Rạng mùng hai tháng Chín, người ở trên đèo về tới cổng Ải khi trời còn tối.
Lý Ông Trọng đã đứng trên nóc cổng từ trước đó. Gió phía Bắc thổi xuống đã se, khô, quất vào má từng đợt rồi thôi. Lá cờ sau lưng y lúc phần phật, lúc rũ xuống. Dưới sân, bếp chưa ai nhóm.
Đêm qua y không ngủ ở trại. Từ hôm có hai người lên ngồi trên đèo, đêm nào y cũng ở trên nóc cổng tới gần sáng, lưng tựa cột cờ, cây trường thương nối cán gác ngang đùi. Ngồi dưới trại, y không thấy được đèo. Ngồi trên này thì thấy. Suốt đêm, đèo vẫn tối. Trên sườn bên kia không ai đốt lửa.
Y nghe tiếng chân trước khi thấy người. Tiếng chân trên con đường đá ngoài đồng trống, lúc dồn, lúc thưa, của người đã chạy suốt đêm mà vẫn cố chạy. Hồi lâu mới thấy cái dáng người, đen trên nền đá xám, lom khom, một tay ôm sườn.
Lính gác dưới chân cổng nhận ra người quen, mở cánh cửa nhỏ bên hông. Người ấy vào, không dừng ở sân, đi thẳng lên các bậc đá. Đó là một trong hai người lính già nhất Ải, hai người lên ngồi trên đèo phiên đầu tiên hồi tháng Bảy; phiên này lại tới lượt họ. Lên tới nóc, gã quỳ một gối, ngực phập phồng, một lúc mới nói được.
– Bẩm, bên kia đỉnh đèo có xe lương. – Gã nói.
Y chờ gã thở.
– Chiều qua, lúc mặt trời còn cách núi chừng hai sào. – Gã nói tiếp. – Mười mấy cỗ xe bò, chở bao, vào cái xóm cuối dưới chân dốc bên kia. Người dỡ bao, dựng lán.
– Lán mấy gian?
– Bẩm, dựng xong ba. Đang dựng thêm.
– Có ngựa không?
– Bẩm, không thấy ngựa. Chỉ có bò, người đánh xe, với mấy người cầm giáo đi kèm. – Gã ngừng. – Không cờ.
– Lửa?
– Bẩm, lúc tiểu nhân đi, trong xóm có mấy đốm lửa bếp. Trên sườn thì tối.
Y gật. Gã còn quỳ.
– Người kia ngồi lại. – Gã nói. – Lão ấy bảo tiểu nhân già rồi, chạy xuống thì được, chạy lên thì để đứa khác.
Gã cười một cái, méo, vì còn thở chưa ra hơi. Y bảo gã xuống bếp, nhóm lửa mà ăn, ăn xong thì ngủ. Gã đứng dậy, chân run, vịn tường đá mà đi xuống.
Lúc gã quay lưng, y thấy ống quần bên trái của gã rách một mảng chỗ đầu gối, máu đã khô thành vệt nâu. Đường đá xuống đèo ban đêm, không đuốc, không trăng, ai đi cũng ngã ít nhất một lần. Gã không kể chuyện ngã. Y không hỏi. Dưới bếp, có người đã thổi lửa lên cho gã, bắc nồi cơm nguội từ tối qua lên hâm lại.
Y quay về phía Bắc.
Trời xám dần. Đồng trống ngoài Ải hiện ra trước, rồi tới chân dốc, rồi con đường đá ngoằn ngoèo lên sườn núi, mất vào mây trước khi tới được đỉnh. Từ đây không thấy cột mốc, không thấy cái xóm bên kia. Chỉ thấy núi, và con đường, và không có gì đi trên con đường ấy.
Lần quân bên kia xuống, y không có mặt ở đây. Y lên tới Ải hồi tháng Ba, khi cổng cũ đã cháy, chỉ còn cái cổng gỗ tạm, khi những người ngã xuống hồi tháng Chạp đã nằm dưới đất cả. Lần ấy thế nào, y chỉ biết qua lời ông già giữ Ải kể, một đêm, trên nóc cổng gỗ. Ba vạn người. Tám trăm người trong Ải. Ba ngày.
Rạng hôm qua, mùng một, mẹ Lục Sình đã lên cắm nhang dưới hình khắc trên trán cổng. Bà xuống dốc rồi, chiều ấy xe mới vào xóm bên kia.
Lính gác dưới chân cổng vẫn đứng đó, ngước lên nhìn y. Gã đã thấy người trên đèo về, đã thấy cái đầu gối rách. Y gọi gã lên, dặn: việc trong Ải cứ làm như thường, bếp cứ nhóm, nước cứ gánh. Đêm nay gác tường thêm người. Người trên đèo về thì mở cửa nhỏ, không cần chờ hỏi. Ai hỏi thì bảo chờ lệnh. Gã cúi đầu rồi xuống.
Trời sáng hẳn, y gọi Nông Bách. Y bảo gọi luôn cả gã người làng biên giới lên tháng Bảy.
Diêu Cửu đứng giữa sân, tay buông xuôi. Bên cạnh gã là một người hàng binh khác, gã trung niên mất nửa vành tai, người cùng một miệt với gã. Từ hôm gã tới, câu nào gã nói người trên Ải nghe không ra, gã trung niên ấy nói lại.
Từ tháng Bảy tới giờ, gã gánh nước, nhóm bếp, ăn cơm chung với đám người phương Bắc ở lại từ tháng Hai, ít khi mở miệng. Lúc người ta gọi gã lên sân, mặt gã xám lại, như người sợ bị đuổi về.
Gã nói nhanh, giọng bên ấy, chữ ríu vào nhau. Y đứng trên bậc đá cao nhất của sân, hiểu được tiếng nọ mất tiếng kia. Y chờ người kia nói lại.
– Bẩm tướng quân. – Gã trung niên nói. – Năm ngoái, gã đi trong quân. Tới chân dốc bên kia thì thóc đã nằm sẵn ở xóm ấy, lán đã dựng. Quân nghỉ ở đó một đêm, ăn no, sáng mới lên đèo.
Y hỏi xóm ấy to nhỏ thế nào. Hai người nói với nhau mấy câu.
– Bẩm, mươi nóc nhà, có con suối. – Gã trung niên nói. – Bãi bên suối rộng, dựng lán được nhiều.
Người làng biên giới nói thêm một tràng, tay chỉ về phía Bắc, rồi khoát một vòng.
– Gã bảo, người trong xóm ấy phải gánh thóc theo quân lên đèo. – Gã trung niên nói. – Ai có vai thì gánh. Đàn bà gánh nửa.
– Xe đi trước quân mấy hôm?
Hai người nói với nhau một hồi. Người làng biên giới lắc đầu.
– Bẩm, gã không biết. – Gã trung niên nói. – Gã đi trong quân. Tới nơi thì thóc đã ở đó.
Y không hỏi quân bao nhiêu. Gã không biết. Gã đã nói thế từ tháng Bảy, hỏi lần nào cũng chỉ một câu ấy.
Ông già giữ Ải đứng ở chân bậc, hai tay chắp sau lưng, nghe hết. Lão không hỏi gì thêm người làng biên giới. Lão ngước lên y.
– Xe tới xóm ấy, thì quân đã ra khỏi trấn. – Nông Bách nói.
Lão nói chậm, như người nhắc lại một việc đã thuộc lòng. Ba mươi năm giữ Ải, chuyện đường bên kia lão nghe người qua lại kể nhiều tới thuộc. Quân bên ấy qua đèo thì phải mang cái ăn theo. Xe nhẹ người, đi trước, tới chân dốc thì đổ bao, dựng lán. Quân nặng, đi sau. Từ trấn lên tới đỉnh đèo, quân đi năm ngày đường.
– Nếu ra khỏi trấn hôm qua, – lão nói, – thì sớm nhất mùng sáu lên tới đỉnh.
– Hôm kia thì sao?
– Bẩm, thì mùng năm.
– Qua đỉnh rồi, xuống tới đồng trống?
– Bẩm, quân đông thì mất một ngày. – Lão nói. – Đường đá hẹp, đi được hai người một hàng.
