Chiều mùng ba, hắn lên mặt thành cửa Đông.
Mấy chiều nay, xong việc ở thư phòng, hắn lại lên đây đứng một lúc. Từ chỗ này nhìn được xa nhất về phía thượng nguồn. Thuyền rời bến từ rạng ba mươi; nhanh thì chiều nay về, chậm thì mai.
Rạng hai mươi chín, một trăm lính của lão tướng ở doanh ra cổng từ giờ Dần, vác đòn gánh, không mang giáo. Người giữ cửa Đông mở cổng cho họ, báo lại với hắn một câu: đi đủ, không ai ngoái lại. Tính đường, giờ này họ đã ở trên dốc, đâu đó giữa bến làng cũ và Ải. Hắn không có cách nào biết họ ở khúc nào.
Gió sông thổi lên mát. Dưới kia, cái mái dưới chân thành vẫn im, mấy tấm lưới phơi trên bậc đá. Nước đã rút hẳn. Bậc đá dưới cùng lộ ra, rêu khô trắng ra từng mảng.
Quá trưa một chút, ở khúc quanh phía trên, có cánh buồm.
Hai cánh, rồi một con thuyền đáy bằng đi sau, nổi cao, nhẹ hẫng. Thuyền xuôi, gió ngược, buồm đã hạ một nửa, người chèo chèo đều. Hắn đứng nhìn tới khi nhận ra được người đứng ở mũi thuyền đầu. Người ấy không cầm sào. Người ấy đứng, hai tay buông, mặt hướng về phía mặt thành.
Hắn xuống, đi nhanh hơn thường lệ.
Hai người lính theo hắn đứng lại ở chân bậc. Hắn đi xuống tới bậc đá gần mép nước thì thuyền cũng vừa tới ngang bến. Trên thuyền, mấy người chèo ngó lên, thấy người đứng trên bậc đá là ai thì cúi đầu, tay vẫn chèo. Thuyền không ghé. Người ở mũi thuyền đầu nhảy xuống nước, lội mấy bước, bước lên bậc đá, nước chảy ròng ròng từ ống quần. Thuyền đi tiếp, xuôi về phía bến chung.
Yết Kiêu đứng trước mặt hắn, chắp tay.
– Bẩm, thóc lên tới bến làng cũ đủ bao. Lính đi đêm. – Y nói.
– Ai dẫn đường?
– Bẩm, ba người làng ấy. Đường ấy họ thuộc như đường ra ruộng.
Hắn gật. Người lặn sông đứng chờ. Y không kể gì thêm. Đường thuyền lên thế nào, nước nông sâu ra sao, y không nói. Chuyến thóc đã lên. Lính đã đi.
Hắn nhìn y. Da hai bên vai y bong ra từng mảng, mới cháy nắng mấy hôm. Một bên mu bàn tay có vết xước dài, đã khô. Tóc y còn ướt, bết vào trán. Y đứng thẳng, thở đều.
– Ngươi về nghỉ.
Người lặn sông cúi đầu, đi về phía cái mái dưới chân thành. Hắn nhìn theo. Y đi không nhanh không chậm, như người vừa đi chợ về. Tới chỗ mấy tấm lưới, y cúi xuống nhặt một góc lưới bị gió lật, đặt lại cho ngay, rồi mới vào.
Nước liếm lên bậc đá dưới chân hắn rồi rút xuống. Hắn đứng ở mép nước thêm một chốc, tính lại trên đầu ngón tay. Bốn ngày gánh lên dốc. Rạng nay, lính đã đi được hai đêm.
* * *
Sáng hôm sau, Nguyễn Trãi vào thư phòng với một tờ giấy.
Tờ giấy ấy là tờ vay thóc của nhà họ Tô dưới xuôi, có chữ ký người quản sự, có dấu của nhà. Số thóc, ngày trả, ghi rõ. Người viết chữ vuông đặt tờ giấy lên án, nói thóc ấy đã ghi vào sổ kho, một bản lão họ Trịnh giữ trong hòm, một bản ở Hộ bộ. Tới mùa gặt tháng Mười thì trả. Người quản sự của nhà ấy lên tận Hộ bộ ký, ký xong thì về ngay, không ở lại uống chén nước nào.
– Trả bằng thóc của ai? – Hắn hỏi.
