Chiều hai mươi mốt, sân Cần Chính đầy án.
Án mượn của sáu bộ, mỗi bộ một kiểu. Án Hộ bộ thấp, mặt gỗ đã lên nước bóng. Án Hình bộ cao, chân sơn đen, có cái còn vết mực đỏ lâu năm không cạo được. Án Công bộ thô, đóng bằng gỗ tạp, cạnh bào chưa nhẵn. Lính khiêng từ sáng, tới quá trưa mới đủ. Có cái án khiêng tới còn kẹp một tờ giấy cũ trong kẽ ván, viên thư lại rút ra, đọc qua, lắc đầu, gấp lại cất vào tay áo, bảo để chiều trả về bộ ấy. Viên thư lại già của bộ đi dọc từng hàng, tay cầm sổ, miệng lẩm nhẩm, dừng lại ở đầu mỗi hàng dán một mảnh giấy nhỏ ghi số.
Quỳnh đứng trên bậc thềm, cây quạt cầm tay, ngó xuống.
Y đã chia chỗ theo châu từ tối qua. Người châu xa ngồi gần hiên, đỡ phải đi qua cả sân. Người châu gần ngồi giữa. Người trong kinh ngồi dưới cùng, sát cổng, vì đường về nhà họ ngắn nhất. Cuối sân, dọc theo tường Tây, y để riêng một dãy, không đề châu nào. Ai không có châu thì ngồi đó. Người trên núi, người không biết châu mình tên gì, người đi từ nơi mà sổ của triều đình chưa từng chép tới.
Sổ ghi tên tới trưa nay đã quá ba trăm. Dãy cuối sân mới có bốn cái tên.
– Bẩm đại nhân, chỗ này còn thiếu một án. – Viên thư lại đứng ở giữa sân, gọi lên.
– Lấy cái ở phòng trực của bộ. – Quỳnh nói. – Cái chân què ấy, kê thêm hòn gạch.
Viên thư lại cúi đầu, sai lính đi.
Quỳnh mở quạt, quạt hai cái, thu lại. Nắng tháng Tám chiếu xiên qua mái hiên, rọi xuống mấy trăm mặt án, mặt nào cũng một màu gỗ khác. Ngày mai, từ giờ Thìn, mỗi mặt án sẽ có một người ngồi.
Khoa trước, đầu năm, sân này cũng chật như thế. Đề khoa ấy do y ra. Câu thứ nhất là câu tính gạo trong kho, tính đi tính lại mới ra. Có một người dạy trẻ ở làng ngồi cắn bút cả buổi ở câu ấy. Có một gã thợ rèn không đọc được đề, nhờ lính đọc cho, rồi lấy than vạch xuống gạch mà tính. Hôm ấy, đọc tới bài của một người đàn bà buôn vải, y cười ha hả giữa sân. Khoa này, y không ra đề. Y chỉ lo án, lo nước, lo chỗ cho người ta ngồi.
Y nghĩ tới buổi trưa nay.
Y đã xin. Vua bác. Câu vua nói, y còn nghe rõ từng chữ. Tháng Tám năm nào, ở quê y, người ta cũng chen nhau tới đền làm giỗ người ấy. Ở đây, cả kinh không ai biết hôm qua là ngày gì, trừ ba người ngồi dưới bậc đá. Y tưởng mình đã tính đủ. Một lượt gọi, chỉ cần dân làm lễ. Mà vua cân thêm một thứ y chưa đặt lên.
Ở quê y, đời y, triều đình cũng có lúc ra lệnh cho các làng lập đền, làm lễ, nộp thần tích lên cho quan xét. Làng nào cũng làm, đủ lễ, đủ cỗ. Hết lễ, người ta về, dặn nhau năm sau nhớ làm cho đủ, kẻo quan trên hỏi. Y đã đứng xem những cái lễ như thế. Trưa nay, nghe vua nói, y nhớ lại những cái lễ ấy, và không đáp được câu nào.
Đây là lần thứ hai y xin, lần thứ hai nghe một câu như thế. Lần đầu là chuyện đền ở các châu; lần ấy vua đáp bằng ba việc, việc nào cũng có người thấy tận mắt. Trưa nay vua đáp bằng một câu.
