Chương 192: Cần Chính thí sĩ

A Pao thức dậy trước gà. Trong gian chưa có chút ánh sáng nào. Y nằm trên chiếc chiếu trải sát vách, gian thứ ba của dãy nhà ngang sau bộ, nghe tiếng thở của mười một người. Gian này mười hai người nằm, chiếu sát chiếu. Người nằm cạnh y là người con trai mạn Nam, ngáy nhỏ, một tay vẫn ôm cái tay nải. Ở đầu gian, chỗ gần cửa nhất, có tiếng ai lẩm nhẩm. Y không cần nhìn cũng biết là ông già dạy chữ. Năm đêm nay, đêm nào ông cũng dậy trước cả gian, ngồi thẳng lưng, đọc thầm một thứ gì không ai nghe rõ. Ở bản, giờ này y cũng đã dậy. Y xuống khe gánh nước, ba lượt mới đầy cái chum đầu nhà. Gà nhà y gáy trước gà cả bản, vì cái chuồng đặt sát đầu dốc, chỗ trời hửng sớm nhất. Ở đây không có dốc. Đất bằng, bằng tới mức hai ngày đi bộ xuống kinh, chân y cứ hẫng, như mỗi bước đều đợi một bậc đá không có ở đó. Y mười chín tuổi. Bản y ở trên núi phía Tây, cách chợ dưới chân đèo nửa buổi đường. Người dưới xuôi gọi cả vùng ấy là Tam Bộ, một tên chung cho mấy chục bản. Người trong bản thì gọi núi bằng tên từng ngọn, gọi khe bằng tên từng con khe, ngọn nào mây hay đọng, khe nào mùa khô vẫn còn nước. Chữ, y học từ một người dưới xuôi, mùa nào cũng lên chợ biên bán giấy bút. Người ấy ở lại chợ mỗi mùa chừng nửa tháng. Chiều chiều, dọn hàng xong, người ấy ngồi dưới lều, dạy chữ cho mấy đứa trẻ các bản quanh đó. Đứa nào muốn học thì tới. Không lấy tiền, chỉ bảo mua giấy của mình. Y học sáu mùa. Mùa đầu y học cách cầm bút. Mùa thứ hai y mới viết được tên mình. Tới mùa thứ sáu, y đọc được một tờ sổ, viết được một lá thư, tính được bao nhiêu muối đổi được bao nhiêu thóc mà không phải nhờ ai. Giữa tháng Tám, người ấy lên chợ sớm hơn mọi năm, mang theo một tờ giấy dài. Người ấy bảo đã chép lại từ tờ chiếu dán ở cổng thành dưới kinh, chép đúng từng chữ. Người ấy dán tờ giấy lên cột lều, đọc to cho cả chợ nghe. Ai biết chữ. Con nhà làm ruộng. Con nhà có tội. Người trên núi Tam Bộ. Ngày hai mươi hai tháng Tám, tới sân Cần Chính dự thi. Tới chữ “người trên núi”, người ấy ngừng, ngó quanh chợ một lượt như tìm ai, rồi mới đọc tiếp. Chiều ấy, A Pao về bản, nói với cha. Cha y ngồi bên bếp, hút hết một điếu thuốc lào, không nói. Đoạn ông đứng dậy, vào buồng, lấy ra một đôi giày vải, đưa cho y. Giày ấy ông mua ở chợ mấy năm trước, mua về cất đó, chưa đi lần nào. Cả bản không ai đi giày. Sáng hôm sau, y xuống núi. Hai ngày đường, y đi chân không, đôi giày gói trong tay nải. Tới cổng thành, y mới ngồi xuống bên vệ đường, phủi bụi chân, xỏ giày vào. Đi được nửa con phố thì phải cởi ra, vì gót đã phồng. Bây giờ đôi giày đặt cạnh đầu chiếu, mũi giày quay vào vách. * * * Ngoài hiên có tiếng lính gõ cán giáo vào cột. Cả gian lục đục dậy trong bóng tối. Người ta cuốn chiếu, sờ soạng tìm tay nải, ra cái chum đầu hồi múc nước rửa mặt. Nước lạnh. Có người xuýt xoa. Người con trai mạn Nam đưa cho y nửa cái bánh đa. – Ăn đi. Đi thi đói, đầu không chạy. – Anh đi bốn ngày. A Pao đi có hai. – Y nói. – Phần anh, anh ăn. – Thì mỗi người một nửa. Bốn ngày với hai ngày, đói