Chương 196: Lương môn định án

Rạng hai mươi bảy, Trịnh Khê vào ngục khi lính ngục còn đang thay phiên. Lão không mang giấy bút. Hôm nay không có gì để chép ở đây. Lão chỉ mang theo cái chìa khóa giắt bên hông, như mỗi sáng từ tháng Bảy, và một tờ giấy nhỏ ghi giờ: giờ Thìn, điện Cần Chính. Tờ ấy người hầu thư phòng đưa sang từ tối qua. Lão đọc một lần, gấp lại, cất vào tay áo, rồi ngồi tới khuya với tờ đọc tội. Từ căn phòng xét án sang ngục phải đi hết phố quan, qua một cổng nhỏ. Trời chưa sáng hẳn, người quét đường đầu phố đã quét xong một quãng, đang dồn lá vào một góc. Lính gác cổng nhỏ thấy lão thì mở cổng ngay. Mấy tháng nay, sáng nào lão cũng qua cổng ấy vào giờ này, sớm hơn mọi viên quan khác trong kinh. Dãy nhà đá sáng nay khô. Mấy hôm không mưa, lối đi trước các gian bụi lên dưới chân. Lão đi ngang hai gian đầu dãy. Cửa gian nào cũng đóng, trong tối, có tiếng rơm động. Lão không dừng. Từ tháng Sáu tới giờ, lão đi ngang hai gian ấy nhiều tới mức thuộc cả tiếng trở mình của người trong ấy. Sáng nay lão không dừng nghe. Lão tới gian giữa. Ô cửa trên cao rọi xuống một vệt sáng còn xám, nằm chéo trên nền đất, cắt ngang ổ rơm. Trong gian, mùi rơm khô lẫn mùi thuốc sắc còn sót từ mấy hôm trước. Người tù đã đứng dậy. Đứng bằng hai chân mình, không vịn tường. Hôm mười bốn, lúc ngồi khai, người ấy còn phải tựa lưng vào đá. Giờ lưng đã thẳng, cái ho đêm cũng thưa, lính ngục bảo vậy. Tấm áo bào Lại bộ người ấy mặc hôm về kinh, giờ gấp lại, đặt trên ổ rơm, cạnh một cái bát đất úp. Người ấy mặc áo vải thô lính ngục phát, cài khuy tới cổ. – Trịnh công. Lão gật đầu. – Hôm nay ra điện. – Lão nói. – Giờ Thìn. Người tù nghe, không hỏi ai báo, ai xử. Người ấy ngó tấm áo bào trên ổ rơm một chốc. – Mặc cái nào thì phải? – Người ấy hỏi. Lão không trả lời ngay. Ba chục năm trước, hai người cùng vào chầu buổi đầu, áo mới còn nếp gấp, người ấy cũng hỏi lão đúng câu này, trước cổng điện, vì sợ áo mình sai màu. Hồi ấy lão đáp bừa. Lão không nhớ mình đã đáp gì. – Cái nào cũng được. – Lão nói. Người tù gật. Người ấy không cầm tấm áo bào lên. Người ấy kéo lại vạt áo vải cho phẳng, thế thôi. Lính ngục mở song. Năm người lính canh đã đứng ở đầu dãy, giáo dựng. Người tù bước ra. Tới cửa gian, người ấy dừng lại, quay sang lão. – Tờ khai hôm ấy. – Người ấy nói. – Giờ ở đâu? – Ta chép. – Lão nói. – Khóa trong hòm, ở căn phòng xét án. Chìa ta giữ. Hôm mười bốn, trong gian này, lão đã không xưng gì. Câu vừa rồi, chữ “ta” tự ra khỏi miệng lão, như hồi hai người còn đứng chung hàng văn. Lão không kịp giữ. Người tù ngó lão. Khóe miệng người ấy động một chút, không thành cười. – Bệ hạ đã nghe tận tai. – Lão nói thêm. – Hôm ấy bệ hạ ngồi ngay giữa gian này. – Ta biết. – Người tù nói. – Ta chỉ hỏi chỗ cất. Người ấy đi trước, năm lính canh kèm hai bên. Lão đi sau, cách mấy bước, đủ để không phải nói thêm câu nào, đủ để thấy người ấy đi có vững không. Qua hai gian đầu dãy, người tù không quay sang. Gian cuối dãy, chỗ người học trò người ấy bảo cử năm nào đang ngồi, ở sau lưng; người ấy không ngoái lại. Lão thấy bàn tay người ấy, buông bên hông, nắm lại một chốc, rồi mở ra. * * * Điện Cần Chính mở cửa đúng giờ Thìn. Không chuông, không nhạc. Vua dặn thế từ những buổi xử trước. Hàng văn một bên, hàng võ một bên, quan già đứng dồn về cuối điện. Lão Hàn lâm đứng đầu đám quan già, hai tay giữ hốt, mắt nhắm. Phía sát cửa, viên sử quan trẻ quỳ ở góc thềm, cuốn sổ mở trên gối. Trịnh Khê ngồi sau án con bên trái thềm, trước mặt một tập giấy đã đánh dấu chỗ đọc. Bên phải, Trạng Quỳnh ngồi sau án của mình, cây quạt gập để cạnh nghiên. Cuối hàng văn, Nguyễn Trãi đứng, tay không cầm gì, mặt hướng lên thềm. Người tù quỳ giữa điện. Không xiềng. Năm lính canh đứng cách một quãng. Lão nhìn người ấy quỳ. Mấy chục năm, người ấy đứng ở hàng văn, cách chỗ đang quỳ chừng mười bước, cầm hốt, tâu việc bảo cử, việc khảo công, giọng chậm, chữ chắc. Hôm nay người ấy quỳ ở đúng chỗ người học trò cũ đã quỳ hồi tháng Bảy, quỳ ngay ngắn, lưng thẳng, hai tay đặt trên gối. Vua ngồi trên long ỷ, áo thường, đầu để trần, như hôm vào ngục. Vua ngó người tù, rồi gật đầu với lão. Lão đứng dậy, cầm tập giấy, bước ra trước án. – Bẩm Bệ hạ. Tội họ Lương. – Lão nói. Lão đọc ngắn. Lão đã viết ngắn từ đêm qua, cắt đi gần nửa, cắt tới khi chỉ còn những việc có giấy tờ. Dựng cờ theo Lạc Hạo, ký tên trên tờ hịch, chính tay viết mười hai tờ đầu. Họ Lương có tên trong thư Đông cung Đại Hạo, thư cất trong hòm nhà mình, chìa đeo ở dây lưng. Ba năm trước, ký xếp hạng cao nhất cho viên quan châu đã nhận lệnh mũi tên lông đỏ. Lá thư tìm trong nhà họ Lương có một chữ “khanh”, và chữ ký dưới dòng xếp hạng ấy là chữ ký của người đang quỳ. Lão đọc đều, không nhanh không chậm, ngắt đúng chỗ, như mấy chục năm lão vẫn đọc trên điện này. Đọc tới chữ “khanh”, giọng lão không đổi. Lão tự nghe giọng mình không đổi, và thấy lạ. Lúc lão đọc tới cái chìa đeo ở dây lưng, vai người tù động một chút, rồi yên. Suốt đêm qua, lão đã nghĩ có nên để chữ “khanh” trong tờ không. Một chữ ấy, không đọc, thì tội vẫn đủ. Mà đọc thì cả điện biết lá thư ấy viết cho ai. Gần sáng, lão để nguyên chữ ấy trong tờ. Đọc xong, lão gấp tập giấy, đứng yên. Trong điện không một tiếng động. Ở cuối điện, ông già ấy vẫn nhắm mắt. Người tù quỳ, không ngẩng lên, không cãi chữ nào. Vua không hỏi lại người tù có nhận hay không. – Như hai nhà kia. – Vua nói. Lão hiểu ngay vua muốn gì. Lão đã đoán từ đêm qua. Lão mở cuốn sổ án đặt sẵn trên án con, lật tới trang ngày hai mươi lăm tháng Sáu, trang chép buổi xử ở sân Thái Miếu. Hôm ấy người ngồi án bên phải ghi; tối hôm sau lão chép lại vào sổ án, từng chữ. Lão đọc dòng xử hai