Y không giận. Y chỉ thấy một chỗ trong mình chưa xếp lại được, như cái án chân què dưới kia, phải kê thêm hòn gạch mới đứng.
Gió chiều thổi qua sân, lật mấy mảnh giấy ghi số. Viên thư lại chạy theo giữ. Quỳnh đưa tay lên che nắng, thấy đầu các ngón tay mình. Lạnh từ mấy hôm nay, lạnh từ đầu ngón, nắng chiếu vào cũng không ấm lại. Y hạ tay xuống, giắt quạt vào thắt lưng, đi xuống thềm.
Y đi một vòng quanh sân, từng hàng. Tới dãy cuối, y dừng lại. Bốn cái án mượn của Hình bộ, cao hơn mọi án khác một gang. Người ngồi đó mà thấp người thì phải nhón lưng mới viết được. Y gọi lính đổi bốn cái ấy lấy bốn cái án thấp của Hộ bộ.
– Bẩm, án Hộ bộ kê cả ở dãy người trong kinh rồi.
– Thì đổi. Người trong kinh ngồi án cao, gấp đôi chiếu mà ngồi. Đường về nhà họ ngắn nhất.
Lính khiêng. Viên thư lại ngó y, không hỏi.
– Bốn người dãy cuối, ông đã gặp chưa? – Quỳnh hỏi.
– Bẩm, gặp lúc ghi tên. – Viên thư lại giở sổ. – Ba người trên núi phía Tây xuống, nói tiếng Kinh lơ lớ, ký tên vẽ thêm một cái dấu riêng bên cạnh. Một người không nói quê, chỉ nói đi bộ tám ngày. Tiểu nhân hỏi châu nào, người ấy bảo chỗ người ấy ở chưa có châu.
Quỳnh gật đầu.
– Ghi đúng như thế. Chưa có châu.
Viên thư lại ghi.
– Ông già dạy chữ tới hôm mười một, ông xếp ngồi đâu?
– Bẩm, gần hiên. Làng ông ấy thuộc châu xa.
Quỳnh gật đầu. Bàn tay ông già hôm ấy nắm tay y, y còn nhớ cái nắm ấy chặt thế nào.
Trước khi về, Quỳnh vòng qua dãy nhà ngang phía sau bộ. Cửa các gian mở hết. Người đi thi ngồi trên chiếu, có người cầm que vạch chữ xuống nền đất, xóa đi, vạch lại. Có người gấp ngón tay nhẩm tính. Có người nằm ngửa, mắt mở, ngó mái. Một người thấy y đi qua thì đứng bật dậy, chắp tay, chưa biết gọi y là gì. Quỳnh xua tay bảo ngồi, đi tiếp.
* * *
Tối, Quỳnh sang dãy nhà ngang cạnh thư phòng.
Y định bàn với người họ Nguyễn giờ giấc sáng mai. Mở hòm giờ nào, đọc giờ nào, ai đứng đâu. Việc ấy trưa nay đã nói qua trong thư phòng, mà nói qua trước mặt vua khác với nói kỹ hai người với nhau. Y cầm theo cái đèn lồng nhỏ, đi dọc hành lang.
Gian nhà ngang xa nhất ở cuối dãy, sát một bụi trúc. Ngoài hiên có một chấm đỏ le lói.
Quỳnh dừng lại ở đầu hiên.
Người họ Nguyễn đứng ngoài hiên, quay lưng về phía y. Trên thành hiên đặt một cái bát đất, trong bát đầy cát. Giữa bát cắm một nén nhang, khói bốc thành một sợi mảnh. Người ấy đứng trước bát nhang, không quỳ, không khấn, hai tay buông xuôi. Mặt quay về phía Tây Nam, nơi bên kia mái nhà, bên kia tường thành, bên kia mấy lớp núi, chỉ có trời tối.
Quỳnh không gọi.
Y hạ cái đèn lồng xuống thấp, che bớt ánh, đứng yên.
Y biết người ấy thắp cho ai. Ở quê y, đời sau, trẻ con cũng thuộc một câu về hai ngày hai mươi mốt, hai mươi hai tháng Tám, câu ngắn, dễ nhớ, mẹ dạy con từ lúc chưa biết chữ. Câu ấy nói hai cái tên, hai ngày liền nhau. Câu ấy có sau người họ Nguyễn; người ấy chắc chưa nghe bao giờ. Mà hai ngày ấy, người ấy nhớ, không cần câu nào.
