Chương 193: Duyệt quyển tri dân

Chồng bài khiêng về Lễ bộ trong hai cái thúng, mỗi thúng hai người lính khiêng. Nguyễn Trãi đi sau hai cái thúng, qua hành lang dài, vào gian trong của bộ. Gian này Quỳnh đã cho dọn từ hôm trước. Bốn cái án kê thành hình chữ khẩu, giữa để trống một khoảng đủ cho người ngồi xếp bài. Trên mỗi án một ngọn đèn dầu, một nghiên mực son, một xấp giấy trắng. Cửa sổ trông ra sân sau, nắng chiều rọi xiên vào một góc. Viên thư lại già của bộ cho đổ bài ra giữa gian, đếm. Ông đếm từng tờ, tay lật nhanh như lật lá bài, miệng không lẩm nhẩm mà không sai một tờ. Đếm xong, ông ghi số vào sổ, đặt bút xuống, ngẩng lên. – Bẩm đại nhân, đủ. Người vào sân bao nhiêu, bài bấy nhiêu. Quỳnh gật đầu. Hai viên thư lại Hộ bộ đã ngồi sẵn ở án phía Đông. Người già hơn mặt vuông, ít nói. Người trẻ hơn gầy, ngón tay giữa có một vết chai to vì cầm bút. Trước mặt hai người, trang sổ chợ tháng Bảy đã được chép ra hai bản, mỗi người một bản, đặt dưới một cái chặn giấy bằng đồng. – Phần đầu, hai ông đối từng số. – Quỳnh nói. – Tên hàng sai một chữ thì để. Số sai thì đánh dấu son bên lề. Viên thư lại trẻ ngẩng lên. – Bẩm, sai mấy số thì gạt? Quỳnh quay sang y. – Một số thì để. – Y nói. – Ba số thì gạt. – Hai số thì sao? – Hai số thì đưa Trãi xem. Người trẻ cúi xuống, ghi vào mép tờ giấy của mình. Người già không ghi, như đã nhớ. Bài sai số gạt sang cái thúng thứ nhất, đặt ở góc gian. Không ai bị gọi lên, không ai bị ghi tên vào sổ phạt. Góc bài vẫn dán kín. Người chấm phần đầu không biết bài của ai, người chép sai cũng không biết bài mình nằm ở thúng nào. Quỳnh ngồi án phía Bắc, kéo một xấp bài về trước mặt, lật xem chữ. Được một lúc, Quỳnh bật cười. – Tiên sinh xem. – Quỳnh đẩy một tờ sang. – Hàng cá chép thành hàng cả. Mà số thì đúng hết. Cá này chắc to lắm. – Chữ thì để. – Y nói. – Tại hạ để. – Quỳnh kéo tờ bài về. – Tại hạ chỉ muốn khoe tiên sinh thôi. Hai ngày tới, chỉ có mấy chữ này là đáng cười. Gần tối, viên thư lại trẻ mang sang cho y một tờ. Bên lề có hai dấu son. – Bẩm, hai số. Y mở cuốn sổ chợ của mình, lật tới trang có kẹp mảnh giấy, dò từng dòng. Số thứ nhất, người viết sai thật, nghe ba mươi thành bốn mươi. Số thứ hai, ở dòng thuế đò ngang, người viết chép đúng như y đã đọc. Y cầm bản chép của viên thư lại lên so. Bản chép thiếu một chữ ở hàng chục. Viên thư lại trẻ cúi sát xuống, đỏ mặt. – Bẩm, lỗi ở tiểu nhân. – Sửa bản chép. – Y nói. – Lục lại thúng. Hai viên thư lại Hộ bộ với viên thư lại già cúi xuống cái thúng ở góc gian, lấy từng tờ ra, tìm dòng thuế đò ngang. Tìm được bốn bài bị gạt vì con số ấy mà thành đủ ba dấu. Bốn bài trở về chồng trên án, chờ y xem. Viên thư lại trẻ không nói thêm câu nào, chỉ chép lại bản của mình từ đầu, chép xong đưa người già soát. Người già soát, gật, không trách. Phần