Rạng ba mươi, Yết Kiêu đi từ bến Đông sang bến chung khi trời còn tối.
Ba chiếc thuyền đã nằm sẵn ở đó. Hai chiếc buồm Tô gia đậu ngoài, mạn cao, buồm cuộn trên trục. Một chiếc thuyền thóc đáy bằng của triều đình đậu trong, sát bậc, chở nặng, mạn chỉ còn cách mặt nước hơn một gang tay. Đuốc cắm trên cọc bến cháy đã gần tàn. Mấy người phu ngồi bó gối dưới chân cọc, đợi lệnh nhổ neo.
Ông lái đứng trên mũi chiếc thuyền buồm thứ nhất. Vẫn ông già chuyến trước, tóc bạc, da cổ nhăn, cái điếu giắt ở thắt lưng. Thấy y, ông giơ tay chào, không cười, mà mặt giãn ra.
– Lại ông. – Ông nói.
– Lại ta.
Y bước lên thuyền. Ván sàn dưới chân y chắc, khô. Bao chồng trong khoang cao quá mạn, phủ chiếu, chằng dây.
– Chỗ thóc này là thóc nhà, dưới xuôi chở lên, chiều qua mới tới bến. – Ông nói, hất hàm về phía khoang. – Tiểu nhân tưởng để bán ở kinh. Tới bến mới nghe quản sự bảo chở đi chỗ khác, cho triều đình vay, tới mùa gặt tháng Mười thì trả. Chiếc đáy bằng kia là của kho triều đình. Ít, mà cũng đủ một chiếc. Quản sự nói, lần này để trên ấy ăn qua đông.
Y gật đầu. Chiều hai mươi tám, người trong cung xuống bến Đông báo y việc dẫn thuyền lên Bến Dâu, cũng chỉ nói ngần ấy. Lần trước, thóc lên để trên ấy ăn qua mùa thu. Lần này, qua đông. Vì sao lại lo tới mùa đông khi mùa thu còn chưa hết, y không hỏi. Y chỉ cần biết thuyền đi đâu, chở gì, đáy có kín không.
Y lội ra chiếc đáy bằng, đi một vòng quanh, áp bàn tay xuống dưới mặt nước, sờ dọc mạn. Gỗ chiếc này mới đóng lại mấy tấm ván ở mũi, mạch nối còn thơm mùi dầu trám. Nước đầu thu đã mát, mà hai bàn tay y vẫn ấm. Không chỗ nào thấm.
Trời rạng thì đoàn thuyền nhổ neo.
Thuyền đi ngang bến Đông. Trên bậc đá, mấy người xóm chài đã ra gỡ lưới, thấy thuyền thì đứng thẳng lên ngó. Đứa con trai Chu Tứ đứng ở mép nước, giơ một tay lên vẫy, vẫy mãi tới khi thuyền đi khuất sau chân tường thành.
Y đứng ở mũi thuyền đầu, cây sào tre cầm ngang tay.
Nước sông đã khác tháng trước.
Con nước lớn giữa tháng Tám đã qua. Nước rút, không đục ngầu như hồi ấy, mà ngả sang màu nâu nhạt, trong hơn, chảy chậm. Hai bên bờ, bãi bồi lộ ra từng vạt, bùn còn ướt, in chân cò. Rễ tre trên bờ cao lòi ra, trắng hếu, chỗ nước vừa liếm qua mấy hôm trước. Có chỗ người ta đã cắm lại đăng cá ở mép bãi, cọc tre còn xanh.
Thả sào xuống chỗ nào, y cũng thấy đáy gần hơn lần trước. Y nghiêng sào về bên nào, người chèo đưa mũi thuyền về bên ấy. Ông già ngồi ở đuôi, một tay giữ cán lái, thỉnh thoảng nói một tiếng “trái” hay “phải”, không cần nói gì hơn.
Gió vẫn thổi từ phía nam. Ba chiếc thuyền ít hơn sáu chiếc, đi gọn hơn. Trưa, người trên thuyền ăn cơm nắm ngay trên khoang, không ghé bờ. Quá trưa, đoàn thuyền đã qua cái bãi cát giữa sông, chỗ lần trước neo đêm. Bãi giờ rộng ra gấp đôi, mấy bụi lau ở đầu bãi đứng trơ trên cát khô.
