Rạng hai mươi tám, Phan Trung xuống sân tập khi lính còn chưa thổi lửa nấu cơm.
Sân tập ở sau doanh, nền đất nện, mùa này khô, giẫm lên bụi bốc tới mắt cá. Mấy hàng lính đã đứng sẵn, giáo dựng, chờ người đội trưởng hô. Lão đi dọc hàng, không nói gì. Lão nhìn chân lính. Chân đứng lệch, lão lấy cán roi gõ vào mắt cá. Chân đứng chụm, lão gõ vào bắp chân. Lính không nhăn mặt. Lính của lão quen roi của lão từ hồi còn chưa biết cầm giáo.
Người đội trưởng hô. Cả hàng đâm một lượt, rút về, đâm lượt nữa. Tiếng chân dậm xuống đất nện nghe như một tiếng, mấy chục lượt vẫn chỉ một tiếng. Lão đứng ở đầu hàng nghe. Lão không cần nhìn. Có ai chậm nửa nhịp, tai lão biết trước mắt lão.
Đâm xong, lão bảo cả hàng dựng giáo xuống, đi dọc hàng ngó từng mũi. Có mũi sáng. Có mũi đã cùn, mép sắt quăn lại vì đâm vào bia rơm lẫn đá. Lão dừng trước một gã lính trẻ, cầm cán giáo của gã lên, lấy ngón cái miết dọc lưỡi, rồi trả lại, không nói gì. Gã lính đỏ mặt. Người đội trưởng ghi tên gã vào một mảnh tre.
Tập xong một lượt, lão đi về góc sân.
Cây cột gỗ vẫn đứng đó, chỗ cũ, cạnh bờ tường đắp đất. Gỗ lim, to bằng bắp đùi người lớn, chôn sâu, mặt trước hõm vào một vạt như ai lấy rìu đẽo. Không ai đẽo. Hơn mười năm, một đứa trẻ sáng nào cũng tới đây, cầm thanh kiếm gỗ chém vào nó, chém tới khi đứa trẻ thành người lớn, thanh kiếm gỗ thành thanh kiếm thật. Đứa trẻ ấy là học trò của lão. Ba năm trước, đứa trẻ ấy nằm trong linh cữu, mũi tên lông đỏ trên án.
Lão đứng trước cây cột, như sáng nào cũng đứng, từ tháng Sáu tới giờ. Lão không đưa tay ra.
Ba năm, lão ghét nhầm người Tam Bộ. Tháng Bảy, dưới gốc đa bên suối, thiếu nữ khăn đỏ trả mũi tên ấy lại cho lão. Cái hộp giờ để trong doanh, lão không mở.
Gần giờ Thìn, người hầu thư phòng chạy ra sân tập, áo ướt mồ hôi ở lưng.
– Bẩm lão tướng. Bệ hạ cho mời vào thư phòng. Quân nghị.
Lão gật. Lão không hỏi quân nghị việc gì. Từ hôm qua, cả kinh đã biết họ Lương bị xử. Hôm qua, đứng đầu hàng võ, lão đã nghe họ Lương nhắc một lời khai trước điện. Khai gì, lão chưa biết.
Lão dặn người đội trưởng cho lính tập tiếp, rồi đi thẳng vào cung, không kịp thay áo. Gấu áo lão còn dính bụi đất nện.
* * *
Trong thư phòng, người đã đủ.
Bệ hạ ngồi sau án. Bên phải án, Nguyễn tiên sinh ngồi, trước mặt mấy tập sổ dày kẹp giấy đánh dấu. Trạng Quỳnh ngồi cạnh, cây quạt gập để trên đùi. Phạm Ngũ Lão đứng ở góc cửa sổ, tay không cầm giáo, lưng thẳng như cây giáo dựng. Trịnh Khê ngồi ghế thấp sát tường, ôm trên đùi một gói giấy dầu, dưới chân một chồng sổ.
Phan Trung đứng vào chỗ quen của mình, bên trái án. Lão không ngồi.
– Trịnh Khê. – Bệ hạ nói. – Đọc.
Lão Trịnh cởi gói giấy dầu. Bên trong là mấy tờ khai và một tờ khổ nhỏ. Lão Trịnh cầm tờ nhỏ, đứng dậy. Tay lão Trịnh không run, mà chậm, như tay người cầm một cái bát đầy nước.