đầu chấm tới chiều hôm sau mới xong. Thúng thứ nhất đầy quá nửa. Phần còn lại, viên thư lại già xếp thành mấy chồng, đặt lên án phía Tây, trước mặt y. * * * Y đọc phần sau từ chiều hai mươi ba. Bài đầu tiên viết về một con đê. Làng ven sông, nước lên năm ngoái vỡ một quãng. Làng đắp tạm bằng đất bao tải. Đất ấy giờ đã lún. Người viết kể rõ quãng vỡ dài bao nhiêu, đất lấy ở đâu, mấy nhà góp công. Phần làm thế nào thì người ấy viết một câu: xin triều đình cho người về đắp. Y đặt bài ấy ra giữa án. Bài kế tiếp kể về một cái cống tiêu nước kẹt ván, mùa nào cũng úng một góc đồng. Người viết biết cái ván kẹt vì gỗ trương, biết phải thay ván lim, biết làng không có tiền mua lim. Người ấy tính giá một tấm ván lim ở chợ huyện. Y đặt bài ấy sang bên trái, mở một chồng mới. Bài thứ ba, thứ tư, thứ năm. Một chuyến đò ngang, người lái đò đã già, con ông lên kinh làm thuê, không ai thay. Một món thóc vay từ năm mất mùa, lãi mỗi năm một nặng, nhà vay trả mãi không hết, không ai biết món ấy vay ngày nào, ai làm chứng. Một con đường làng mùa mưa lầy tới bắp chân, trâu không qua được, người gánh lúa phải đi vòng qua bờ ruộng nhà khác, hai nhà cãi nhau ba năm. Một cái ao chung, bùn lấp gần nửa, không ai vét, vì vét xong không biết cá trong ao là của ai. Bài về cái ao chung, Quỳnh đọc trước, đẩy sang cho y, cười khẽ trong mũi. – Cả làng không ai vét ao, vì sợ vét xong người khác được cá. – Quỳnh nói. – Tiên sinh xem phần làm thế nào. Người viết xin chia ao làm sáu phần, nhà nào vét phần nào thì được cá phần ấy. Cá dưới nước có biết đâu là phần nhà ai. – Sáu nhà biết là đủ. – Y nói. Quỳnh nhướng mày, ngẫm một chốc, rồi kéo tờ bài về, đặt lên chồng bên trái. Y đọc từng bài, chậm. Đọc xong một bài, y gấp lại như lúc mới lấy ra, đặt vào một trong ba chồng. Mấy bài chép lại nguyên câu trong tờ chiếu. Câu đầu chiếu viết thế nào, bài viết thế ấy, chỉ đổi một hai chữ. Y nhận ra chữ của chính mình. Tờ chiếu ấy y thảo trong một đêm đầu tháng. Giờ nó quay về trước mặt y, nét chữ người khác, mà vẫn là chữ của y. Y gạt những bài ấy sang bên phải, không đọc hết. Có bài viết rất đẹp, chữ đều như in, câu nào cũng đối, mà đọc hết không biết làng người ấy ở đâu, việc gì chưa xong. Có bài viết một mạch ca ngợi thánh triều, rằng nay vua sáng thì việc gì cũng xong. Y đặt những bài ấy cùng một chồng với những bài chép chiếu. Đèn lên từ lúc nào. Quỳnh ngồi án bên kia, cũng đọc. Thỉnh thoảng Quỳnh đẩy sang một tờ, không nói gì, chỉ đặt ngón tay vào một dòng. Y đọc dòng ấy, đọc cả bài, gật hoặc lắc. Quỳnh kéo tờ bài về, xếp theo cái gật cái lắc của y. Gần nửa đêm, y lật tới một bài chữ vụng. Chữ to chữ nhỏ chen nhau, nét ngang không bằng, nét sổ không thẳng. Có mấy chữ người viết không biết viết, viết theo tiếng, khoanh một vòng nhỏ bên cạnh. Câu không đối. Câu