Gần sáng hai mươi chín, Thạch Sanh gỡ giẻ.
Y ngồi ở bậc dưới cùng, lưng tựa vách, cây cung nằm ngang trên đùi. Đêm qua y thức tới gần sáng, như mấy đêm trước. Ngọn đèn trên gờ đá đã khêu nhỏ, còn một hạt lửa vàng, soi được tới chân bệ thì hết. Bên bệ, Cao lão ngủ gà, cằm gục xuống ngực, hai bàn tay vẫn chồng lên đầu gậy. Hơi thở ông già dài, đều, thỉnh thoảng hụt một nhịp, lại đều.
Y dựng cây cung vào vách, chìa hai bàn tay ra trước mặt.
Mấy đầu ngón vẫn quấn một vòng giẻ mỏng. Hồi mới về kinh, giẻ quấn kín cả mười ngón, máu thấm ra thành vệt nâu, sáng nào cũng phải thay. Từ đầu tháng Bảy, chỉ còn một vòng quanh mấy đầu ngón, quấn lỏng, để mỗi lần chống tay xuống bậc, đầu ngón khỏi chạm vào chỗ đá ráp. Lâu dần thành quen. Ngày nào y cũng quấn, quấn mà không nghĩ.
Y nhớ trận ở gò. Tên lắp lên dây, bắn đi, lắp mũi khác, không đếm. Dây cung trơn dần dưới tay, y tưởng là mồ hôi. Tới khi không còn gì để bắn, y mới thấy đầu ngón nào cũng toác ra, máu đã khô thành vảy trên dây cung.
Y gỡ ngón cái tay trái trước. Chỗ buộc cũ đã chặt lại vì mồ hôi, y phải lấy móng tay cạy. Gỡ xong, y đưa ngón ấy tới sát ngọn đèn. Da đã liền từ lâu, chai lên một lớp, dày hơn da chỗ khác. Mấy vạch nhạt màu hồi tháng Bảy, giờ phải nghiêng tay mới thấy.
Y gỡ tiếp, hết ngón này tới ngón khác, chậm, không phải vì sợ đau. Gỡ xong, mảnh giẻ nằm cuộn trong lòng bàn tay y, xám, sờn, mép tưa sợi, chỗ gấp còn in vết đầu ngón.
Y xoa mấy đầu ngón vào nhau. Đầu ngón ấm. Hôm qua cũng ấm, hôm kia cũng thế.
Ở chân bậc có cái vò sành, người dưới bếp chiều nào cũng xách nước xuống đổ đầy. Y múc một gáo, dội lên hai bàn tay, kỳ từng đầu ngón, kỳ cả chân móng, như lau thân một mũi tên trước khi lắp. Nước chảy xuống kẽ đá, mất vào trong tối. Y lau tay vào vạt áo.
Lau xong, y nhìn qua bệ.
Từ chỗ y ngồi, không thấy được trong lòng cái hốc. Chỉ thấy mép đá, với ánh đèn bám trên vách sau lưng nó, vàng, mờ. Mười hai đêm nay, đêm nào y cũng nhìn chỗ ấy. Đêm mười bảy, người lặn sông ôm thứ ấy xuống, bọc kín trong rong. Rong chưa gỡ hết, y đã biết đó là gì. Y biết từ đường cong ở đầu, từ chỗ dây căng qua mặt gỗ. Bàn tay y nhận ra trước mắt y.
Đêm ấy y đặt nó vào hốc, bằng chính đôi tay này. Từ đêm ấy, y chưa đi vòng qua bệ lần nào.
Có tiếng gậy gõ xuống nền đá. Ông già đã thức. Lão ngẩng lên, ngó y, ngó mảnh giẻ trong tay y.
– Gỡ hẳn? – Lão hỏi.
– Bẩm, tiểu nhân chưa biết.
Ông già nghe, rồi thôi. Lão chống gậy đứng dậy, vươn vai, khều ngọn bấc cho lửa to lên, rồi ngồi xuống chỗ cũ. Mấy đêm nay, y để ý, lão không còn xòe tay ra trước ngọn đèn nữa.