Xế chiều, qua cái làng cháy.
Bãi vẫn thế. Cọc gỗ cháy vẫn cắm trên bãi, cây gạo mất ngọn vẫn đứng giữa. Không có ai. Không có khói. Mấy con quạ đậu trên cọc đen, thuyền đi qua cũng không buồn bay.
Làng bên cạnh thì khác. Tháng trước, làng này mới có ba bốn nóc nhà mới. Giờ thêm mấy nóc nữa, có nóc mới dựng khung, chưa lợp. Dưới ruộng ven sông, cỏ đã bị phát một vạt lớn, chất thành đống, có đống đang cháy âm ỉ, khói trắng bò sát mặt ruộng. Mấy người đàn ông cởi trần, cầm cuốc, đang cuốc vỡ chỗ đất vừa phát. Một người đàn bà dắt đứa nhỏ đứng trên bờ ngó thuyền đi qua. Một người trong đám cuốc đất giơ cái cuốc lên khỏi đầu, coi như chào, rồi lại cúi xuống.
– Phát để trồng khoai. – Ông nói, không ai hỏi. – Kịp thì sang tháng Chạp có củ.
Y ngó vạt đất mới cuốc, đen, ẩm, lật lên từng tảng. Ông già ngậm cái điếu chưa châm, chép miệng, rồi thôi.
Chạng vạng, đoàn thuyền tới dưới khúc doi đá.
Trời đã tối dần. Ông lái cho neo ở chỗ nước lặng phía dưới, cách doi đá một quãng. Qua khúc ấy lúc tối, ông bảo, là đem thuyền ra đánh cược. Không ai cãi. Đêm ấy, người trên thuyền ăn cơm nguội, ngủ sớm. Trước khi ngả lưng, ông già ngó lên phía thượng nguồn, hỏi y mấy khúc mía mang lên lần trước không biết đã lên chưa. Ông còn nhớ cái cây mía y vác xuống thuyền, lá mía đã héo cọ vào nhau suốt đường.
– Mai thì biết. – Y nói.
Ông già gật gù, kéo tấm chiếu lên tới ngực.
Y nằm ở mũi thuyền, nghe tiếng nước ở phía trên. Tháng trước, tiếng ấy ào ào như có người đổ nước từ trên cao xuống. Đêm nay, tiếng nước nhỏ hơn, mà lắt nhắt, như nước chảy qua kẽ răng.
Rạng mùng một, thuyền tiến lên.
Sông lại thắt lại chỗ đôi doi đá, như cũ. Mà doi đá không còn như cũ. Tháng trước, nước phủ gần kín, chỉ lộ mấy mỏm. Giờ nước rút xuống, hai bên doi trồi lên, xám, nhẵn, rêu khô bám thành từng mảng nâu.
– Nước rút, doi đá lộ cả lưng. – Ông lái nói.
Ông đứng dậy, ngó con lạch giữa hai doi. Lạch hẹp hơn tháng trước, nước không còn sủi trắng, mà chảy xiết thành một dải, đáy lởm chởm ngay dưới mặt nước.
– Thuyền buồm thân hẹp, luồn được. – Ông nói. – Chiếc đáy bằng kia bụng rộng, chở thế này, thế nào cũng cạ. Cạ một lần thì thủng.
– Để ta xuống xem.
Y cởi áo, lội xuống từ mép doi.
Lần này y không buộc dây. Nước tới ngực, rồi tới cằm, rồi y lặn. Dưới nước, y mở mắt. Nước trong hơn tháng trước, thấy được đáy. Đá ngầm nằm thành từng luống, chéo lòng lạch, giữa các luống có những rãnh sâu hơn, uốn như sống lưng con cá. Y lần theo từng rãnh bằng tay, bằng chân, ngoi lên thở, lại lặn xuống. Ba lần, bốn lần. Giữa hai tảng đá, có một mảnh ván thuyền mục kẹt cứng, rong bám kín, không biết thuyền nào bỏ lại từ năm nào. Tới lần thứ năm, y đã thuộc. Có một rãnh đi được, sát doi bên trái, uốn hai lần.