– Bẩm Bệ hạ. Lời họ Lương khai ngày mười bốn tháng Tám, ở ngục phía Đông. – Lão Trịnh nói. – Dòng chữ tay người ấy viết.
Lão Trịnh đọc một dòng.
– Hoành Châu hầu đứng đầu các nhà phía Đông.
Đọc xong dòng ấy, lão Trịnh đặt tờ nhỏ lên án, lật tờ khai, đọc thêm mấy câu, giọng nhỏ hơn. Dòng ấy chính tay đại hoàng tử viết, không ấn, không ngày, hôm hai mươi mốt tháng Năm, ở nhà gốc họ Lương. Người của Tống mang dòng ấy về, để lại một tờ giấy ghi đường lên hai ngôi đền trên núi phía Tây. Tờ chữ tay ấy giờ ở đâu, họ Lương không biết. Họ Lương chỉ biết Tống chưa trả chữ của ai bao giờ.
Nghe tới đó, chân lão đã bước lên một bước.
Lão nhớ chuyện muối. Tháng Bảy, cũng ở căn phòng này, đứng ở góc phòng, lão đã nghe đọc: ba năm trước, cái lệnh mang mũi tên lông đỏ tới biên giới Tây đã đi theo những chuyến muối từ dưới ấy lên, giấu trong một bao hàng, tới tay viên quan châu ở biên giới. Hôm ấy lão xin cho mấy kỵ xuống bến, trông lấy mấy chiếc thuyền chở muối từ dưới ấy lên. Bệ hạ bảo không. Lão không cãi. Hôm nay, dưới ấy trở lại, lần này đứng trên đầu mấy nhà phía Đông, bằng chữ của chính người đã ra cái lệnh kia. Đêm ngôi đền trên núi đổ, lão không ở đó. Bệ hạ ở trên núi ấy.
– Ba ngày thuyền, lão phu tới được Hoành Châu. – Lão nói.
Trong phòng không ai lên tiếng. Người cầm quạt ngước lên.
– Xuôi thì ba ngày, lão tướng. – Y nói, khẽ. – Ngược về thì năm.
– Lão phu không định về sớm.
Lão nói xong mới nghe ra câu mình nói. Người cầm quạt không cười. Lão cũng không rút lời.
Bệ hạ không đáp lão ngay. Bệ hạ quay sang góc cửa sổ.
– Trong kinh, ngươi đếm cho ta.
Phạm Ngũ Lão đếm. Lính trong doanh của lão, mấy trăm người. Lính giữ bốn cửa thành, chia ba phiên. Mười người cầm cung trên mặt thành. Bảy người áo nâu ở cổng Thái Miếu. Hai con voi ở cửa Tây. Y nói đều, như người đong thóc vào đấu, xong thì im.
– Kéo lính trong doanh xuôi sông, thì kinh còn lính giữ cửa. – Y nói thêm. – Đủ giữ cửa. Không đủ ra khỏi cửa.
Bệ hạ quay sang bên phải án.
Nguyễn tiên sinh mở một tập sổ, lật tới chỗ có mảnh giấy đánh dấu. Y đọc, giọng đều, không cao:
– Bẩm Bệ hạ. Tin trên Ải gửi về cuối tháng Bảy: lính trấn bên kia đèo đi khắp các làng biên giới, ghi tên người đi phu, thu thóc cũ. Trấn ấy là Vọng Nam. Người giữ trấn là Khôn. Bên ấy gặt tháng Tám. – Y ngừng. – Hôm nay đã là hai mươi tám.
Lão biết những việc ấy. Chính lão đã nói ở quân nghị tháng Bảy: nếu Khôn đi liền sau gặt, quân đông, gánh nặng, thì đầu tháng Chín y tới chân Ải.
– Quân y đông ít thế nào, thần không biết. – Nguyễn tiên sinh nói tiếp. – Trên Ải, thóc đã lên đủ, ăn qua mùa thu. Nếu y ngồi dưới chân Ải sang mùa đông, thì không đủ.
Y gấp tập sổ lại một nửa, ngón tay vẫn kẹp ở trang ấy.
– Một lúc, một mặt trận. – Nguyễn Trãi nói.