Y quấn lại mảnh giẻ. Lần này y chỉ quấn ba ngón tay phải, ba ngón móc dây cung, quấn một vòng, buộc lỏng. Các ngón kia để trần. Vì sao chỉ quấn ba ngón, y không nghĩ. Tay y tự làm thế.
Cao lão nhìn mấy ngón tay ấy, gật gù.
– Ba ngón móc dây. – Lão nói.
Lúc trời rạng, y lên.
Các bậc đá dẫn lên cửa ngách sau điện, y bước từng bậc, không vội. Người lính già giữ cửa đang ngồi bó gối dưới mái hiên, thấy y thì gật đầu, để y đi. Từ hôm về kinh, y ít khi lên tới đây vào giờ này. Người lính già nhìn xuống bàn tay y, chỉ cằm.
– Khỏi rồi à?
– Bẩm, khỏi rồi.
Ngoài cửa ngách là con đường lát gạch chạy dọc tường bên. Trời xám. Trên tường, chim đã ríu rít. Y đứng đó, hít vào đầy ngực. Gió từ phía sông thổi tới, có mùi nước, mùi bùn bãi.
Một hàng người đi ngang đầu đường.
Lính. Y nhận ra dáng đi của lính, bước đều, vai thẳng. Mà họ không mang giáo. Người nào cũng vác một cây đòn gánh, hai đầu đòn lủng lẳng hai cái quang để không. Họ đi về phía cổng thành, không ai nói chuyện. Một người đi đầu, áo đã sẫm mồ hôi ở lưng tuy trời mới rạng. Hàng người dài, mấy chục người, có khi hơn, chẳng mấy chốc đã khuất sau góc tường. Người đi cuối hàng ngoái lại, ngó y một cái, rồi rảo bước cho kịp.
Lính đi gánh thì đi gánh gì, đi về đâu, y không biết. Y không đoán.
Trời sáng dần. Mái điện ngả từ đen sang xám, từ xám sang màu ngói cũ. Y đứng tới khi trời sáng rõ mới xuống.
Ngày hôm ấy, y ngủ một giấc ngắn ở chân bậc, lưng tựa vách. Lúc thức dậy thì người dưới bếp đã mang cơm xuống. Lão ăn một bát, chậm, nhai kỹ. Y ăn hai bát. Ăn xong, y lấy một mảnh vải khô lau cây cung.
Y lau từ đầu cung xuống, lau từng khúc, lau cả chỗ tay cầm đã bóng lên vì tay người. Dây cung căng, sáng. Y móc ba ngón tay phải vào dây, kéo thử một nửa, không lắp tên, rồi nhả dần cho dây về, không để nó bật. Ba ngón có giẻ, dây không cứa. Tay trái nắm thân cung, quen như nắm cán rìu.
Quá trưa, cái vò ở chân bậc đã vơi gần nửa. Y không đợi tới chiều. Y ôm vò lên, ra cái bể nước mưa sau điện. Mặt bể nổi mấy cọng rơm gió thổi vào, y vớt ra, vắt lên thành bể, rồi mới múc từng gáo đổ vào vò cho đầy. Vò đầy thì nặng. Mặt sành ngoài vò ráp, có chỗ còn gợn sạn. Mấy ngón trần bám lên đó, không thấy rát. Ba ngón có giẻ thấm nước, trơn, bám không chắc bằng. Y ôm vò xuống từng bậc, đặt lại chỗ cũ. Lão nhìn theo y từ lúc y đi tới lúc y về.
Y ngồi ngó hai bàn tay mình một hồi.
Bắn cung thì một tay giữ thân, một tay kéo dây. Còn món đồ trong hốc kia, cũng cần cả hai tay.
* * *
Chập tối, cơm lại được mang xuống. Ông già ăn nửa bát thì để đó. Y ăn hết phần mình, rửa bát ở vò nước, xếp lại vào cái mâm gỗ cho người ta mang lên. Y ngồi về chỗ cũ, cây cung trên đùi, mắt hướng lên phía đầu các bậc đá.
Đầu canh một, vua xuống.