lão gia phía Đông: ruộng, thuyền, gia binh nộp hết, giam ở kinh, người nhà không ai động tới. Đọc xong, lão ngẩng lên. – Ruộng nhà ngươi đã vào sổ từ đầu tháng Bảy. – Vua nói với người tù. – Gia binh đã đi đắp đường từ tháng Sáu. Hai việc ấy không xử lại. Giam ở kinh. Người nhà ngươi, không ai động tới. Người tù cúi đầu, chạm trán xuống nền gạch. Ngẩng lên, người ấy nói, giọng vẫn đều như năm xưa đứng hàng văn tâu việc: – Bẩm Bệ hạ. Tội thần không cãi chữ nào. – Người ấy ngừng một hơi. – Ngày mười bốn tháng này, tội thần có khai với Bệ hạ một việc. Mấy quan già ở cuối điện ngẩng lên. Chuyện vua xuống ngục hôm mười bốn, cả triều đã nghe. Vua nghe gì ở dưới ấy, hàng văn hàng võ không ai được biết. – Ta nhớ. – Vua nói. Ở hàng văn, có hai ba người khẽ ngó nhau. Hàng võ đứng im. Lão nghe tiếng một cái hốt chạm vào ống tay áo ai đó, rồi im. Vua không nói thêm. Không hứa bớt, cũng không nhắc lời khai ấy là gì. Người tù chờ một hơi, như chờ một câu nữa. Không có câu nào nữa. Người ấy cúi đầu lần thứ hai, lần này không chạm trán. Lão quay lại án con, cầm bút, chép. Bên kia, Trạng Quỳnh cũng đang chép, cây quạt nằm yên cạnh nghiên. Ở góc thềm, người chép sử quỳ chép, tay không run. Ba ngòi bút cùng chạy một lúc, rồi dừng gần như cùng một lúc. Vua đứng dậy. Buổi xử chỉ có thế. Lính canh đỡ người tù dậy. Người ấy không cần đỡ, mà cũng không gạt tay lính ra. Đi ngang án con của lão, người ấy không ngó sang. Lão thấy gót chân người ấy, trong đôi giày vải ngục phát, đế đã mòn một bên. Ra tới hiên, người tù dừng lại, chờ lão đi tới ngang mình. Lính canh để yên. – Trịnh công. – Người ấy nói, khẽ. – Lão Hòe giữ cổng nhà ta, giờ ở kinh. Có ai cho ăn không? Lão ngớ ra một chốc. Câu ấy không phải câu lão đợi. – Có. – Lão nói. – Lão ấy ở nhờ một nhà bên chợ Đông, quét sân thuê. Người tù gật đầu. Người ấy không hỏi thêm ai nữa. Người ấy đi xuống bậc, theo lính về ngục, lưng thẳng, chậm, như người đi chầu về. Sau lưng lão, các quan đã lục tục ra khỏi điện. Ông già đứng đầu đám quan già ra sau cùng. Tới ngưỡng cửa, ông dừng lại, ngó vào chỗ người tù vừa quỳ, rồi mới bước qua. Ông không nói với ai câu nào. * * * Quá trưa, Trịnh Khê về căn phòng xét án. Căn phòng mượn để xét án, chật, có một cửa sổ nhỏ trông ra cái sân lát gạch vỡ. Chồng sổ án trên án cao tới ngang vai lão khi ngồi. Viên thư lại trẻ đã mài mực, thấy lão vào thì đứng dậy. – Ngươi về nghỉ đi. – Lão nói. – Việc chiều nay ta tự chép. Thư lại trẻ lui ra. Lão ngồi xuống, mở cuốn sổ án, chép lại án buổi sáng vào trang mới. Họ Lương. Ngày hai mươi bảy tháng Tám. Xử như hai nhà kia. Giam ở kinh. Người nhà không ai động tới. Lão chép chậm. Lão chép từng chữ cho ngay hàng, như người ta chép văn tế. Chép xong, lão để sổ mở cho khô mực. Lão nghĩ tới câu hỏi ở hiên điện. Năm ngoái, lễ mừng thọ nhà họ Lương, lão ngồi kiệu