Rạng mùng năm tháng Chín, mẹ Lục Sình lên nương khi gà mới gáy lượt đầu.
Nương của bà ở sau bản, trên một sườn đồi thấp, đi một quãng dốc là tới. Bà đi chậm. Lưng bà còng, chân bà không còn nhanh như hồi trẻ, mà con đường này bà đi đã mấy chục năm, nhắm mắt cũng không lạc. Bà xách theo cái giỏ tre, trong giỏ có con dao quắm, một nắm xôi gói lá, một ống nước.
Trời chưa sáng hẳn. Khí đất buổi sớm bốc lên ẩm, lành lạnh dưới chân. Phía trên, Ải còn đen trên nền trời, chỉ thấy cái cổng đá và ngọn cờ trên nóc, nhỏ như cái lá.
Tới nương, bà đứng lại thở.
Đầu nương có một cái chòi nhỏ dựng bằng bốn cây tre, lợp mấy tàu lá. Từ chòi, mấy sợi dây mây giăng ra khắp nương, buộc ống tre khô ở đầu. Mùa này chim xuống nhiều. Sáng nào bà cũng giật dây một lượt cho ống tre va vào nhau lốc cốc, chim trên nương vụt bay lên một đám, kêu ran, đậu sang nương bên. Một ống tre tuột dây rơi xuống bờ, bà nhặt lên buộc lại. Bà giật thêm lượt nữa, rồi mới đi xem lúa.
Lúa đã chín tới. Bông lúa trĩu xuống, cong như lưỡi liềm, đầu bông chạm vào nhau mỗi khi có gió. Ở mép dưới nương, chỗ đất ấm, lúa đã vàng hẳn. Lên cao hơn, chỗ đất gầy, còn xanh lẫn vàng. Bà đưa tay vuốt một bông, bóp nhẹ một hạt giữa hai đầu ngón. Hạt cứng, không còn sữa.
Hồi tháng Ba, bà đốt nương, tra hạt ở đây một mình. Tro đen dày tới mắt cá. Bà lấy gậy chọc lỗ trên lớp tro, bỏ từng nắm hạt, lấp lại, hết sườn này mất bảy ngày.
Ông trưởng bản đi lên từ phía dưới, chống gậy, đi từ nương này sang nương khác. Mùa nào sắp gặt ông cũng đi như thế, sáng nào cũng đi, nương nào cũng dừng lại một chốc rồi mới đi tiếp. Ông già hơn bà mấy tuổi, răng đã rụng gần hết, nói ra tiếng nào cũng như hơi thổi qua kẽ vách.
Ông dừng ở mép nương của bà. Ông vuốt một bông lúa, bóp một hạt, đưa lên mắt.
– Nắng thế này, mười hôm nữa là cắt được. – Ông trưởng bản nói.
Bà gật. Mười hôm, bà cũng đoán thế, từ lúc bóp hạt.
– Mẹ Lục Sình gặt hôm nào? – Ông hỏi.
– Hôm nào cả bản gặt. – Bà nói.
Ông gật gù, như câu ấy đúng là câu ông chờ.
– Nương bà tốt nhất dãy này. – Ông nói thêm. – Tro dày.
Bà không đáp. Ông cũng không chờ. Ông đi sang nương bên cạnh, nương nhà người đàn bà góa có ba đứa con nhỏ, đứng đó, cúi xuống một bông.
Người đàn bà ấy mất chồng hồi tháng Chạp, cùng đêm cháy bản. Nương nhà chị năm nay bà tra hạt giúp một nửa, vì chị còn bế đứa nhỏ nhất trên lưng, không cúi được lâu. Lúc gặt, bà sẽ gặt giúp. Chị thì sẽ mang sang cho bà một rổ măng, như hồi tháng Ba. Hôm tra hạt, chị cũng địu con sang cuốc giúp bà một buổi.
Dưới chân đồi, bản đã thức. Gà gáy lượt nữa, chó sủa mấy tiếng rồi thôi. Khói bếp đầu tiên bốc lên ở nhà ông trưởng bản. Có tiếng cối gạo ở nhà nào đó, thình thịch, đều đều, xa.