Thạch Sanh nghe tiếng chân trên bậc từ xa. Tiếng chân vua y đã quen: bước ngắn, đều, xuống tới gần chân bậc thì chậm lại, như người dò bậc trong tối. Y đứng dậy, dịch vào sát vách. Vua đi ngang, không dừng. Lúc đi ngang, vua ngó xuống bàn tay y một cái. Y không biết vua có thấy mấy ngón để trần hay không. Vua đi thẳng tới bệ. Cao lão nhích người sang một bên. Vua ngồi xuống, đặt bàn tay lên mặt đồng.
Y ngồi lại xuống bậc dưới cùng.
Một lúc lâu, trong địa thất chỉ có tiếng bấc đèn. Lửa cháy đều. Trên kia có tiếng trống canh, đục, như ai đánh dưới nước. Vua ngồi im, tay không rời mặt đồng, mắt nhìn vào chỗ nào đó trước mặt mà y không thấy. Mỗi đêm vua ngồi như thế, y không biết vua thấy gì. Y không hỏi. Lúc vua còn đặt tay trên mặt đồng, y chưa thấy ai ở dưới này lên tiếng, kể cả ông già. Y chờ.
Gần cuối canh một, vua nhấc tay khỏi mặt đồng.
Y vẫn ngồi. Từ chiều, y đã nghĩ câu sẽ nói. Nghĩ đi nghĩ lại, câu nào cũng dài quá, bỏ bớt dần, tới lúc chỉ còn mấy chữ. Y không quen tìm chữ cho mình. Mấy lần trước, việc đã có sẵn ở đó, y chỉ cần nói ra. Lần này không có việc gì cả. Trên kia, trống canh điểm thêm một tiếng.
Y đứng dậy, dựng cây cung vào vách. Y đi từ chân bậc tới trước bệ, đứng cách vua ba bước, hai tay buông xuôi. Vua nhìn y. Ông già cũng nhìn.
– Bẩm. Tiểu nhân xin đặt tay lên nó một lần. – Y nói.
Y nói xong thì đứng im.
Mấy lần trước, y đã xin vua. Xin về giữ ngôi đền ở phía Tây. Xin đi tìm cửa dưới trước. Xin một mình xuống gò nằm nghe một đêm. Lần nào cũng là xin đi làm một việc cho người khác. Lần này, y xin một điều cho mình. Y nghe ra điều ấy lúc câu đã ra khỏi miệng, và y không rút lại.
Vua ngó y một hồi. Bàn tay vua đặt trên đầu gối khẽ co lại, duỗi ra. Đoạn vua gật đầu.
Y đi vòng qua bệ. Đi ngang chỗ ông già ngồi, y nghe lão khẽ dịch cây gậy sang bên, chừa lối. Sau lưng bệ, cái hốc ở ngang ngực một người đứng. Ánh đèn từ gờ đá rọi vào, vừa đủ.
Đàn nằm đó, nằm ngang, như đêm mười bảy y đặt vào. Dưới ánh đèn, mặt gỗ ánh lên một màu nâu sẫm như nước chè đặc. Dây sợi nào cũng thẳng.
Y nhìn nó thật kỹ, như người đi xa về đứng trước cổng nhà mình.
Y đứng sát trước hốc. Y gỡ mảnh giẻ ở ba ngón tay phải, nhét vào vạt áo. Mười ngón trần.
Y không nhấc nó lên. Y đưa bàn tay phải vào, chậm, đặt lòng bàn tay lên mặt gỗ phía dưới dây, chỗ gỗ trơn không có gì. Đầu ngón y cách sợi dây gần nhất chừng một đốt tay. Y không để ngón nào chạm.
Gỗ dưới tay y nhẵn như hòn cuội nằm lâu dưới suối. Mặt gỗ có những đường vân chạy dọc, y lần theo được bằng da tay mà không cần nhìn. Y để yên cả bàn tay ở đó.
Lúc ấy, y nhớ.