tới, người đứng cổng đón kiệu là lão Hòe. Tháng Sáu, cũng ông già ấy ôm một cái bọc vải dầu lên kinh, đứng ở cổng thành hỏi ông quan mập năm ngoái giờ ở đâu. Chính lão dắt ông già vào thư phòng. Sáng nay, nghe đọc tới chỗ cất lá thư, người tù hẳn đã biết lá thư ra khỏi hòm bằng tay ai. Vậy mà người ấy chỉ hỏi ông già có ai cho ăn không. Mấy chục năm ở triều, bản án nào qua tay lão, người bị xử phần đông cũng là người lão quen, có người từng ngồi uống rượu với lão. Chép xong, có lần lão về nhà uống say, có lần lão ngủ ngay được. Hôm nay lão không biết mình thuộc lần nào. Gần chiều, người hầu thư phòng tới gõ cửa. – Bẩm Trịnh lão. – Gã nói. – Bệ hạ dặn: sáng mai quân nghị ở thư phòng. Trịnh lão mang theo tờ khai của họ Lương. Cả tờ chép riêng. Lão gật. Người hầu lui ra, khép cửa, tiếng guốc xa dần ngoài hành lang. Lão ngồi thêm một lúc. Đoạn lão đứng dậy, tháo chìa khóa bên hông, mở cái hòm gỗ ở góc phòng. Trong hòm, mấy tờ giấy xếp đúng chỗ lão đã đặt. Tờ khai ngày mười bốn, bốn trang, có điểm chỉ của người tù ở cuối. Bên trên, một tờ khổ nhỏ, chỉ có một dòng ở giữa. Góc trên tờ ấy, chữ nhỏ hơn, lão đã ghi: dòng chữ tay người ấy viết, theo lời họ Lương khai ngày mười bốn tháng Tám, ở ngục phía Đông. Sáng hôm ấy, ngồi trên nền đất trong gian giữa, lão chép nháp. Chiều hôm ấy, ở chính căn phòng này, lão chép sạch. Từ hôm ấy, tờ ấy nằm trong hòm, không ai mở. Lão cầm hai tờ lên. Lão không đọc lại. Dòng chữ trên tờ nhỏ, lão nhớ từng chữ, không cần đọc. Người viết dòng ấy, lão cũng biết là ai. Sáng mai, ở thư phòng, sẽ có người đọc nó ra thành tiếng. Lão không biết người đọc là lão hay là ai khác. Sáng mai ở thư phòng sẽ có lão tướng họ Phan. Ở quân nghị tháng Bảy, lão tướng ấy xin một nghìn người lên Ải. Vua bảo ở lại kinh. Lão tướng không cãi. Sáng mai, nghe dòng này, lão tướng ấy sẽ bước ra. Lão biết thế, như biết trời sắp mưa khi đầu gối mình nhức. Lão ngó tờ khai bốn trang. Nét chữ của lão, đều, kín, không chữ nào bị gạch. Bên dưới, dấu điểm chỉ của người tù, ngón cái, mực son hơi nhòe về một phía, chỗ người ấy ấn mạnh hơn. Mười năm, tờ khảo công nào của Lại bộ cũng có chữ ký người ấy ở cuối, nét cuối kéo dài, hất lên. Tờ này thì chỉ có một dấu ngón tay. Lão khép hòm, khóa lại. Lão lục trong ngăn án, lấy ra một tấm giấy dầu gấp tư, thứ giấy người ta dùng gói sổ khi trời mưa. Lão trải tấm giấy dầu lên mặt án, vuốt cho phẳng. Lão rút trong chồng sổ ra cuốn sổ kho, lật tới trang ghi riêng mấy chục bao thóc còn lại của mấy nhà phía Đông, gài một mảnh giấy vào giữa. Bệ hạ không dặn mang sổ. Được gọi vào thư phòng lần nào, lão cũng mang. Ngoài cửa sổ, nắng chiều đã ngả, hắt một vệt vàng lên mép án. Lão gói tờ khai vào một lớp giấy dầu, đặt lên trên cùng chồng sổ mang theo sáng mai.
Chương trước Chương tiếp
Chọn chương
Bình luận
Báo lỗi chương
Chỉnh chữ