Quỳnh không nói câu ấy ra, kể cả trong đầu cũng không đọc trọn.
Y đứng đó, ngó nén nhang cháy. Đầu than đỏ lùi xuống từng chút. Tàn rơi xuống cát, xám, không tiếng. Người họ Nguyễn vẫn đứng, không động đậy gì ngoài hơi thở.
Quỳnh nghĩ tới trưa nay. Lúc y xin dạy dân làm lễ, người họ Nguyễn ngồi ở ghế bên kia, ngó xuống mặt án, không nói câu nào. Giờ y hiểu vì sao. Người ấy đã biết tối nay mình sẽ đứng ở đây.
Nén nhang tàn tới một nửa.
Ba người dưới bậc đá chiều qua. Người họ Nguyễn tối nay. Trưa nay, y đã xin vua cho cả kinh thắp cho một người.
Quỳnh nâng đèn lồng lên, bước vào hiên, bước chân cố ý nện cho to. Người họ Nguyễn quay lại. Mặt người ấy không đổi. Người ấy chắp tay chào, như vẫn chào mỗi tối gặp nhau ngoài hiên.
– Các hạ.
– Tiên sinh còn thức.
Quỳnh đứng ở chỗ ánh đèn lồng không rọi tới bát nhang. Y không ngó cái bát. Y nói việc.
– Mai, giờ Mão, tại hạ mở hòm. – Quỳnh nói. – Tiên sinh đọc giờ Thìn.
– Trãi đọc giờ Thìn.
– Đọc ở bậc thềm giữa. Tại hạ đã thử đứng ở đó lúc chiều, nói to một câu, cuối sân nghe rõ. Có điều gió chiều thổi ngược. Sáng chắc êm hơn.
– Trãi đọc chậm.
– Chậm thì tốt. Dãy cuối sân có bốn người. Tại hạ e có người viết chữ còn chậm hơn tiên sinh đọc.
Người họ Nguyễn gật đầu.
– Bốn người ấy, có đọc được chữ của Trãi không? – Người ấy hỏi.
– Phần đầu, tiên sinh đọc, họ nghe mà chép. – Quỳnh nói. – Phần sau thì dán lên ván. Chữ trên ván là chữ của tiên sinh.
Người họ Nguyễn nghĩ một chốc.
– Trước khi dán, cho người đọc to một lần.
– Viên thư lại già. Giọng ông ấy to nhất bộ. Tại hạ đứng cạnh, không ai được chép trước.
Hai người bàn thêm mấy việc nhỏ. Nước để ở đâu. Cơm nắm phát lúc nào. Ai đau bụng thì ra cửa nào, có lính đi theo. Ai nộp bài trước thì để chỗ nào. Người họ Nguyễn nói ít, gật nhiều. Quỳnh nói nhiều hơn một chút, mà không đùa câu nào.
Xong việc, Quỳnh chắp tay.
– Tiên sinh nghỉ sớm. Mai còn đứng cả buổi.
– Các hạ cũng vậy.
Quỳnh đi ra. Tới đầu hiên, y không ngoái lại; mùi nhang theo y ra tới hành lang.
Y không về Lễ bộ ngay. Y vòng qua sân thi. Trăng hai mươi mốt chưa lên, sân tối. Mấy trăm cái án đứng im trong bóng tối, hàng nào ra hàng nấy, mảnh giấy ghi số trắng mờ ở đầu mỗi hàng. Hai người lính gác ngồi dưới hiên, thấy đèn lồng thì đứng dậy. Y bảo ngồi. Y đứng ở đầu sân một chốc, đếm hàng, rồi về.
* * *
Rạng hai mươi hai, Quỳnh dậy từ giờ Dần.
Chìa khóa vẫn nằm trong tay áo, chỗ y nắm chặt cả đêm. Y sang Lễ bộ khi trời còn tối. Lính gác cổng bộ đốt đuốc soi đường cho y. Gian trong lạnh, mùi giấy cũ, mùi mực. Cái hòm gỗ đặt trên kệ cao, khóa đồng.