Y nghe, không nói gì. Ra hôm qua hay hôm kia, không ai trên Ải biết. Người trên đèo chỉ thấy xe, không thấy quân.
Y hỏi kho. Lão không đáp ngay, dẫn y ra sau mấy dãy trại, tới cái kho dựng lại trên nền kho cháy. Cửa kho mở. Bao thóc chất sát vách, cao tới ngực người, xếp thành từng dãy cho khỏi ẩm, mỗi dãy kê trên mấy thanh gỗ. Lão đứng ở cửa, đếm bằng mắt, từng dãy một.
– Bẩm, thóc gánh lên đầu tháng Tám vẫn còn. – Lão nói. – Đủ cho người trên Ải ăn qua thu. Ăn dè thì qua được nửa đông.
Ngoài số ấy, Ải không còn gì. Dưới xuôi có gửi thêm hay không, chưa thấy ai báo lên. Y nhìn mấy dãy bao một hồi rồi quay ra.
Y bảo lão chọn thêm hai người, chân chắc, lên đèo ngay trưa nay, ngồi với lão già ở trên ấy. Không chọn hai người đang canh vách Tây. Vách Tây vẫn để nguyên người cũ. Lão gật, đi chọn.
Hai người ấy rời cổng lúc mặt trời lên đỉnh đầu, mỗi người một túi gạo rang, một ống nước. Người trẻ, chân chắc, đi không nghỉ thì chiều nay tới đỉnh. Y đứng trên nóc nhìn theo tới khi họ thành hai chấm nhỏ trên con đường đá, rồi khuất vào sườn núi.
Trên ấy giờ có ba người. Thấy gì khác xe, một người sẽ chạy xuống. Y không dặn thêm điều gì. Hai người ấy đã nghe ông già giữ Ải dặn đủ.
Quá trưa, y đi sang vách Tây.
Từ góc sân sau dãy trại, có một lối đá lên mép vách. Y leo tới chỗ hai người canh vách đang nấp, sau một mỏm đá lấp lùm cây. Hai người thấy y thì ngồi thẳng lên. Bên dưới, men theo vách, là con đường mòn săn thú, chỗ rộng nhất vừa một bàn chân người, vòng ra sau lưng Ải, đổ xuống phía cái bản. Đêm tháng Chạp, giặc đã theo đường ấy vào sau lưng cổng gỗ cũ. Từ tháng Ba, chỗ này chưa đêm nào bỏ trống.
Y hỏi mấy hôm nay có gì lạ. Bẩm, không. Y bảo từ đêm nay, người này thức thì người kia mới được ngủ, không ai ngủ cùng lúc với ai.
* * *
Chiều, Lê Mẫn ngồi viết tờ báo trong gian trại cạnh cổng.
Gian trại chật, vách đất trộn rơm, lợp tranh, cửa sổ nhỏ trông ra sân. Ngày thường, chỗ này để sổ, để giấy, để mấy cuộn vải dầu dành gói tờ báo. Trong có một cái án gỗ, một nghiên mực, một ngọn đèn dầu chưa thắp vì trời còn sáng. Viên phó trấn thủ gầy, ngồi thẳng lưng, tay áo xắn tới khuỷu cho khỏi quệt mực. Gã mài mực lâu hơn cần, xoay thỏi mực từng vòng chậm, như người còn đang nghĩ câu. Nông Bách ngồi đối diện. Lão không biết chữ, nên lão nhớ thay: việc nào viên phó trấn thủ viết xong, lão mới nói việc sau.
Lý Ông Trọng đứng ở cửa. Trần gian trại thấp, y phải cúi đầu. Y không vào hẳn.
Trước khi đặt bút, gã hỏi có ghi tên cái xóm bên kia không. Ông già nghĩ một lúc, nói xóm ấy người bên kia gọi một tên, người bên này gọi một tên khác, mà cả hai tên, dưới kinh không ai biết.
– Viết bên kia đỉnh đèo. – Lão nói. – Thế là đủ.
Viên phó trấn thủ viết xong câu đầu. Gã chấm mực, ngập ngừng, ngòi bút dừng trên mặt giấy.