nào cũng ngắn, như người nói với hàng xóm. Người viết kể về một đường nước dẫn từ khe xuống mấy thửa ruộng xếp tầng trên sườn đồi. Một đoạn sạt từ mùa mưa năm ngoái. Mấy thửa dưới bỏ không. Trai bản đi gánh hàng qua đèo, ở nhà không đủ tay. Đến đó, y đã đọc qua mấy chục bài kể việc chưa xong như thế. Phần làm thế nào thì khác. Mười người đàn ông, tám ngày. Người viết tính từng ngày công, ghi ra từng dòng như ghi sổ: ngày mưa, ngày người đi gánh chưa về kịp, bữa ăn trong tám ngày ấy lấy ở nhà nào, mỗi nhà góp mấy bữa. Y đọc hết. Y quay lại đọc mấy dòng ngày công một lần nữa, lấy ngón tay dò theo, nhẩm. Mười người, tám ngày, trừ hai ngày mưa, cộng một ngày lăn đá ở chỗ dốc nhất. Không thừa, không thiếu. Quỳnh ngẩng lên, thấy y đặt ngón tay trên trang giấy đã lâu. – Bài này tính đủ ngày công. – Y nói. – Người viết đã từng đắp mương. Quỳnh với tay sang, cầm tờ bài, đọc. Đọc xong, Quỳnh không đùa. Quỳnh đặt nó lên chồng bên trái, chồng ít bài nhất, đặt ngay ngắn, vuốt cho thẳng mép. Đầu ngón tay y lạnh sẵn, như mấy đêm nay. Y hơ hai bàn tay trên ngọn đèn một lúc, rồi lật bài kế tiếp. * * * Chiều hai mươi bốn, y gặp bài chữ đẹp. Không đẹp kiểu đều như in. Đẹp kiểu người đã viết nhiều năm, nét nào cũng đứng, không thừa nét nào. Bài ngắn, không đầy một mặt giấy. Người viết không nói làng mình. Người viết nói về mấy thửa ruộng của một nhà lớn ở mạn Đông, nay đã vào sổ triều đình. Mùa này triều đình miễn tô. Gặt xong thì chia, người cấy cũng đã nghe. Chia cho ai, mỗi nhà mấy thửa, theo sổ nào, chưa ai nói. Vì không biết, nên bờ vùng sạt không ai đắp, phân không ai gánh ra ruộng, giống mùa sau chưa ai để. Ai đắp bờ cho một thửa ruộng mà gặt xong có khi về tay người khác? Sang nửa sau bài, người viết nói tới sổ. Sổ ruộng của nhà ấy, từ mấy đời nay, ghi mỗi thửa rộng hơn thửa thật. Có thửa thừa vài sào, có thửa thừa gần nửa mẫu. Tô thu theo sổ, không thu theo ruộng. Người cấy biết, không dám nói. Nay ruộng vào sổ triều đình, nếu số mẫu chép nguyên từ sổ cũ, thì chia cũng chia theo số ấy: người nhận một thửa trên sổ là năm sào, cấy ra chỉ được bốn, mà nộp thì nộp cho năm. Phần làm thế nào, người viết xin một việc: trước khi chia, cho người về đo lại từng thửa, ghi số mới vào sổ, đọc cho người cấy nghe. Y đặt bài xuống. Sổ ruộng ấy y biết. Rạng mười sáu tháng Bảy, buổi sáng đầu tiên ngồi trong thư phòng, y đã lật tới cuối cuốn sổ điền, thấy phần mới chép thêm: từng thửa, từng làng, đứng tên triều đình. Bên lề có một dòng của Trịnh lão, nói mùa này không thu. Y hỏi ruộng ấy trước kia của ai, vì sao vào sổ; câu sau, Trịnh lão để vua nói. Số mẫu từng thửa ghi trong phần ấy, y chưa từng hỏi lấy ở đâu ra. Chưa ai đo. Thì chỉ có một chỗ để lấy. Y lấy một mảnh giấy trắng, ghi một dòng nhỏ: sổ điền mấy nhà phía Đông, đo lại. Y kẹp