– Bẩm, bằng thóc thuế mùa này. – Y nói. – Thần đã để riêng một dòng.
Hắn đọc tờ giấy, đặt xuống. Kho trong kinh, sau hai chuyến, còn đủ cho kinh ăn tới gặt. Người viết chữ vuông nói thêm câu ấy, không cần hắn hỏi.
Quỳnh vào sau, đứng bên cạnh, báo một việc: bảy người mới ở Hộ bộ đã chép xong sổ chợ phía Nam, đang chép sang sổ chợ phía Tây. Báo xong, y không đùa câu nào. Từ hôm hai mươi chín tới giờ, y ít đùa. Cây quạt y cầm trên tay suốt buổi mà không mở lần nào.
Hôm hai mươi chín, giờ Thìn, Trịnh Khê đứng trước án con, đọc dòng chữ tay một lần trước cả triều.
Hắn còn nhớ cái giọng ấy. Đều, thấp, không nhanh hơn cũng không chậm hơn lúc đọc một trang sổ kho. Trước khi đọc dòng ấy, lão đọc xuất xứ: lời họ Lương khai ngày mười bốn tháng Tám, ở ngục phía Đông. Lúc lão đọc tới cái tước đứng đầu dòng, ở hàng văn có tiếng ai hít vào, rồi thôi. Đọc dòng ấy xong, lão vẫn đứng, tờ giấy để ngang trước ngực.
Cả điện im. Ở cuối điện, lão Hàn lâm mở mắt ra, nhìn lên thềm một lúc, rồi nhắm lại. Hàng văn không ai động. Ở đầu hàng võ, Phan Trung đứng yên, tay buông, không bước khỏi chỗ. Hắn đã chờ một người hỏi người viết dòng ấy là ai. Không ai hỏi.
Buổi chầu hôm ấy còn ba việc nữa: một tờ sớ xin sửa đê ở mạn Đông, một tờ xin thêm người coi kho muối, một tờ báo mưa ở châu xa. Hắn phê từng việc. Không ai nhắc tới dòng chữ vừa đọc. Lúc bãi chầu, các quan ra khỏi điện từng tốp nhỏ, đi nhanh, không đứng lại ngoài sân như những buổi khác.
Sau buổi chầu ấy, không có tờ sớ nào xin đánh Hoành Châu. Cũng không có tờ nào nói đỡ cho người ở dưới ấy. Mấy hôm nay, hàng văn chầu sớm hơn, về muộn hơn, nói với nhau ít hơn. Dưới ấy, Tống vẫn ngồi yên. Muối vẫn lên.
Mấy sáng nay, hắn nhìn mấy hàng người ấy. Không ai tránh mắt hắn. Cũng không ai nhìn lâu.
Chạng vạng hôm ấy, người của trạm phía Bắc tới.
Hắn đang ngồi với người viết chữ vuông và Quỳnh, xem lại mấy trang sổ kho của mùa này. Người hầu vào báo. Hắn bảo cho vào ngay. Người của trạm đi vào, chân bước chưa vững, áo bám đầy bụi đường, mắt đỏ vì hai ngày đêm không chợp mắt, hai tay dâng lên một cuộn vải dầu buộc dây. Gã quỳ xuống, đầu cúi, hai tay vẫn nâng cuộn vải chờ người hầu đỡ lấy.
Phạm Ngũ Lão đang đi tuần ở cửa Đông, được gọi về. Y vào tới cửa thư phòng thì hắn đã mở cuộn vải.
Bên trong là một tờ giấy gấp đôi. Chữ viên phó trấn thủ Ải, hắn nhận ra từ nét đầu tiên: nét to, thẳng, chữ nọ đặt sát chữ kia như người xếp gạch. Mép giấy còn cong theo nếp cuộn. Đề ngày mùng hai. Chỉ có hai câu.
Bên kia đỉnh đèo có xe lương. Chưa thấy cờ.
Hắn đọc một lần, đưa cho người viết chữ vuông. Người viết chữ vuông đọc, đưa cho người giữ cửa Đông. Quỳnh không cần đọc. Y đã đứng sau lưng hắn từ lúc cuộn vải mở ra. Người viết chữ vuông xin giữ tờ giấy, để chép vào sổ ngày, đề rõ giờ nhận.
– Ngươi có lời gì dặn thêm? – Hắn hỏi người lính trạm.