Y chỉ nhớ một lần, và không nhớ nhiều. Kiếp trước, có một cái ngục, tối, ẩm, cửa đóng từ bên ngoài. Y ngồi trong ấy với cây đàn trên đùi, gảy, không biết gảy cho ai nghe. Về sau, có lúc dưới chân thành đầy người. Quân mười tám nước, giáo dựng như rừng, cờ nhiều màu tới mức y không đếm được. Y đứng trên thành, gảy. Tiếng đàn đi ra, qua tường, xuống bãi. Y nhớ cái lúc những cây giáo đầu tiên nghiêng xuống. Không phải cả bãi. Từng chỗ, từng người, như lúa ngả dần khi gió đi qua một đám ruộng. Có người ngồi xuống ngay chỗ đứng. Có người quay lưng, đi về phía mình đã tới. Không ai chạy.
Y rút tay về. Lòng bàn tay còn giữ cái nhẵn của mặt gỗ, tới khi y quay lưng khỏi hốc mới hết.
Y đứng thêm một lúc trước hốc. Đoạn y đi vòng ra trước bệ, đứng lại chỗ cũ, cách vua ba bước.
Vua không hỏi. Vua chờ.
– Bẩm. Nó không giết ai. – Y nói.
Bên bệ, ông già ngẩng lên. Y ngừng, tìm chữ. Y không quen nói dài.
– Người không muốn đánh, nghe tiếng nó thì buông giáo. – Y nói.
– Người không muốn đánh. – Vua nhắc lại.
– Bẩm. Người nhớ nhà. Người không biết vì sao mình đứng ở đấy. Nghe nó, người ấy thôi cầm giáo. Không ai ép. – Y nói. – Người đã quyết đánh thì không. Người trong lòng mang oán, oán trói chặt rồi, thì không. Người bịt tai lại, cũng không.
– Nghe tới đâu?
– Bẩm, một doanh trại. Một khúc đèo. Đêm, hoặc lúc lặng gió. Ban ngày ồn, nó không đi xa.
Vua ngó y. Ánh đèn hắt lên một bên mặt vua.
– Còn người giữ nhà? – Vua hỏi.
– Bẩm, không. – Y nói. – Người giữ nhà mình mà nghe nó, thì nhớ nhà. Mà không buông giáo.
Nói xong câu ấy, y mới thấy đêm nay mình đã nói nhiều hơn cả mấy tháng ở dưới này cộng lại.
Vua không nói gì. Bàn tay vua đặt lại lên mặt đồng, rồi lại nhấc ra.
– Còn một điều. – Y nói. – Tiểu nhân gảy nó, thì không cầm được cung. Hai tay chỉ làm được một việc.
Vua ngó cây cung dựng ở vách chỗ chân bậc, ngó lại y. Vua gật đầu.
Vua không nói thêm gì. Vua không hỏi y đã gảy nó ở đâu, cho ai. Y đứng đó chờ, không có câu nào nữa thì chắp tay, lui về chân bậc.
Ở bên bệ, ông già vẫn ngồi, hai tay chồng lên đầu gậy. Lúc y đi ngang, lão nói, khẽ, như nói với mấy sợi dây trong hốc:
– Dây ngâm nước bấy lâu, không chùng một sợi.
Y không đáp. Lão cũng không nói thêm.
Vua ngồi lại bên Trống, tay đặt trên mặt đồng, tới gần hết canh hai. Gần giờ Tý, vua lên.
Tiếng chân vua trên bậc xa dần. Ông già khêu nhỏ bấc đèn, ngả lưng vào chân bệ. Trong địa thất còn lại một hạt lửa và hai người.
Y ngó qua bệ một lần nữa. Mép hốc vẫn thế, ánh đèn trên vách vẫn thế. Lần này y không ngó lâu. Bên bệ, ông già đã ngủ, hơi thở lại dài, lại đều, lại hụt một nhịp như lúc gần sáng.
Y ngồi ở bậc dưới cùng. Y kéo cây cung về, đặt ngang trên đùi như cũ. Đoạn y rút mảnh giẻ trong vạt áo ra.
Mảnh giẻ đã nhàu, còn hơi ấm của người. Y vuốt nó cho phẳng trên đầu gối, từng nếp. Ba ngón tay phải để trần, y co lại, duỗi ra. Không đau. Không có gì cần che.
Y gấp mảnh giẻ cũ làm tư, đặt lên bậc đá cạnh cây cung, không quấn lại nữa.