Y tra chìa, vặn. Ổ khóa kêu một tiếng khô. Y mở nắp.
Phong bì giấy dày nằm đó, như tối hôm ấy y đặt vào. Y cầm lên, xoay dưới ánh đuốc, soi mép phong bì. Không một vết nứt. Y cân phong bì trong tay. Nhẹ, như tối hôm ấy.
Y khóa hòm lại, giắt chìa vào tay áo như cũ, cầm phong bì đi ra.
Trong phong bì có một câu hỏi. Y chưa đọc, sẽ không đọc trước. Người viết nó đốt nháp ngay trước mặt y tối hôm ấy. Y cầm phong bì bằng hai tay, như người bưng mâm cỗ qua một cái sân đông, đi dọc hành lang tối. Lính gác cầm đuốc đi trước, thỉnh thoảng ngoái lại, thấy y đi chậm thì đi chậm theo.
Đường từ bộ sang sân thi phải đi qua dãy nhà ngang cạnh thư phòng. Trời đã hửng. Gà trong cung gáy thêm một đợt. Người hầu bắt đầu quét sân.
Tới gian nhà ngang xa nhất, Quỳnh chậm bước.
Cái bát cát vẫn đặt trên thành hiên. Nén tối qua đã tàn hết, chỉ còn chân nhang cắm trong cát. Bên cạnh có thêm một nén mới, cũng quay về phía Tây Nam, mới cháy được một chút. Sợi khói đứng im trong không khí sớm.
Cửa gian nhà mở. Người họ Nguyễn bước ra, áo chỉnh tề, khăn đen, tay cầm cuốn sổ chợ có kẹp mấy mảnh giấy đánh dấu. Thấy Quỳnh, người ấy dừng lại ở bậc cửa.
– Tiên sinh xong chưa? – Quỳnh hỏi.
– Xong.
Quỳnh không hỏi xong việc gì. Người họ Nguyễn cũng không nói. Hai người đi cạnh nhau ra phía sân thi. Sau lưng, nén nhang thứ hai vẫn cháy trên thành hiên, không ai đứng trước.
Đi được một quãng, Quỳnh nói:
– Tại hạ ngủ không được. Ôm cái chìa cả đêm, sợ nó chạy mất.
Người họ Nguyễn ngó y. Khóe miệng người ấy động một chút.
– Chìa không chạy được. – Người ấy nói. – Người giữ chìa thì có khi.
Quỳnh bật cười, lần đầu từ trưa qua. Tiếng cười ngắn, khô, tan nhanh trong hành lang.
– Người không có châu, tiên sinh biết chưa? – Quỳnh hỏi, giọng đã bình thường lại. – Đi bộ tám ngày. Viên thư lại hỏi châu nào, người ấy bảo chỗ mình chưa có châu.
– Ghi thế nào?
– Ghi đúng thế.
Người họ Nguyễn bước chậm lại một nhịp.
– Tám ngày. – Người ấy nói. – Phần đầu, Trãi đọc chậm thêm.
* * *
Trước sân, người đã đứng chật từ lúc trời chưa sáng.
Mấy trăm người, áo vải sồi, áo nâu, có người áo vá vai. Người đứng thành từng đám theo châu, như lính đã dặn từ tối qua. Có người cầm sẵn bút trong tay, có người ôm gói cơm nắm, có người ngẩng nhìn mái Cần Chính điện như nhìn một ngọn núi. Ở dãy cuối, dọc tường Tây, bốn người đứng riêng, khăn quấn đầu kiểu khác, không ai đứng gần. Người con trai mạn Nam đi bộ bốn ngày đứng trong đám người châu xa, áo mới giặt còn nhăn. Ông già dạy chữ đứng gần hiên, tay chắp sau lưng, ngẩng nhìn trời như xem hôm nay có mưa không.
Tiếng nói chuyện lắng xuống khi Quỳnh bước lên bậc thềm giữa.
Y không nói gì trước. Y đứng đó một chốc, để cả sân thấy mình. Người họ Nguyễn đứng sau y một bậc, cuốn sổ chợ trên tay.
Quỳnh giơ phong bì lên cho cả sân thấy. Vết sáp đỏ vẫn liền.