cũng như nhau. A Pao cầm lấy. Người kia cười. Người kia nói nhiều, y nói ít. Năm đêm nằm cạnh nhau, người kia kể chuyện làng mình, cái đò ngang, con đê, bà mẹ ngồi chợ bán rau. Y kể được mỗi chuyện con khe sau bản. Thế mà thành quen. Ông già dạy chữ đi ngang, thấy y đang buộc dây giày, dừng lại. – Giày mới? – Ông hỏi. – Thầy, giày của cha con. Hôm nay con mới đi. Ông già ngó đôi giày một lúc, gật đầu, vỗ vai y một cái, đi ra cửa. Ông đi chậm, mà không ai trong gian đi trước ông. * * * Trời chưa sáng, sân đã đông. Lính cầm đuốc dẫn từng đám ra theo châu. Đám này đứng đầu sân, gần hiên. Đám kia đứng giữa. Người trong kinh đứng dưới cùng, sát cổng. Tới lượt y, người lính cầm đuốc nhìn cái khăn quấn trên đầu y, giở sổ, dẫn y đi dọc tường Tây, xuống tận cuối sân. Ở đó đã có ba người đứng. Hai người cũng từ núi phía Tây xuống, mỗi người một bản, cùng đi một chuyến với y từ chợ. Một người không nói quê, mặt đen sạm, tay to như tay người đốn củi. Người ấy kể với lính là đi bộ tám ngày. Ba người núi phía Tây đứng sát nhau, nói nhỏ bằng tiếng bản. Người đi bộ tám ngày đứng xa nhất, lưng dựa vào tường. Mấy trăm người đứng kín sân, đầu đội khăn, đầu búi tóc. Có người lẩm nhẩm. Thỉnh thoảng, ở đám đứng gần, có người ngoái lại nhìn bốn cái khăn quấn đầu kiểu khác, rồi quay đi. A Pao để họ ngó. Trời hửng dần. Mái điện lớn ở đầu sân hiện ra trước, đen, cao, hai đầu mái cong vút lên như hai mũi sừng. Sau đó tới mấy trăm cái án xếp thành hàng, mỗi cái một màu gỗ. Một vị quan bước lên bậc thềm giữa. Áo dài, khăn đen, tay cầm cây quạt. Sau ông, cách một bậc, có một người khác đứng, tay cầm cuốn sổ. Tiếng nói chuyện trong sân lắng dần, từ đầu sân lắng xuống cuối sân, như nước rút. Vị quan cầm quạt đứng một chốc, chưa nói gì. Đoạn ông giơ lên một cái phong bì. A Pao đứng xa, chỉ thấy một vật trắng, mép có một chấm đỏ nhỏ. Mà y thấy. Vị quan cầm quạt hạ phong bì xuống, bóc sáp. Tiếng sáp vỡ khẽ lắm, mà cả sân lặng tới mức người đứng dọc tường Tây cũng nghe. Ông rút ra một tờ giấy gấp mấy nếp, không mở, trao cho viên thư lại già đứng cạnh. Viên thư lại già cầm tờ giấy bằng hai tay, áp vào ngực. Lính đi dọc các đám, dẫn người vào chỗ. * * * Cái án của A Pao thấp, mặt gỗ lên nước bóng, góc có một vết khắc nhỏ, như ai đó đã lấy mũi dao vạch một dấu rồi bỏ dở. Y ngồi xuống, xếp chân, đặt nghiên, đặt bút, trải tờ giấy lính phát. Giấy trắng, dày, mịn hơn mọi thứ giấy y từng mua. Y không dám chạm tay vào giữa tờ. Người cầm sổ bước xuống một bậc. – Phần đầu. – Người ấy nói. Giọng không to, mà đi tới tận dãy cuối. – Ta đọc một trang sổ chợ tháng Bảy. Các ngươi chép lại. Đúng số, đúng tên hàng. A Pao mài mực. Tay y run một chút. Y nắm tay lại, thả ra, cầm bút. Người đọc đọc chậm. Tiền chỗ ngồi hàng gạo. Tiền chỗ ngồi hàng cá. Hàng vải. Hàng nồi niêu. Tiền cân. Thuế đò ngang. Mỗi dòng, người ấy đọc tên hàng, ngừng, đọc số, ngừng. Tới chỗ số dài, người ấy ngừng lâu hơn, như biết ở cuối sân có người viết chậm. A Pao chép. Chữ y vụng. Nét ngang lệch, nét sổ cong, có chữ to hẳn hơn chữ bên cạnh. Mà số thì y chép đúng. Số là thứ y quen nhất. Ở chợ, đổi muối lấy thóc, đổi thóc lấy vải, một con số nghe sai là cả bản thiệt cả mùa. Có một chỗ, y nghe ra “ba mươi bảy”, viết xong mới ngờ ngợ. Y nhẩm lại trong đầu bằng tiếng bản, rồi bằng tiếng dưới xuôi. Ba mươi bảy. Hay bốn mươi bảy? Người đọc đã sang dòng khác. Y để nguyên, chấm một chấm nhỏ bên lề, như vẫn đánh dấu trong sổ những chỗ phải hỏi lại. Đọc hết trang, người ấy dừng lại một chốc. Đoạn người ấy đọc lại từ đầu, chậm như lần trước, ngừng đúng những chỗ cũ. A Pao dò theo từng dòng mình đã chép, ngón tay trái lần xuống từng hàng. Tới chỗ có chấm, người ấy đọc: ba mươi bảy. Y thở ra, lấy móng tay cạo nhẹ cái chấm bên lề. Người đọc gấp sổ, lui về đứng sau vị quan cầm quạt. Lúc ấy A Pao mới ngẩng lên, ngó quanh. Dưới cuối sân, gần cổng, chỗ người trong kinh ngồi, có một người áo the. Áo the đen, còn mới, khăn đội ngay ngắn. Người ấy viết nhanh, chữ chắc, viết xong thì đặt bút xuống, ngồi thẳng, không ngó ai. Cái án bên trái người ấy bỏ trống. Lúc vào chỗ, A Pao đã thấy người được xếp ngồi đó đứng nhìn cái án một lúc, rồi đi tìm lính, xin sang hàng khác. Người lính ghi vào sổ, không hỏi gì. Mấy người ngồi gần thỉnh thoảng liếc sang, rồi quay đi. A Pao không biết người ấy là ai. Y chỉ thấy cái án trống bên cạnh người ấy, như khoảng đất trống quanh một gốc cây có tổ ong. * * * Viên thư lại già bước ra giữa thềm, mở tờ giấy ra, đọc to. Vị quan cầm quạt đứng ngay cạnh ông. – Làng ngươi có việc gì chưa xong, vì sao chưa xong, ngươi làm thì làm thế nào? Đọc một lần. Viên thư lại mang tờ giấy tới tấm ván dựng ở đầu sân, dán lên, vuốt phẳng bốn góc, đứng sang một bên. Sân lặng đi. Sau đó tiếng thở ra, tiếng giấy, tiếng mài mực lại nổi lên khắp nơi. Có người cười khẽ, như nghe một câu đố quá dễ. Có người vớ lấy bút viết ngay, không nghĩ. Ở hàng trước mặt A Pao, một người ngồi im, tay giơ bút lửng trên giấy, lâu tới mức mực nhỏ xuống thành một chấm. A Pao đặt bút xuống. Làng y không phải làng. Là bản. Mà y hiểu câu hỏi. Y nghĩ tới con mương. Trên sườn đồi sau bản có mấy thửa ruộng xếp tầng, thửa trên cao hơn thửa dưới một tầm người. Nước cho mấy thửa ấy lấy từ khe, dẫn theo một đường đào men sườn đồi, chỗ nào đất lở thì kè đá, chỗ nào qua vực thì bắc máng tre. Ông nội y đào nó cùng người trong bản, từ hồi cha y còn bé. Mùa nào cũng có người đi dọc nó, móc lá mục, kê lại mấy viên đá xô. Mùa mưa năm ngoái, một đoạn dài chừng hai mươi bước sạt mất, đá trôi cả xuống vực. Nước không xuống tới mấy thửa dưới. Năm nay mấy thửa ấy bỏ không. Lúc y xuống núi, cỏ đã mọc cao tới đầu gối. Vì sao chưa đắp lại? Vì trai bản đi gánh. Từ hồi chợ dưới chân đèo họp lại, muối lên, hàng núi xuống, người qua đèo đông hơn mọi năm. Người buôn dưới xuôi trả tiền công gánh. Một chuyến qua đèo mất ba ngày, về có tiền, có muối. Trai bản đi gánh hết. Ở nhà còn người già, đàn bà, trẻ con. Không ai đắp nổi một đoạn dài như thế, nhất là chỗ phải lăn đá từ lòng khe lên. Y cầm bút lên. Y viết chậm. Y viết như nói với người