Bà ngồi xuống bờ nương, mở nắm xôi ra ăn. Từ chỗ bà ngồi, nhìn sang bên kia khe, thấy hai cái xóm nhỏ nép dưới chân đèo, nương của hai xóm ấy cũng đã vàng một nửa. Hai xóm ấy tra hạt cùng tháng với bản, gặt cũng sẽ cùng tháng.
* * *
Gần trưa, bà xuống bản. Trong giỏ đã có thêm mấy ngọn rau rừng hái ở bờ khe.
Bản Nà Lừa nằm dưới chân dốc, mấy chục nóc nhà dựa vào nhau, nhà cũ còn sót mái đen, nhà dựng lại lợp tranh còn vàng. Tháng Chạp năm ngoái, quân bên kia xuống qua đây, đốt gần hết. Người trong bản chạy vào rừng, ở trong rừng hơn hai tháng, tới khi nghe tin quân ấy đã rút về Bắc mới dắt nhau về. Nhà dựng lại dần từ tháng Hai, tới giờ vẫn còn mấy nhà chưa dựng xong.
Kho thóc của bản ở đầu bản, chỗ đất cao. Kho cũ cháy, chỉ còn trơ lại mấy tảng đá kê cột. Tháng Bảy, đàn ông trong bản dựng lại kho trên mấy tảng đá ấy, cột mới, sàn gỗ mới, vách đan tre, lợp tranh. Kho dựng xong rồi, mà trong kho chưa có gì. Mấy hôm nay, đàn bà trong bản thay nhau lên quét sàn kho, trát lại chỗ vách hở, chờ lúa.
Hôm nay đến lượt nhà bà. Bà trèo lên sàn kho bằng cái thang gỗ, cầm chổi quét từ trong ra ngoài. Sàn gỗ mới, thơm mùi nhựa. Gió thổi qua mấy khe vách chưa trát. Bà lấy đất trộn rơm đã ủ sẵn ở góc kho, trát từng khe một, miết cho phẳng. Trát xong, bà lùi ra đầu thang ngó lại, thấy mấy vách đã kín gió rồi mới thôi.
Bà xuống thang thì nghe có tiếng người ở đầu dốc phía dưới.
Tiếng nhiều người. Tiếng đòn gánh kẽo kẹt, tiếng chân bước nặng trên đá, tiếng thở. Trẻ con trong bản chạy ra trước, rồi đàn bà, rồi mấy ông già. Bà đi theo.
Từ khúc quanh dưới chân dốc, một đoàn người đi lên, vai trĩu. Đi đầu là ba người đàn ông chân đất, áo vải bạc màu, không gánh gì, chỉ cầm gậy. Sau họ là lính. Lính dưới xuôi, áo giống nhau, không mang giáo. Người nào cũng một đòn gánh, hai đầu đòn hai bao, nặng tới mức đòn cong xuống. Họ đi thành một hàng dài, người này cách người kia vài bước, hàng người kéo xuống tới tận khúc quanh, chưa thấy đuôi. Bà đếm được hai chục thì thôi. Bà không đếm giỏi, mà người thì cứ lên mãi.
Có một người không gánh, cầm cuốn sổ gói vải dầu, đứng ở mép đường đếm từng người đi qua.
Người dẫn đầu dừng lại ở đầu bản, nói với ông trưởng bản mấy câu. Bà đứng xa, nghe được một nửa. Họ đi đêm từ Bến Dâu dưới xuôi lên, đi bốn đêm, ngày nằm nghỉ dưới tán rừng. Chặng cuối này phải đi ban ngày cho kịp tới cổng trước tối. Họ không dừng lâu, chỉ xin nước; sáng mai sẽ xuống lại lối này.
Ông trưởng bản quay lại, khoát tay. Đàn bà trong bản đi lấy nước. Người xách ống nước, người bưng chum nhỏ, người ôm cả ống bương. Bà về nhà, múc đầy một vò nước suối để từ sáng, lấy cái bát đất, xách ra đầu dốc, đứng vào hàng với mấy người đàn bà khác.