– Bẩm, có. – Gã nói, rồi nhắc lại từng câu, chậm, giọng đều. – Chiều mùng một, mười mấy cỗ xe bò chở bao vào cái xóm cuối dưới chân dốc bên kia. Lão trấn thủ đoán: xe tới xóm ấy thì quân đã ra khỏi trấn. Từ trấn lên tới đèo, quân đi năm ngày. Ra khỏi trấn lúc nào thì chưa ai thấy. Đó là lão trấn thủ đoán.
Gã nói xong thì đứng im, môi khô nứt, lòng bàn tay còn hằn vết dây cương. Người viết chữ vuông nghe tới chữ đoán lần thứ hai thì gật một cái, như nghe đúng cách người ta nên ghi sổ: điều thấy một dòng, điều đoán một dòng. Hắn bảo gã xuống nhà ngang, ăn rồi ngủ. Hắn dặn người hầu: từ nay tin trên Ải về, giờ nào cũng đưa thẳng vào đây, đêm thì gọi hắn dậy.
Hắn đứng dậy, đi ra cửa sổ. Ngoài sân, người hầu đang thắp đèn dọc hành lang, từng ngọn một, từ đầu này tới đầu kia. Hắn đứng nhìn họ thắp hết dãy đèn rồi mới quay vào.
Người viết chữ vuông là người lên tiếng trước. Y không nói gì về xe lương. Y nói về ngày.
– Bẩm Bệ hạ. Nếu quân ra khỏi trấn hôm mùng một, thì sớm nhất mùng sáu tới đèo. – Y nói. – Mùng bảy xuống tới đồng trống trước Ải. Ra sớm hơn thì tới sớm hơn.
– Nếu ông già trên ấy đoán sai?
– Bẩm, ông già ấy giữ Ải ba mươi năm. – Y nói. – Thần tin ông ấy đoán hơn tin sổ của thần.
– Còn thóc? – Hắn hỏi.
– Bẩm, đêm mùng một lính rời bến làng cũ. – Người giữ cửa Đông nói. – Chiều mùng năm tới chân Ải.
– Họ xuống lúc nào?
– Bẩm, nghỉ một đêm. Rạng mùng sáu xuống, theo dốc phía Nam. – Y nói. – Không ở lại.
Một ngày. Chuyến thóc tới Ải sớm hơn quân bên kia tới đèo một ngày, nếu ông già trên ấy đoán đúng, nếu quân đi đúng như ông ấy đoán.
Hắn hỏi người giữ cửa Đông: nếu bây giờ gửi người lên, thì bao giờ tới. Y đáp ngay: đường cái, sáu ngày. Tới nơi thì quân bên kia đã ngồi dưới chân Ải từ mấy hôm. Mà người lên thì phải ăn. Hắn gật. Hắn đã biết câu trả lời trước khi hỏi. Hắn hỏi để nghe một người khác nói ra.
– Bẩm, lính các cửa vẫn đủ phiên. – Người giữ cửa Đông nói thêm, không ai hỏi.
Hắn không gửi. Người viết chữ vuông ghi vào sổ ngày một dòng: không gửi người.
Tháng Bảy, tiễn hai mươi người tù về Bắc, lời hắn hứa chỉ đi tới cổng Ải. Bây giờ, tới cổng Ải hắn cũng không đưa thêm được ai lên. Chuyến thóc thì lên rồi. Người thì không.
– Bẩm, có báo cho lão tướng ở doanh không? – Quỳnh hỏi.
– Sáng mai. – Hắn nói. – Báo đúng hai câu này. Và lời ông già đoán.
Quỳnh gật. Y không hỏi lão tướng nghe xong sẽ xin gì. Câu lão tướng sẽ nói, cả thư phòng đã nghe ở quân nghị hôm hai mươi tám.
Hắn nhìn tấm bản đồ treo trên vách. Mấy chấm đen của đường trạm chạy lên phía Bắc, dừng ở Ải. Bên kia Ải là giấy trắng. Bên này Ải, dọc chân núi, ngoài mấy chấm trạm ấy, bản đồ cũng không ghi làng nào.