Y ngoi lên, bám vào mỏm đá. Ông già đã đứng sẵn ở mũi thuyền, tay cầm cuộn dây, chờ. Y gọi người trên thuyền ném cho mấy cây sào tre. Y cắm sào xuống mép rãnh, mỗi chỗ uốn một cây, ngọn sào nhô lên khỏi mặt nước.
– Đi theo sào. – Y nói. – Sào nằm bên trái mũi thuyền.
Hai chiếc buồm qua trước. Ông già tự cầm lái chiếc đầu, mắt dán vào mấy ngọn sào, miệng ngậm cái điếu, không nói một tiếng. Chiếc thuyền luồn qua, đáy không cạ.
Chiếc đáy bằng thì không được. Nặng quá, đáy chìm sâu, tới chỗ uốn thứ hai thì nghe tiếng sạn nghiến dưới đáy. Người chèo hoảng, dừng tay.
– Dỡ bớt. – Y nói.
Người trên thuyền chuyền bao lên doi đá. Bao này tiếp bao kia, xếp thành đống trên mặt đá khô. Mạn thuyền nhô lên được hơn một đốt tay. Mười người lên bờ, cầm dây kéo. Y đứng dưới nước ở mũi thuyền, một bàn tay đặt lên mũi gỗ, đưa nó qua từng chỗ uốn như dắt một con trâu qua cầu. Trên doi đá, cây sung chìa cành ra mặt nước vẫn đứng đó. Dây kéo quấn qua gốc, đúng chỗ vỏ cây còn hằn mấy vòng dây cũ.
Qua được khúc lạch, người ta lại chuyền bao từ doi đá xuống thuyền. Lúc xếp bao cuối cùng vào khoang, mặt trời đã lên cao quá ngọn tre.
Y leo lên thuyền, ngồi xuống mũi, lấy áo lau mặt. Mấy gã chèo ngó y, không ai hỏi y ở dưới ấy bao lâu.
Ông già ngồi xuống đuôi thuyền, lần này mới châm điếu thuốc. Ông rít một hơi, nhả khói ra, ngó y.
– Tiểu nhân đi sông này mấy chục năm. – Ông nói. – Chưa thấy ai lặn năm lần mà ngoi lên vẫn thở đều như thế.
Y không đáp. Ông già thôi không nói nữa, lại rít thuốc.
* * *
Chiều mùng một, thuyền tới Bến Dâu.
Từ xa, Yết Kiêu đã thấy bến. Cái bến sập một nửa hồi trước, giờ đã đóng thêm mấy hàng cọc, gác ván kín, thuyền ghé vào được cả mạn. Trên bãi, mấy nóc nhà tranh đứng quanh gốc đa, có hai nóc mới, mái lợp cỏ tranh còn xanh. Khói bếp bay lên từ mấy nóc ấy.
Dưới bến, người đứng đông.
Phần lớn là lính kinh, không mang giáo. Đòn gánh dựng thành hàng dọc bờ, quang gánh xếp bên cạnh. Một trăm người ra khỏi kinh từ rạng hai mươi chín, đi bộ, tới đây từ tối hôm qua, đã ngủ một đêm, đã ăn, giờ đứng chờ. Người đội trưởng đi đầu, tay cầm cuốn sổ gói trong vải dầu, thấy thuyền ghé thì giơ tay lên.
Bảy người nghĩa binh làng này đứng riêng một chỗ, gần gốc đa. Người cao gầy hôm trước vẫn đứng đầu.
Thuyền ghé. Lính lội xuống tận mép nước, mỗi người vác một bao lên bãi. Y đứng ở mạn chiếc thuyền đầu, nhấc bao trao cho từng người. Người đội trưởng đứng ở đầu bãi, ghi từng bao vào sổ.
Ông lái đứng trên mũi thuyền, trông người ta dỡ hàng nhà mình, thỉnh thoảng gắt một câu khi có ai đặt bao không vuông.
Dỡ xong chiếc thứ nhất, y lên bãi.
Người nghĩa binh cao gầy chờ y ở đầu bến. Gã không nói gì, đi trước. Y đi theo.
Gốc đa đứng chỗ cũ. Bên cành cháy xém vẫn đen. Bên kia, lộc non tháng trước đã thành lá, dày, xanh, rủ xuống che một góc nấm mộ. Cỏ trên nấm mộ đã có người cắt gọn. Cái bát trước mộ cắm mấy chân nhang mới, tàn nhang còn đỏ.