– Bẩm tướng quân. – Gã nói, không ngẩng lên. – Câu lão trấn thủ nói sáng nay, mạt tướng có chép thêm vào không? Xe tới thì quân đã ra khỏi trấn. Người dưới kinh đọc, thì biết giặc sắp tới.
Ông già ngó y.
– Chưa thấy cờ, thì viết chưa thấy cờ. – Y nói.
Gã cúi xuống, viết câu thứ hai. Câu ấy ngắn hơn câu thứ nhất. Gã viết thêm ngày, tên Ải, rồi để giấy cho khô mực.
– Bẩm tướng quân, điều tiểu nhân đoán thì sao? – Ông già hỏi.
– Dặn lính trạm nói miệng. – Y nói. – Nói là lão đoán. Mấy ngày đường thì lão biết, ra khỏi trấn lúc nào thì chưa ai thấy.
Lão gật, đứng dậy, đi gọi người của trạm.
Lê Mẫn cuộn tờ báo, bọc vải dầu, buộc dây. Gã làm chậm, kỹ, vuốt từng nếp vải. Từ hồi theo đoàn người lên đây, việc chữ trên Ải là việc của gã, gã không để ai đụng tay vào.
Chạng vạng, người của trạm nhận cuộn vải dầu, nghe ông già dặn mấy câu nói miệng, nhắc lại từng câu một lượt cho lão nghe, rồi xuống dốc phía Nam. Ngựa thì lấy ở trạm đầu tiên dưới chân đồi. Từ đây về kinh, người ta nói, hai ngày.
Người ấy còn trẻ, cuộn vải dầu buộc sát trước ngực, dưới lớp áo. Lúc xuống dốc gã chạy, chưa lên ngựa đã chạy.
Y đứng trên nóc cổng tới khi người ấy khuất sau quả đồi trọc thứ nhất.
Phía Bắc vẫn thế. Đồng trống đã sẫm lại, con đường đá chỉ còn là một vệt nhạt trên sườn núi. Trên đỉnh, ba người lính đang ngồi cạnh cột mốc, không đốt lửa. Y không thấy họ. Y biết họ ở đó, đêm nay sẽ thay nhau thức.
Kiếp trước, trên mặt thành Lâm Thao, y đã quen nhìn xe lương. Hồi ấy xe lương là của phía y, chở lên cho y, xe này nối xe kia, không cần y đếm. Bây giờ y đứng ở chỗ phải đếm xe của người khác, mà xe ấy y không thấy, chỉ nghe một ông già thở dốc kể lại.
Dưới sân, đám người phương Bắc đã ăn xong, ngồi rải rác dọc chân tường. Người làng biên giới ngồi riêng ở góc sân phía Bắc, bát cơm trên đầu gối chưa vơi một nửa, mặt hướng về con đường đá. Làng gã ở bên kia, gần trấn. Đám phu đi theo quân năm nay, thế nào cũng có người làng gã.
Có tiếng chân lên bậc. Ông già giữ Ải lên tới nóc, tay chống gối một lúc mới đứng thẳng được cạnh y. Lão không nói chuyện xe lương, cũng không nói chuyện lính trạm. Lão ngó xuống phía bản.
– Bẩm tướng quân. Lúa dưới bản, độ nửa tháng nữa thì cắt. – Lão nói. – Mùa đầu, từ hồi cháy.
Y gật. Lão xuống, đi xem bếp.
Y quay về phía Nam.
Dưới kia, con dốc chạy xuống, quành qua mấy quả đồi, tới cái bản dưới chân đèo. Đứa trẻ có tên khắc dưới chân cột cờ y đang đứng là người bản ấy. Trong bản đã có người nhóm bếp. Quanh bản, trên các sườn đồi, nương lúa xếp từng mảng theo thế đất. Sáng nay y chưa để ý. Giờ, nắng cuối ngày đổ nghiêng xuống, y mới thấy màu của nó đã khác.
Tháng Chạp, quân bên kia xuống qua bản ấy, đốt gần hết nóc nhà. Mái dựng lại sau đó, giờ nhìn từ trên này vẫn còn vàng màu tranh mới, lẫn giữa mấy cái mái đen cũ.
Dưới chân dốc, lúa trên mấy sườn đồi của Nà Lừa đã ngả vàng từ mép dưới lên.