Lão nghe câu ấy. Lão đã đánh trận gần trọn một đời người, nghe nhiều người nói câu giống thế, phần lớn là người chưa đánh trận nào. Người họ Nguyễn này thì lão đã thấy ngồi bên suối nghe nước từ chạng vạng tới khuya, không cầm bút. Ở quân nghị tháng Bảy, lão đã thấy y lật sổ chỉ cho bệ hạ chỗ lệnh bên kia gửi xuống mà không có lương đi cùng. Lão chưa thấy y nói câu nào mà không có việc ở sau.
Việc ở sau, y nói ngay. Muối từ dưới ấy năm nay vẫn lên kinh đủ, không ai thiếu. Tống ngồi yên từ tháng Sáu; mấy nhà phía Đông đổ, Tống không gửi một chiếc thuyền. Gió nam còn thổi, thuyền to muốn ra cửa biển phải chờ gió bấc. Dưới ấy chưa đi đâu được. Còn Khôn thì đang tới. Kinh đánh xuống phía Đông Nam, thì lính trong kinh xuôi, mà Ải phải tự đứng một mình, lương chỉ đủ qua mùa thu.
– Mấy chục bao còn lại của kho mấy nhà phía Đông, Trịnh lão để riêng. – Y nói. – Tô gia có thư lên, còn thóc dưới xuôi, cho triều đình vay tới mùa gặt tháng Mười. Thần xin gửi thêm một chuyến lên Bến Dâu. Để trên Ải qua đông.
Bệ hạ ngó lão Trịnh. Lão Trịnh gật đầu, một lần.
– Ai dẫn thuyền? – Bệ hạ hỏi.
– Bẩm, người dưới bến. – Người cầm quạt đáp. – Như lần trước.
– Ai nhận gánh?
Phan Trung lên tiếng trước khi kịp nghĩ.
– Lính của lão phu. – Lão nói. – Lần trước đi cả doanh. Lần này một trăm là đủ. Rạng hai mươi chín đi bộ, tới trước thuyền.
Bệ hạ ngó lão một hồi. Lão vừa xin đi đánh, giờ lão xin cho lính đi gánh thóc. Lão không giải thích. Lúc người họ Nguyễn đọc tới chữ “qua đông”, lão đã nghĩ tới con dốc từ bến làng cũ lên Ải, gánh nặng phải đi bốn ngày, mà bên kia đèo người ta sắp đi xuống.
– Một trăm. – Bệ hạ nói. – Rạng hai mươi chín.
– Bẩm, thóc dưới xuôi chiều mai mới tới bến. – Nguyễn tiên sinh nói. – Thuyền đi rạng ba mươi.
Người đứng ở góc cửa sổ khẽ gật. Lão Trịnh rút trong chồng sổ dưới chân ra một cuốn, lật tới trang ghi riêng, đưa sang cho Nguyễn tiên sinh. Hai người cúi đầu bên nhau, chỉ vào mấy dòng, nói khẽ về số bao, số gánh, số ngày đường. Lão nghe được mấy tiếng rồi thôi không nghe nữa. Việc ấy, lão để cho người cầm sổ.
Lão nhớ quân nghị tháng Bảy. Hôm ấy lão xin một nghìn người, đi đường cái, sáu ngày tới Ải, tới chân Ải trước quân bên kia. Bệ hạ bảo lão ở lại kinh. Về sau lão tự tính lại, một nghìn người lên Ải thì một nghìn cái miệng ăn lên theo, mà trên ấy thóc chỉ đủ cho số người đang có. Lão biết bệ hạ tính đúng. Lão vẫn muốn đi. Hôm nay, lão cho một trăm người đi, không mang giáo, mang đòn gánh.
Đoạn bệ hạ đặt bàn tay lên tờ nhỏ trên án, tờ chỉ có một dòng.
– Mai, đọc dòng này ở điện. – Bệ hạ nói. – Trước cả triều.
Người cầm quạt ngẩng lên. Lão Trịnh cũng ngẩng lên.
– Bẩm, đọc ra, thì dưới ấy biết triều đình đã biết. – Người cầm quạt nói.
– Dưới ấy biết dòng ấy từ tháng Năm. – Bệ hạ nói. – Triều ta chưa biết.
Lão đứng im, nghĩ tới cả điện nghe dòng ấy. Nghĩ tới hàng văn, chắc có người từng nhận quà Tết từ dưới ấy, mai phải đứng nghe một dòng chữ đặt Tống lên trên đầu mấy nhà kia. Đọc ra, thì cả triều biết dưới ấy đứng ở đâu. Mà dưới ấy vẫn ngồi yên.
