Trời chưa sáng hẳn, y đã ngồi trước sổ.
Gian nhà ngang xa nhất trong dãy cạnh thư phòng chỉ có một cái án, một cái giường tre, một giá sách mới đóng còn mùi gỗ. Sổ thu tháng Bảy chất trên án, ba tập dày, giấy thô ngả vàng, gáy khâu chỉ gai. Hộ bộ đưa sang từ chiều qua, kèm một tờ của viên chủ sự, chữ run run, xin lỗi vì sổ của mấy chợ xa chưa về đủ.
Y đọc từ tập mỏng nhất. Chợ ven kinh, chợ bến, chợ cửa Nam. Mỗi chợ một trang, mỗi trang mấy chục dòng: thu bao nhiêu tiền chỗ ngồi, bao nhiêu thuế đò, bao nhiêu tiền cân. Người ghi sổ mỗi chợ một tay chữ. Có tay viết đều như thợ khắc. Có tay viết như gà bới, nét nọ dẫm lên nét kia, phải đọc tới mấy dòng sau mới biết dòng đầu nói gì.
Tờ chợ ven kinh, y đã kê gửi vào thư phòng từ sáng mùng tám. Nay y đọc lại cả tháng, đối từng chợ với tháng Sáu.
Chợ cửa Nam thu ít đi một chút, tháng nào mưa nhiều thì thế. Chợ bến thu như cũ. Có một chợ nhỏ ở phía Tây kinh, mọi tháng thu đều, tháng này lại nhiều hơn. Y lật lại trang ấy hai lần. Người ghi chép thêm một dòng nhỏ ở lề: từ đầu tháng có thêm sáu hàng mới tới ngồi, người làng bên kia cánh đồng, nhà cửa dựng lại xong thì ra chợ. Y chép dòng ấy ra một tờ riêng, để cạnh.
Mấy chợ phía Bắc kinh, thu tháng Bảy ít đi. Người ghi sổ ghi lý do bằng một chữ: mưa. Y không tin hẳn chữ ấy, cũng không bỏ. Tháng Bảy năm nay mưa thật, mà mưa thì năm nào chẳng có. Y đánh một dấu nhỏ bên lề, để lúc sổ tháng Tám về thì đối lại.
Y cầm bút lên, ghi số sang tờ kê. Ngón tay lạnh. Mấy hôm nay, cầm bút buổi sớm là thấy, như cầm một thỏi mực để qua đêm ngoài hiên. Y chưa từng sống qua một lần đếm như thế này. Y không nói với ai, chỉ hà hơi vào lòng bàn tay một cái rồi viết tiếp.
Gà trong cung gáy lần thứ hai. Người hầu mang vào một ấm nước nóng, một đĩa bánh. Y bảo để đó.
Vua giao y việc này từ hôm đầu tháng, không nói đọc để làm gì. Y đoán vua muốn biết, sau mấy tháng binh đao, người kinh này còn ra chợ hay không, còn mua bán hay đã đóng cửa ngồi nhà. Đọc tới đâu, y thấy người ta vẫn ra chợ tới đó. Ít đi một chút ở chỗ này, nhiều thêm một chút ở chỗ kia.
Tới khi y kê xong chợ thứ chín thì nắng đã lên tới mép hiên.
* * *
Giữa giờ Thìn, người hầu sang gọi: vua đòi.
Thư phòng mở cửa sổ phía vườn. Trên mấy cành cây ngoài kia còn treo mấy chiếc đèn giấy từ đêm qua, nến đã tắt, giấy đỏ còn ướt hơi đêm. Trong phòng, vua ngồi sau án, áo thường, tóc búi gọn. Quỳnh đứng bên cạnh án, cây quạt cầm tay, chưa mở.
Y vào, chắp tay.
– Bẩm Bệ hạ.
– Ngồi.
Y ngồi xuống cái ghế thấp bên kia án. Lúc ấy y mới thấy dưới mắt vua có hai quầng thâm. Tay vua đặt trên án, các ngón duỗi thẳng, không gõ, không cầm gì. Đêm qua là đêm gì, y biết; một tháng trước, chính y đã tới vào một đêm như thế. Có ai mới tới hay không, y không biết. Y không hỏi.