Lính đi qua, từng người một. Người nào cũng dừng lại một chốc, đặt gánh xuống, uống, rồi ghé vai gánh lên, đi tiếp. Không ai ngồi. Mồ hôi ướt đẫm lưng áo họ, tóc bết vào trán. Họ uống xong thì cúi đầu với người cho nước, có người nói một câu bà không nghe rõ, rồi đi.
Bà rót nước, đưa bát. Người này uống xong thì người khác tới. Có một người lính đứng tuổi, uống xong, móc trong túi áo ra một gói lá nhỏ, mở ra, bên trong là mấy nhúm muối trắng. Người lính ấy bốc một nhúm, đặt vào lòng bàn tay bà, gật đầu, rồi đi. Muối dưới xuôi trắng, hạt nhỏ, khác thứ muối cục người buôn gánh lên bản đổi lấy măng khô. Bà cầm nhúm muối, không biết để đâu, đành gói vào một góc khăn.
Có một gã lính dừng lại trước mặt bà. Gã nhỏ người hơn mấy người kia, mặt còn non, môi trên mới có mấy sợi râu tơ. Chừng mười bảy. Đòn gánh trên vai gã cong như những đòn khác, mà người gã thì gầy hơn. Gã đặt gánh xuống, lau tay vào ống quần.
– Bà cho tiểu nhân xin ngụm nước.
Bà nhìn gã. Bà rót đầy bát, đưa cho gã bằng hai tay.
– Uống đi. Lên tới cổng còn xa. – Bà nói.
Gã đỡ bát, uống một hơi. Nước chảy ra hai bên khóe miệng, xuống cằm. Gã uống xong, chìa bát ra, ngập ngừng. Bà rót bát nữa. Gã uống tiếp, chậm hơn. Uống xong, gã hỏi bản này tên gì. Bà bảo Nà Lừa. Gã nhắc lại một lần, khẽ, như người cất một thứ vào túi áo.
Lục Sình lên Ải năm mười lăm tuổi. Lần về bản sau cùng, nó kể cơm trên Ải là gạo dưới xuôi gánh lên, hạt to hạt nhỏ lẫn nhau, ăn không quen. Nó khoe được giao cầm cờ, được đứng trên nóc cổng, nhìn xa hơn cả mấy ông lính già. Tháng Chạp, nó mười bảy, và nó không về.
Bà không nghĩ thêm. Gã lính trả bát cho bà, cúi đầu, ghé vai vào đòn gánh. Lúc gã đứng thẳng dậy, đòn gánh lắc một cái, hai bao thóc đưa qua đưa lại. Gã đứng vững lại, đi tiếp, không quay đầu.
Bà không hỏi gã gánh thóc lên làm gì. Người trong bản cũng không ai hỏi.
* * *
Quá trưa, hàng người cuối cùng qua khỏi bản.
Bà đứng ở đầu dốc nhìn theo một lúc. Con đường lên Ải quành qua mấy quả đồi trọc. Hàng người bò chậm trên sườn đồi, lúc khuất sau một mỏm đất, lúc hiện ra ở khúc quanh khác, nhỏ dần. Nắng đổ xuống thẳng, không có chỗ nào râm. Người đi sau cùng là người cầm sổ. Bà quay về, chiều còn việc.
Chiều, người trong bản ra nương thấp sát bờ khe. Lúa ở đó chín sớm nhất, vì đất trũng, ấm. Ông trưởng bản bảo gặt thử một ít, xem hạt khô chưa, phơi mấy nắng thì vào kho được chưa.
Đàn bà cầm dao quắm, cắt từng nắm, bó lại bằng chính rơm của nó. Bà cắt được mấy nắm thì lưng mỏi, phải đứng thẳng lên, chống tay vào hông một lúc rồi mới cúi xuống cắt tiếp. Rơm mới cắt để lại hơi hăng trên tay, trên áo. Đàn ông gánh về. Trẻ con nhặt bông rơi. Chẳng mấy chốc được một ôm, rồi ôm thứ hai. Người ta trải lúa ra sàn phơi trước cửa kho, đập thử một nắm, sảy cho bay hạt lép. Hạt lúa vàng óng, rơi lách tách xuống mặt sàn gỗ mới.