Hắn nhớ lại quân nghị tháng Bảy. Hôm ấy, người viết chữ vuông hỏi các làng dưới chân Ải còn thóc không, và cả thư phòng im. Tháng Chạp, quân bên kia qua những làng ấy, đốt sạch. Tới tháng Bảy, mái thì có người dựng, ruộng thì có người cấy, mà lúa thì chưa tới ngày cắt. Bên kia đèo phải mang lương theo là vì thế.
Hôm ấy là tháng Bảy. Bây giờ là tháng Chín.
– Dưới chân Ải có mấy làng? – Hắn hỏi.
Người viết chữ vuông lắc đầu.
– Bẩm, thần chỉ có sổ trạm. – Y nói. – Sổ làng ở chân Ải cháy từ tháng Chạp. Từ đó tới giờ chưa ai lên ghi lại.
Hắn ngồi xuống. Quỳnh kéo một tờ giấy trắng tới, chấm bút.
– Hỏi Ải: dưới chân đèo có mấy nóc nhà, mấy kho thóc, bao giờ gặt. – Hắn nói.
Câu hỏi lên tới Ải mất hai ngày. Câu trả lời về, nhanh nhất cũng thêm hai ngày nữa.
Quỳnh chép. Người viết chữ vuông nhìn hắn một chốc, rồi nhìn tấm bản đồ, ở chỗ không có gì.
Ngay trong đêm, một người khác của trạm mang tờ giấy lên phía Bắc. Người vừa về thì đã ngủ say dưới nhà ngang, chưa ăn hết bát cơm.
* * *
Đêm ấy, hắn xuống địa thất muộn.
Cao Lỗ ngồi bên bệ, gậy dựng cạnh vai. Ngọn đèn trên gờ đá đã khêu nhỏ. Ở bậc dưới cùng, Thạch Sanh ngồi tựa vách, cây cung trên đùi. Bên cạnh cây cung, trên mặt bậc, có một mảnh giẻ gấp tư, nằm ngay ngắn như một vật người ta để đó không định lấy lại.
Người tiều phu đứng dậy khi hắn đi ngang. Ông già làm nỏ dịch người sang một bên.
– Chủ công có tin trên Bắc? – Lão hỏi, khẽ.
– Có. – Hắn nói. – Chưa thấy cờ.
– Chuyến thóc lên tới chưa?
– Mai thì tới.
Ông già gật, không hỏi thêm. Hắn ngồi xuống, đặt tay lên mặt đồng.
Các sợi về, đủ tám. Ấm, đều. Sợi ở ba cái chum trước Thái Miếu vẫn như cũ, không dày lên, không mỏng đi. Sợi chợ Đông vẫn chắc.
Hai sợi xa nhất, trên núi Tây Nam, dày hơn trước. Hắn đã thấy thế từ đêm mùng một. Đêm ấy hắn không biết vì sao, mấy đêm sau vẫn thế. Không phải dày như sợi chợ Đông đêm hai mươi sáu. Chỉ là chắc hơn, như sợi chỉ được se thêm một vòng.
– Trên ấy có lễ gì sao? – Hắn hỏi, không hỏi ai cụ thể.
Ở chân bậc, người tiều phu ngẩng lên.
– Bẩm. Tháng này, trên ấy gặt lúa nương. – Y nói.
Y nói xong thì im, cúi xuống, lấy ngón cái miết dọc dây cung một lượt. Pá Hốc là đền của y. Bản Khê ở cách đó hai ngày đường. Hắn để tay yên trên hai sợi ấy. Ở trên kia, người ta gặt, rồi người ta thắp. Gặt được bao nhiêu, thắp mấy nén, hắn không biết. Dưới tay hắn, hai sợi ấy chắc hơn một vòng.
Hắn nghĩ tới lúa dưới chân Ải, ở những làng hắn không biết tên, chưa gặt.
Tay hắn lần sang phía Bắc.
Sợi phía Bắc vẫn ở đó, mảnh, xa, dừng ở cái trấn dưới chân núi, cách Ải hai ngày đường. Hắn lần qua chỗ ấy, lần tiếp lên phía trên, chậm, tới chỗ ngón tay không còn gì để bám. Lên tới chỗ đèo, chỗ cổng đá, chỗ ngọn cờ mà hắn chưa từng thấy tận mắt.
Hắn ngồi như thế lâu, tới khi bấc đèn lụi xuống, ông già làm nỏ phải đứng dậy khêu lại.
Từ phía Ải, dưới lòng bàn tay hắn, vẫn không có sợi nào.