mảnh giấy vào cuốn sổ chợ của mình, cạnh mấy mảnh đánh dấu cũ. Y đọc bài ấy lần nữa. Người viết biết sổ tô của một nhà lớn được ghi thế nào, ai giữ, thu vào tháng nào, thừa ở đâu. Không phải người cấy biết được những điều ấy. Người cấy chỉ biết mình nộp bao nhiêu. Y để ý nghĩ ấy dừng ở đó. Y đặt bài ấy lên chồng bên trái, trên bài chữ vụng. * * * Tối hai mươi bốn, đọc hết. Chồng bên trái có mười ba bài. Y đọc lại cả chồng một lượt nữa, không bỏ bài nào, không thêm bài nào. Quỳnh đọc theo, đọc tới đâu đặt xuống tới đó, không hỏi. Viên thư lại già mang tới cuốn sổ ghi tên và một con dao giấy mỏng. Ông ngồi xuống án phía Nam, kéo bài thứ nhất về trước mặt, lách mũi dao vào mép góc dán, tách ra từng chút, như bóc vỏ một quả trứng luộc. Góc giấy mở ra. Ông đọc tên, giở sổ, dò tới dòng có tên ấy, đọc to tên làng, tên châu, nghề nhà. Một người viết thuê ở một chợ huyện. Một người ghi sổ chợ ở một huyện mạn Nam. Một người con nhà làm ruộng, đi bộ ba ngày. Một người làm thuê ở bến sông. Viên thư lại già đọc, Quỳnh ghi vào một tờ giấy riêng, y nghe. Tới bài chữ vụng. Góc giấy dán kỹ, dán cả hai lớp, mũi dao lách mãi mới vào. Bên trong, hai chữ tên viết nắn nót hơn cả bài. Bên cạnh tên có một chấm mực nhỏ, như ngòi bút định viết thêm gì rồi thôi. – A Pao. – Viên thư lại giở sổ. – Người trên núi Tam Bộ. Bản ở cách chợ biên nửa buổi đường. Cha làm ruộng. Quỳnh ghi. Y gật đầu. Tới bài chữ đẹp. Góc dán phẳng, mũi dao vào một lần là bóc được. – Lã Thận. – Viên thư lại đọc, giở sổ, dò. Ngón tay ông dừng ở một dòng. Ông đọc tiếp, giọng thấp hơn. – Ở kinh. Con thứ. Cha là Lã Khiêm. Gian trong lặng đi. Người cha, y biết, đang ở ngục phía Đông, từ tháng Sáu. Viên thư lại già không đọc thêm. Ông ngẩng lên, ngó Quỳnh. Quỳnh không ghi. Ngòi bút của Quỳnh dừng trên tờ giấy, cách dòng cuối một ngón tay. Quỳnh không ngó ai, cũng không nói. – Chiếu đã viết: con nhà có tội. – Y nói. Quỳnh cúi xuống, ghi cái tên ấy vào tờ giấy. Ghi đủ hai chữ, không gạch, không chấm gì bên cạnh. Viên thư lại già gấp sổ ghi tên lại, đặt tờ bài ấy vào chồng như cũ. Ở án phía Đông, viên thư lại trẻ kéo lại xấp giấy trước mặt, xếp cho ngay, xếp hai lần. * * * Viên thư lại già bóc nốt góc cuối, chậm hơn lúc đầu. Ông giở sổ, đọc đủ làng, châu, nghề nhà, không bỏ chữ nào. Bóc xong, ông xếp cả chồng bài thành một hàng dài trên mặt án, góc mở quay lên, để người ghi tên đối lại một lượt. Quỳnh đối. Đối xong, Quỳnh gập quạt, đứng dậy, ra cửa sổ, đứng quay lưng vào trong. Y ngồi lại một mình trước án. Ngọn đèn dầu sắp cạn, lửa ngả về một bên. Ngoài sân sau, lính đổi phiên, tiếng chân đi qua rồi xa. Y không gọi người thêm dầu. Mười ba góc giấy mở ra nằm trên án, mười ba cái tên, không cái nào y biết mặt.
Chương trước Chương tiếp
Chọn chương
Bình luận
Báo lỗi chương
Chỉnh chữ