trong bản. Việc chưa xong: con mương sạt. Vì sao chưa xong: trai bản đi gánh, ở nhà không đủ tay. Làm thế nào: đợi gặt xong mấy thửa trên, trước mùa mưa, lúc hàng qua đèo thưa. Mười người đàn ông, tám ngày. Đá lấy ở lòng khe, đàn bà gánh đất, trẻ con chuyển đá nhỏ. Máng tre chặt ở rừng sau bản, chặt lúc tre bánh tẻ, không non quá, không già quá. Y tính từng ngày công, ghi ra từng dòng, như ghi sổ đổi muối. Y tính cả ngày mưa, cả ngày người đi gánh chưa về kịp, cả bữa ăn của mười người trong tám ngày lấy ở nhà nào. Viết tới đâu, chữ vẫn vụng tới đó. Có chữ y không nhớ viết thế nào, y viết một chữ khác gần nghĩa. Có chữ y chỉ biết nói, không biết viết, y ghi theo tiếng, khoanh một vòng nhỏ bên cạnh, như vẫn làm trong sổ ở chợ. Tới câu cuối thì y dừng. Câu cuối y định viết: nếu trai bản không về, y về một mình, đắp trước một đoạn. Y giơ bút lửng một chốc, nghĩ tới mùa mưa sang năm, tới mấy thửa dưới cỏ mọc lút đầu gối. Y viết. Nắng lên cao. Lính đi dọc các hàng phát cơm nắm, mỗi người một nắm, gói lá. Có người khiêng chum nước đi theo, ai khát thì múc. A Pao ăn nửa nắm, cất nửa nắm vào tay áo. Ở tít đằng trước, gần hiên, người con trai mạn Nam ngoái lại, tìm một lúc mới thấy y, giơ nắm cơm lên như mời. Y gật đầu. Ông già dạy chữ cũng ngồi gần hiên. Ông viết lâu, không ngẩng lên. Viết xong, ông đặt bút, ngồi nhắm mắt, hai tay để trên đùi, như lúc rạng sáng. Quá trưa, vị quan cầm quạt bước xuống thềm. Ông đi dọc các hàng, chậm, quạt gập trong tay, không ngó vào bài ai. Tới dãy cuối, người đi bộ tám ngày đã viết kín mặt giấy, đang giơ tay gọi lính. Vị quan cầm quạt hất hàm về phía người lính gần nhất. Người lính chạy đi, mang về một tờ giấy trắng. Người kia ngẩng lên, chưa kịp nói gì, vị quan đã đi qua. Ông trở lên bậc thềm, nói to. – Viết tên vào góc, gấp lại. – Vị quan cầm quạt nói. – Ai chấm cũng không biết bài của ai. Lính đi phát mỗi người một chút hồ dán, đựng trong mẩu lá. * * * A Pao chấm bút, viết tên mình vào góc dưới tờ giấy. Hai chữ. Y viết chậm, nắn nót hơn cả bài. Viết xong, theo thói quen, y đặt mũi bút cạnh tên, định vẽ thêm cái dấu của bản, như hôm ghi tên ở bộ. Ngòi bút chạm giấy thì y dừng. Ai chấm cũng không biết bài của ai. Cái dấu ấy, cả vùng núi phía Tây chỉ bản y dùng. Y nhấc bút lên. Chỗ ngòi bút vừa chạm còn một chấm mực nhỏ, không thành hình gì. Y ngồi đợi mực khô, hai tay để trên đùi, như ông già dạy chữ. Người ta lần lượt đứng dậy, mang bài lên thềm, từ hàng đầu sân xuống. Viên thư lại già ngồi sau một cái án, nhận từng tờ, xếp lên chồng. Chồng bài cao dần. Tới lượt dãy cuối. A Pao đi từ cuối sân lên, qua mấy trăm cái án, chân đi giày của cha. Chỗ gót phồng hôm trước cọ vào vải, rát. Y không đi chậm lại. Y đứng trước án, hai tay cầm tờ bài. – Bẩm. – Y nói, chưa biết nói gì tiếp. Viên thư lại chỉ tay về phía chồng bài. Y quệt chút hồ còn dính đầu ngón tay vào góc giấy. A Pao gấp góc giấy có tên mình, miết cho phẳng, đặt lên chồng bài cao tới ngang ngực người.
Chương trước Chương tiếp
Chọn chương
Bình luận
Báo lỗi chương
Chỉnh chữ