Y đặt lên án tờ kê chín chợ vừa làm xong lúc sáng sớm, mực còn chưa khô hẳn ở mấy dòng cuối. Vua cầm lên, đọc qua, dừng lại ở dòng chép riêng về cái chợ nhỏ phía Tây, rồi đặt xuống.
Vua đẩy sang phía y một tờ giấy khác. Là tờ y kê chợ ven kinh, gửi sang hôm mùng tám. Bên lề có mấy chấm son nhỏ, chỗ vua đã đọc kỹ.
– Tờ này ngươi đọc từ sổ chợ.
– Bẩm, phải.
– Sổ ấy, người ghi là ai?
– Bẩm, người coi chợ. Có chợ thì người coi chợ tự ghi. Có chợ thuê một người biết chữ trong làng, mỗi tháng trả mấy thăng gạo.
Vua gật đầu.
– Ngày hai mươi hai, những người tới sân thi, có khi chính là họ. – Vua nói. – Người ghi sổ chợ. Người dạy chữ cho trẻ trong làng. Con nhà làm ruộng, như chiếu đã nói.
Y không đáp. Y đợi.
– Đề thi, ngươi ra. – Vua nói. – Người đọc được sổ chợ, phải làm được.
Y cúi đầu.
– Thần tuân chỉ.
– Bao giờ xong?
– Bẩm, tối nay.
Vua gật đầu, không hỏi đề ra mấy phần, ra thế nào.
Quỳnh mở quạt, quạt hai cái, thu quạt về.
– Bẩm bệ hạ, chỗ ngồi tại hạ lo. – Quỳnh nói. – Sân ấy kê đủ án cho từng ấy người nếu mượn khắp các bộ, giấy mực đã có Hộ bộ cấp. Chỉ còn cái đề, tại hạ không dám ra.
– Sao không dám?
– Tại hạ ra đề, thì ai cũng ngỡ là đề đố. – Quỳnh nói, mặt tỉnh. – Mất cả buổi đi tìm chỗ hiểm, không ai chịu làm bài.
Vua không cười. Mà khóe miệng có động một chút.
– Ngươi với y bàn. – Vua nói. – Xong thì dán kín, cất ở bộ ngươi. Ta không đọc trước.
Y ngẩng lên.
– Bệ hạ không xem qua?
– Không. Ta không đi thi.
Vua kéo một tờ sớ khác về trước mặt. Thế là xong việc.
Y với Quỳnh lui ra. Tới cửa, y ngoái lại một lần. Vua đã cúi xuống tờ sớ, tay cầm bút, mà bút chưa chấm mực.
* * *
Lễ bộ ở phía Nam hoàng thành, sau một dãy tường thấp. Buổi trưa, sân bộ vẫn còn người. Mấy sĩ tử tới muộn đứng xếp hàng trước hiên, nơi viên thư lại già ngồi sau cái án thấp, ghi tên, ghi quê. Người quấn khăn, người đội nón, có người đi chân đất, đôi giày buộc dây đeo sau lưng cho khỏi mòn. Người nào ghi xong thì được chỉ lối ra phía sau.
– Tới sáng nay, đã quá hai trăm rưỡi tên. – Quỳnh nói, giọng như khoe một món hàng bán chạy. – Còn sáu ngày. Tại hạ đã đi mượn án tới bộ thứ ba.
Quỳnh dẫn y vào gian trong, đóng cửa, kéo hai cái ghế tới sát án. Trên án có sẵn giấy, nghiên, hai cây bút.
– Tiên sinh định hỏi họ cái gì? – Quỳnh hỏi.
– Trãi chưa định. – Y nói. – Các hạ nghĩ trước đi.
– Tại hạ nghĩ từ hôm đọc chiếu tới giờ. – Quỳnh xòe quạt. – Nửa tháng, nghĩ ra được một điều: tại hạ không nên ra đề.
– Bệ hạ cũng đã nghe các hạ nói thế.
– Thì tại hạ nói lại cho tiên sinh nghe, kẻo tiên sinh tưởng tại hạ khiêm.
Y khẽ cười. Quỳnh quạt thêm hai cái, rồi khép quạt lại, đặt lên án.
– Bệ hạ nói: người đọc được sổ chợ, phải làm được. – Y nói. – Vậy phần đầu, cứ để họ làm đúng việc ấy. Có người đọc to một trang sổ chợ. Họ chép lại.
