó bằng mắt, từ phía bên trong.
Lính dẫn họ đi dọc mép thao trường, ngang qua từng đội. Có đội đứng im. Có đội có người khạc nhổ xuống đất, có người buông một câu chửi, khẽ, đủ cho người đi ngang nghe. Người đội trưởng quát một tiếng, câu chửi tắt. Đám áo xám không ngoái lại.
Lính dẫn họ ra giữa thao trường, tới trước đội đầu tiên, bảo đứng lại. Họ đứng lại. Không ai được phát giáo. Mỗi người một cây gậy tre, một túi gạo buộc bên hông. Túi gạo lép, đủ ăn mấy bữa.
Y thúc ngựa tới trước mặt họ.
Họ không ngẩng lên. Một người đứng đầu hàng, tóc đã bạc gần hết, mấp máy môi như định nói gì.
– Bẩm, tiểu nhân…
– Ta không hỏi. – Y nói.
Người ấy ngậm miệng lại. Y nhìn từng người. Phần đông đã đứng tuổi, có người gầy rộc, có người một bên vai lệch, như vai người từng gánh nặng lâu ngày. Đứng ở cuối hàng là gã trẻ nhất, mặt còn búng ra sữa, hai tay nắm chặt cây gậy tre trước ngực. Gã cũng không ngẩng lên.
– Ngươi bao nhiêu tuổi? – Y hỏi.
Gã giật mình, như không ngờ có người hỏi tới mình.
– Bẩm, mười tám. – Gã nói, giọng khàn đặc.
Y không hỏi thêm. Mười tám tuổi. Đi vây thành, bị bắt, bị bệnh, được thả, đi bộ về, bị nhốt. Bây giờ gã đi trước.
Trong trại từ tháng Bảy có một chuyện lan đi, từ đám này lan ra đám lính canh, từ đám lính canh lan ra cả trấn. Người ta bảo ở bên kia đèo có một ông vua tự tay chữa bệnh cho tù binh, cho ăn, rồi cho về. Y nghe rồi. Y không tin. Y cho là đám lính canh kể cho nhau nghe để qua những đêm gác dài.
– Các ngươi đã đi qua cổng ấy một lần. Lần này đi trước. – Khôn nói.
Không ai đáp. Một người đứng giữa hàng khẽ động vai, rồi đứng yên. Gã trẻ nhất ở cuối hàng siết cây gậy chặt hơn.
Y quay ngựa.
Viên phó tướng thúc ngựa theo, ghé sát.
– Bẩm trấn thủ. Đám ấy đi trước, lỡ ra… – Gã ngập ngừng.
– Lỡ ra thì sao?
– Bẩm, lỡ ra chúng chạy.
– Chạy về phía nào? – Y hỏi.
Gã phó tướng không đáp. Phía sau là hai vạn giáo. Phía trước, cuối con đường, là cái cổng đá.
Y không giải thích thêm. Mấy tháng nay, điều gì y nói một lần thì gã phải tự hiểu, y không nhắc lại. Gã quen rồi. Y không nói rằng đám người ấy đi trước là để cái cổng kia, nếu có mũi tên nào bắn xuống, bắn vào họ trước. Gã phó tướng nghĩ được tới đâu là việc của gã.
* * *
Gần sáng, quân ra cổng Nam.
Cổng Nam của trấn không lớn, hai cánh gỗ bọc sắt, vòm đá thấp, xe lương đi qua phải gỡ bớt mấy bao trên nóc. Lính mở cổng từ lúc đội đầu tiên rời thao trường. Đuốc trên cổng cháy gần tàn.
Cờ đi trước, nhuộm màu sẫm như máu khô dưới ánh đuốc. Lá cờ lớn của trấn, cán tre dài, người cầm cờ ngồi trên ngựa, giữ cán bằng cả hai tay. Sau cờ là hàng áo xám. Hai mươi người, đi bộ, gậy tre trong tay, túi gạo bên hông, không giáo, không giáp. Họ đi qua vòm cổng, cúi đầu, không ai nhìn lên. Sau họ mới là đội đầu tiên của trấn binh, giáo dựng, bước đều.
Khôn đứng ở đầu cổng, trên lưng ngựa, nhìn từng đội đi qua.
Dân trong trấn đã ra hai bên đường từ lúc nghe tiếng quân. Đàn bà, ông già, trẻ con, đứng nép vào hiên nhà, dưới mái hiên tối. Không ai được ra giữa đường. Có người đàn bà gọi một cái tên, gọi hai lần. Trong hàng quân không ai quay đầu, chỉ có một người lính hơi nghiêng mặt, rồi lại nhìn thẳng. Một đứa trẻ khóc, bị bế vào trong nhà. Y không nhìn sang. Y nhìn hàng quân.
Từ đây lên tới đỉnh đèo, quân đi năm ngày đường. Mỗi ngày bao nhiêu dặm, nghỉ ở đâu, ăn ở đâu, y đã tính trên tấm bản đồ treo trong phòng, tính đi tính lại từ tháng Bảy. Y không cần nhìn lại tấm bản đồ ấy nữa. Nó nằm trong đầu y, như dòng chữ trong cái hộp sơn đen.
Đám phu còn chờ ở cuối thao trường, sẽ đi sau cùng. Tiếng đòn gánh kẽo kẹt từ đó vọng ra tới cổng, nghe còn rõ hơn tiếng giáp.
Khi đội thứ mười đi qua, y thúc ngựa lên, chạy dọc hàng quân về phía trước. Lính dạt sang bên cho ngựa y qua. Y ngồi trên lưng ngựa không quay đầu lại nhìn trấn. Mấy tháng ở đây, y chưa coi chỗ này là chỗ của mình.
Trời phía Đông hửng một vệt. Sau lưng y, tiếng chân trên đường chưa dứt.
Hai vạn người ra khỏi cổng Nam khi mặt trời chưa lên.