Mấy người đàn ông đứng quanh sàn phơi bàn chuyện gặt. Nương nào chín trước gặt trước. Nhà nào ít người thì cả bản xuống gặt giúp. Người đàn bà góa đứng ở rìa, đứa nhỏ ngủ trên lưng, nghe tới đó thì cúi đầu, tay vỗ nhẹ lên lưng con. Gặt xong nương nào thì gánh về phơi ở sàn, phơi đủ nắng thì đổ vào kho, mỗi nhà một góc, ghi bằng dấu khắc trên cột. Năm nào cũng bàn đúng như thế, năm nay vẫn bàn lại từ đầu, vì năm nay là năm đầu tiên có kho mới.
Ông trưởng bản bốc một nắm hạt, đưa lên mũi ngửi, rồi bỏ một hạt vào miệng cắn. Ông gật.
– Mười hôm. – Ông nói, không với ai.
Người ta đổ chỗ thóc vừa đập vào một cái bao nhỏ, đặt vào góc kho. Cái bao nhỏ ấy nằm một mình trên sàn kho trống trơn. Sáng nay bà quét sàn ấy, trát vách ấy. Giờ trong ấy có một bao. Mười hôm nữa, trong ấy sẽ đầy. Mấy đứa trẻ thò đầu vào cửa kho ngó, rồi cười, chạy ra.
Không ai trong bản nói chuyện bên kia đèo. Bên kia đèo có gì, người bản không biết. Năm ngoái, lúc quân bên ấy xuống, người bản cũng không biết trước. Họ chỉ biết khi lửa đã cháy ở đầu bản.
Bà phụ đập lúa tới khi tay mỏi, rồi về nhà. Bà nhóm bếp, nấu một nồi cơm nhỏ, luộc mấy ngọn rau rừng hái ở bờ khe. Bà bỏ một chút muối của người lính vào bát nước rau. Bà ăn một mình, ăn chậm, ngồi bên bếp tới khi lửa lụi.
* * *
Chạng vạng, bà ra đứng trước cửa nhà.
Nhà bà ở cuối bản, sát chân dốc, mái lợp tranh mới, vách đất còn chỗ chưa trát. Hàng xóm dựng lại cho bà hồi tháng Hai, mỗi nhà góp một buổi. Từ cửa nhà bà nhìn lên, thấy được cổng Ải. Từ ngày con lên đó, chiều nào bà cũng đứng ở chỗ này nhìn lên. Từ tháng Chạp, bà vẫn đứng.
Bà đứng đó, tay sờ vào góc khăn còn gói nhúm muối của người lính. Gió lặng. Trên sườn đồi, nương lúa ngả màu sẫm lại trong ánh chiều. Hương lúa chín theo hơi đất bốc lên, ngai ngái, ngọt.
Phía trên, cổng Ải đứng giữa hai vách núi. Cổng mới bằng đá, cao hơn cổng gỗ cũ nhiều, dựng hồi cuối tháng Ba. Bà chưa lên nóc cổng lần nào. Mỗi tháng bà lên một lần, cắm nhang dưới chân hình khắc trên trán cổng, rồi về. Người trong bản bảo trên nóc có khắc tên con bà. Bà chưa thấy. Bà không biết chữ. Có lần bà định nhờ người lính gác dẫn lên, rồi lại thôi. Lên tới đó, bà cũng không đọc được.
Trên nóc cổng, cạnh cột cờ, có một cái bóng người đứng, to hơn người thường, đứng yên. Người bản gọi người ấy là ông khổng lồ trên cổng. Ông ấy đứng quay lưng về phía bản, mặt hướng lên phía Bắc.
Trong Ải đã có ánh lửa, lẩn khuất sau bức tường đá. Giờ này, mấy chục người dưới xuôi chắc đã đặt gánh, ngồi ăn. Gã lính uống hai bát nước chắc cũng ngồi đâu đó trong ấy. Mai họ lại xuống, xuống bằng con dốc này, qua bản này, vai không.
Bà nhìn lên, không nhìn ông ấy. Bà nhìn lá cờ.
Trên nóc cổng, lá cờ đỏ vẫn cắm ở chỗ con bà ngày trước đứng.