– Chép lại cho đúng?
– Cho đúng số, đúng tên hàng, đúng tên chợ. Người ghi sổ thật, ngày nào cũng làm như thế. Có người đứng nói, họ ghi.
Quỳnh gật gù.
– Thế thì người đọc phải là tiên sinh. – Quỳnh nói. – Tại hạ mà đọc, cả sân chép ra chữ thảo hết. Đọc xong, tại hạ đi một vòng, không đọc nổi bài nào.
– Chữ thảo là ở tay, không ở miệng người đọc.
– Tiên sinh chưa nghe tại hạ đọc nhanh đấy thôi.
Y cười, lần này thành tiếng. Hôm đầu gặp nhau, hai người đã so chữ với nhau, một bên chữ vuông vức, nét nào ra nét ấy, một bên chữ thảo bay như gió. Từ hôm ấy, chuyện gì Quỳnh cũng kéo về được cái chữ thảo của mình.
– Phần đầu thế là xong. – Y nói. – Trang nào thì để Trãi chọn trong sổ tháng Bảy. Chợ nào cũng được, miễn là không chợ nào ở gần quê một người nào trong sân.
– Sân này người khắp các châu. Tiên sinh chọn chợ nào cũng có người quen.
– Thì lấy một chợ đã đổi người ghi sổ. Sổ cũ không còn ai giữ.
Quỳnh ngó y một lúc, rồi gật.
– Phần sau? – Quỳnh hỏi.
Y cầm bút lên, chấm mực, mà không viết. Ngoài kia, tiếng viên thư lại hỏi tên ai đó, giọng khàn khàn, đều đều.
– Trãi muốn hỏi họ một câu về yên dân.
Quỳnh không đáp ngay. Quỳnh mở quạt, che nửa mặt, chỉ để lộ đôi mắt.
– Hỏi người cày ruộng chuyện yên dân, thì cả sân chép lại chiếu của tiên sinh.
Y đặt bút xuống.
Quỳnh nói đúng. Tờ chiếu gọi người đi thi do y thảo, đã đọc ở cửa Nam, ở chợ, ở các châu. Ai đi thi cũng đã nghe, có người thuộc. Hỏi chuyện yên dân, họ sẽ viết lại những chữ họ đoán người ra đề muốn đọc. Mấy trăm bài, như mấy trăm tờ chép một bản.
– Vậy hỏi gì? – Y hỏi.
– Tiên sinh hỏi chuyện làng họ. – Quỳnh khép quạt. – Làng mình có việc gì chưa xong. Chuyện ấy không ai chép của ai được.
Y nghĩ một lúc. Con đê ở làng ai đó, cái cống ở làng ai đó, một khoản thóc vay chưa trả, một con đò. Người ở các châu tới, mỗi người mang theo một làng.
– Chỉ một câu. – Y nói.
– Chỉ một câu. – Quỳnh nói. – Tiên sinh viết. Tại hạ không viết. Tiên sinh viết gì, tại hạ không hỏi.
– Các hạ là người giữ đề.
– Tại hạ giữ. Mà không đọc.
Y không cãi.
– Mỗi phần bao lâu? – Quỳnh hỏi. – Tại hạ phải dặn người gõ mõ.
– Phần đầu đọc một lượt, đọc chậm, rồi đọc lại một lượt nữa. Nửa canh giờ là chép xong. Phần sau, cho tới quá trưa.
– Quá trưa thì người ta đói.
– Thì các hạ cho người mang nước, mang cơm nắm ra sân.
Quỳnh ghi vào một mẩu giấy. Hai phần thế là xong: phần đầu chép sổ chợ, phần sau một câu hỏi về việc trong làng mình. Câu hỏi ấy, tới sáng ngày thi mới mở.
Lúc y ra về, qua hiên sau, y thấy dãy nhà ngang phía sau bộ đã mở hết cửa. Mấy chiếc chiếu phơi trên lan can. Dưới hiên đầu dãy, một ông già ngồi xếp bằng, sách mở trên đùi, đọc khẽ thành tiếng như đọc cho trẻ con trong làng nghe. Viên thư lại thấy y ngó thì thưa:
– Bẩm, ông ấy tới từ hôm mười một. Ngày nào cũng ngồi đấy đọc tới tối.