Gã dừng lại ở mép mộ, phía có nắng chiều, chỉ xuống.
– Bẩm ông, mấy đốt mía ông chặt hôm ấy đã lên chồi.
Y ngồi xổm xuống.
Dọc mép nấm đất, mấy khúc mía cắm thành hàng, cách nhau chừng một bàn tay. Vỏ khúc nào cũng đã khô, nâu sậm. Mà từ mắt mía, chồi đã nhú lên, xanh, nhọn, cuốn lá như cái loa nhỏ. Có khúc nhú một chồi. Có khúc nhú hai. Có hai khúc không nhú gì, vỏ teo lại.
– Có hai khúc không lên. – Gã nói. – Tiểu nhân tưới cả, sáng một lần, chiều một lần.
Y gật đầu. Y lấy ngón tay xới nhẹ lớp đất quanh gốc hai khúc ấy cho tơi, vun lại.
Y đưa một ngón tay chạm vào ngọn chồi gần nhất. Chồi mềm, mát, hơi ráp ở mép lá. Y rút tay về, đứng dậy. Đầu ngón còn dính chút đất ẩm ở chân chồi. Y không phủi.
Gã nghĩa binh cúi đầu chào, đi xuống bến phụ dỡ chiếc thuyền thứ hai.
Y nghĩ tới chồng Chu tẩu, người làng này, đêm mười bảy tháng Giêng lặn cùng y dưới sông Cái mà không về. Nấm đất này có phần của người ấy hay không, y không biết.
Lúc đi xuống bến, y đi ngang hai nóc nhà mới. Trước một nóc, một người đàn ông đang trát vách bằng đất trộn rơm, đứa con trai chừng mười tuổi đứng dưới chân nhào đất bằng hai bàn chân. Thấy y, người đàn ông dừng tay, cúi đầu chào như chào một người lạ đi ngang. Đứa nhỏ thì không dừng, vẫn giẫm đều, bùn bắn lên tới gối. Trên mảng vách mới trát, chỗ còn ướt, in nguyên năm ngón tay nhỏ của nó.
Dỡ xong thì trời tối. Bao cuối cùng của chiếc đáy bằng lên bãi lúc mặt trời vừa khuất sau núi. Người đội trưởng gấp cuốn sổ, ngẩng lên.
– Bẩm, đủ như sổ ghi ở kinh. – Gã nói.
Người đội trưởng cho lính ăn cơm ngay trên bãi. Ăn xong, lính chia bao vào quang, cột chặt. Người nghĩa binh cao gầy với hai người nữa đi dọc hàng, phát đuốc.
– Bẩm, đi đêm. – Người đội trưởng nói với y, như báo việc. – Đêm mát vai. Sáng mai tới con suối đầu tiên thì nghỉ. Đường lên, ba người làng này dẫn. Họ đi đường này từ hồi còn bé.
Y gật đầu.
Lính đứng dậy, ghé vai vào đòn gánh. Một trăm đòn gánh nhấc lên gần như cùng một lúc. Đòn kêu kẽo kẹt. Có người xốc lại quang cho cân, có người cúi buộc lại quai dép. Người dẫn đầu châm đuốc, đi trước. Người sau châm đuốc từ đuốc người trước, đi theo. Người nghĩa binh cao gầy đi thứ hai, lúc qua gốc đa thì ngoái lại một lần.
Y đứng ở đầu bến, ông lái đứng cạnh. Ông châm điếu thuốc thứ hai trong ngày.
– Mai tiểu nhân xuôi. – Ông nói. – Thuyền không, qua khúc đá dễ. Ông về cùng thuyền?
– Về. – Y nói.
Ông gật, không nói thêm. Khói thuốc lơ lửng trên đầu hai người, lâu mới tan.
Đoàn người ra khỏi bãi, qua mấy nóc nhà tranh, tới chân dốc. Từ đó, đường lên núi uốn qua lại trên sườn. Đuốc đi thành một dải, đứt quãng ở mấy chỗ đường khuất sau tảng đá, rồi liền lại.
Y đứng ngó tới khi ngọn đuốc đầu đã lên khỏi lùm cây đầu tiên.
Dải đuốc bò dần lên sườn núi, ngọn trước dừng lại chờ ngọn sau.