– Còn Hoành Châu? – Lão hỏi.
Bệ hạ ngó lão.
– Sau mùa thu. – Vua nói.
Như hôm tháng Bảy, lão còn một câu. Lão giữ nó trong miệng một hơi, rồi nuốt xuống. Lão chắp tay.
– Bẩm. Lão phu đã nghe.
Bệ hạ nhấc tay khỏi tờ giấy nhỏ, đẩy nó về phía lão Trịnh.
Lúc mọi người lui ra, người đứng ở góc cửa sổ đi sau lão. Tới cửa, y khẽ nói, đủ cho lão nghe:
– Bẩm lão tướng. Rạng mai, mạt tướng cho mở cổng thành từ giờ Dần.
– Giờ Dần. – Lão nói.
Y chắp tay, rẽ về phía mặt thành. Ra tới hiên, lão mới thấy bàn tay mình đã thôi nắm.
* * *
Tối hai mươi tám, lão ra sân tập.
Một trăm người đi sáng mai đã được chọn, đã nhận đòn gánh, quang gánh, đã cột chặt dép, đã ăn sớm, đã đi nằm. Lão chọn người vai rộng, chân chắc, không chọn người đâm giỏi. Đòn gánh dựng thành hàng dọc hiên doanh. Lão nhấc thử một cây, đặt lên vai, đi mấy bước, rồi dựng lại chỗ cũ. Số còn lại ngồi quanh mấy đống lửa nhỏ trong doanh, nói chuyện khẽ. Có người hỏi người đội trưởng sao lính lại đi gánh thóc như phu. Người đội trưởng không đáp. Người đội trưởng đi theo lão mười mấy năm, biết lúc nào thì không nên đáp.
Sân tập tối. Chỉ có một ngọn đuốc cắm ở đầu sân, gió thổi ngả về một phía.
Người đội trưởng từ trong doanh đi ra, tay cầm mảnh tre sáng nay. Y đưa cho lão. Trên mảnh tre giờ có năm cái tên, khắc bằng mũi dao, nét còn trắng.
– Bẩm lão tướng. Năm người giáo cùn. Không người nào trong số đi gánh. – Y nói. – Năm người ấy đang chờ ở mép sân.
Lão cầm mảnh tre, đưa lên gần ngọn đuốc. Tên đầu tiên là gã lính trẻ sáng nay. Lão nhớ mặt gã đỏ lên khi lão miết ngón cái dọc lưỡi giáo của gã. Lão trả mảnh tre lại.
– Để họ chờ. – Lão nói.
Người đội trưởng cất mảnh tre vào trong áo, lui ra. Y không hỏi chờ tới bao giờ.
Lão nghĩ tới một tối đầu tháng Ba, cũng trong thư phòng ấy. Lão đã đỏ mặt đòi hạ chiếu định tội, đem quân xuống Hoành Châu bắt người về kinh. Trạng Quỳnh kể cho lão nghe: dưới ấy có ba nghìn phủ binh, hơn hai trăm gian kho lúa; trong kinh có chưa tới hai nghìn lính giữ thành, phần nhiều đói lả. Lão đã định cãi, rồi thôi. Từ hôm ấy tới nay, kinh có thêm người, có thêm lính, mà Ải lại thêm việc. Lão tính lại trong đầu một lượt. Vẫn không đủ.
Lão đứng trước cây cột gỗ. Lão đặt bàn tay lên chỗ vạt hõm. Từ tháng Sáu tới giờ, lão chưa đặt tay lên nó lần nào. Gỗ lim dưới tay lão mát, nhẵn, chỗ hõm vừa khít lòng bàn tay một người lớn. Đứa trẻ ấy chém vào đây hơn mười năm, chém chéo từ trên xuống, bao giờ cũng một góc ấy, lão sửa mãi không được. Lão để tay ở đó một lúc, rồi rút về.
Ngoài cổng doanh, có tiếng trống canh của phường bên cạnh. Trong doanh, có ai đó đang mài một lưỡi dao, tiếng đá cọ vào sắt đều đều, kéo dài.
Năm người lính vẫn đứng ở mép sân, giáo dựng sát chân, chờ lão dặn việc sáng mai. Gã lính trẻ đứng cuối hàng. Lão quay ra.
– Mài giáo. – Lão nói. – Chưa đi đâu cả.