Y gật đầu, đi tiếp.
* * *
Tối, y ngồi lại một mình trong gian nhà ngang.
Ngọn đèn dầu đặt sát mép án. Ba tập sổ thu đã dọn sang một bên. Trước mặt y là hai tờ giấy trắng, dày, xin của Lễ bộ.
Tờ thứ nhất, y chép trang sổ chợ. Y chọn một chợ ở phía Nam kinh, năm ngoái đổi người coi, người ghi sổ cũ đã về quê. Một trang tháng Bảy: tiền chỗ ngồi của hàng gạo, hàng cá, hàng vải, tiền cân, thuế đò ngang. Y chép đúng như trong sổ, cả chỗ người ghi sổ viết sai rồi ghi đè lên, y cũng ghi chú bên lề cho người đọc khỏi vấp. Ngày thi, người đọc to sẽ đọc từ tờ này.
Tờ thứ hai, y ghi đầu tờ mấy chữ: “Phần sau. Một câu.” Bên dưới để trống.
Y ngồi lâu trước tờ ấy.
Y để tờ ấy đó, cầm tờ thứ nhất lên, đọc khẽ thành tiếng, đọc chậm như sẽ đọc ở sân, ngón tay gõ nhẹ lên mép án theo từng dòng, đo xem tay người chép chậm nhất có theo kịp không. Chỗ nào con số dài, y đánh một dấu nhỏ bên lề, để hôm ấy ngừng lâu hơn một nhịp.
Y nghĩ tới người ghi sổ chợ, mỗi tháng nhận mấy thăng gạo. Tới con nhà làm ruộng mà vua nhắc ban sáng. Tới ông già đọc sách dưới hiên sau bộ. Câu hỏi phải để những người ấy đọc một lần là hiểu. Không chữ nào phải giở sách ra tra. Không chữ nào để người đọc đoán ý người hỏi. Y nghĩ, bỏ chữ này, thay chữ kia, trong đầu, cho tới khi câu ấy đứng yên, không còn chữ nào muốn đổi.
Y viết câu hỏi lên một tờ nháp. Đọc lại. Gấp tờ nháp, để sang một bên. Lấy tờ nháp khác, viết lại. Đọc lại. Lại gấp.
Đĩa bánh người hầu mang từ sáng vẫn để ở góc án. Y ăn một cái. Bánh đã cứng, y nhai chậm, uống một ngụm nước nguội cho trôi.
Gần canh hai, Quỳnh tới. Quỳnh không gõ cửa, như mọi lần, đứng ở ngưỡng cửa, cây quạt cài ở thắt lưng.
– Xong chưa, tiên sinh?
– Xong.
Y chép câu hỏi sang tờ giấy dày, bên dưới mấy chữ đầu tờ. Mực còn ướt, y để nguyên cho khô. Quỳnh đứng ở cửa, không bước vào, mắt ngó ra sân.
Lúc mực khô, y gấp hai tờ làm một, cho vào phong bì giấy dày. Quỳnh mới bước tới, lấy từ trong tay áo ra một thỏi sáp đỏ, hơ trên ngọn đèn, nhỏ xuống mép phong bì, ấn con dấu nhỏ của bộ lên. Hai người cùng ngó vết sáp nguội dần, đỏ sẫm lại.
– Tại hạ mang về bộ. – Quỳnh nói. – Chìa tại hạ giữ. Tới sáng hai mươi hai mới mở, mở trước sân.
– Phiền các hạ.
– Không phiền. – Quỳnh cầm phong bì lên, cân cân trong tay. – Nhẹ quá. Tại hạ tưởng tiên sinh viết dài lắm.
Y không đáp. Quỳnh ngó y một chốc, rồi cười, cúi chào, đi ra. Bước chân Quỳnh xa dần trên sân gạch.
Y ngồi lại. Mấy tờ nháp đã gấp nằm bên tay trái, y gom lại, đưa từng tờ vào ngọn đèn. Giấy bén lửa, cuộn lại, đen đi, y thả vào cái đĩa đất cho cháy hết.
Câu hỏi thứ hai chỉ có một dòng. Y viết lại ba lần, không đổi chữ nào.