Chương 184: Thủ bút nhất hành

Sáng mười bốn, Trịnh Khê mang giấy vào ngục. Lão mang theo một xấp giấy cắt sẵn, một cái nghiên đá cũ, một thỏi mực, hai cây bút, một cái ống tre đựng nước. Lão bọc cả vào một tấm vải, ôm trước ngực, như người ôm đồ thờ. Thư lại trẻ ở căn phòng xét án đòi mang giúp. Lão không đưa. Việc chép này, lão muốn tự mang. Tối hôm kia, Trạng Quỳnh tới căn phòng xét án, đứng ở cửa, báo ngắn gọn: người tù họ Lương xin giấy bút, xin Trịnh lão ngồi chép, ngày kia vua tới nghe. Báo xong thì đi. Đêm ấy và đêm qua, lão không ngủ được bao nhiêu. Lão biết người ấy từ thuở cả hai còn trẻ, mới vào triều. Họ Lương ngồi ghế Thị lang Lại bộ mười năm. Quan châu, quan huyện phía Đông, một nửa do tay người ấy bảo cử. Hồi tháng Năm, lão đã ngồi đếm lại trong sổ, đếm ra chín người. Người ấy làm việc gì cũng chậm, cũng chắc, không để thừa một chữ trong tờ trình. Người ấy xin giấy bút, thì từng chữ đã định sẵn trong đầu. Lão không đoán người ấy định nói gì. Tối hôm kia, đứng ở cửa, người báo tin cũng bảo không đoán ra. Hai người nhìn nhau, không ai nói ra cái tên nào. Đêm qua, lão chỉ ngồi mài sẵn một nghiên mực, gói sẵn giấy bút, tới gần sáng thì chợp mắt. Ngục phía Đông sáng nay mát. Đêm qua có mưa, nền đất trước dãy nhà đá còn ẩm, mấy vũng nước nhỏ đọng trên lối đi. Lính ngục mở cổng cho lão, cúi đầu. Người ta quen mặt lão ở đây. Mấy tháng nay, ngày nào lão cũng qua lại dãy đá này, cầm sổ, đếm người, chép lời. Lão đi tới gian giữa dãy. Người tù đã ngồi dậy. Không phải nằm trên ổ rơm như người bệnh mới từ thuyền lên. Ngồi thẳng, lưng tựa tường đá, hai chân xếp bằng. Tóc chải gọn, búi chặt, không một sợi rơi xuống trán. Tấm áo bào cũ của Lại bộ mặc chỉnh tề, cài đủ khuy, vạt áo kéo thẳng phủ lên đầu gối. Ai không biết, ngó vào, tưởng một vị quan đang ngồi đợi giờ vào chầu. Lão đứng ngoài song, chưa vào. Năm xưa, họ Lương ngồi ghế Thị lang, lão ngồi ghế Thượng thư bộ coi việc tế lễ. Hai người không cùng một bộ, mà cùng một triều, cùng đứng hàng văn mấy chục năm. Năm ngoái, mừng thọ họ Lương, lão ngồi ở hiên nhà gốc phía Đông, uống rượu, cười to tới mức khách bàn bên ngoái lại. Hồi ấy lão còn béo. Giờ lão gầy rộc, áo vải thô, chân đi giày cỏ. Người ngồi trong song cũng gầy đi nhiều, má hóp, cổ áo lỏng. Người tù ngẩng lên, thấy lão. – Trịnh công. Lão gật đầu. Lão không biết nên xưng thế nào với người cũ trong chỗ này. Lão không xưng gì. Lính ngục mở song. Lão vào, trải tấm vải xuống nền đất, bày nghiên. Lính ngục mang vào một tấm ván kê làm án, một chiếc ghế đẩu. Lão kê tấm ván lên hai viên gạch, ngồi xuống đất sau tấm ván, để chiếc ghế đẩu trống ở giữa gian. Người tù ngó đôi giày cỏ dưới chân lão một chốc. Người ấy không hỏi. Lão cũng không giải thích. Lão rót một ít nước từ ống tre vào nghiên, cầm thỏi mực mài, mài theo vòng tròn, đều tay, như mấy chục năm nay vẫn mài mỗi sáng trước khi vào chầu. Tiếng mực cọ vào đá nghe rõ trong gian đá kín. Mực mài xong, lão đặt bút lên nghiên, ngồi đợi. Người tù cũng ngồi đợi. Hai người không nói với nhau câu nào nữa. Ngoài kia, ô cửa trên cao rọi xuống một vệt sáng xám. Ở gian cuối dãy, có tiếng rơm khẽ động khi ai đó trở mình, xong im. * * * Gần giờ Tỵ, vua tới. Không có tiếng hô. Chỉ có tiếng chân lính ngoài hành lang, xong dừng. Vua vào một mình, áo vải, không đội mũ. Hai người lính đứng lại ngoài song. Lính ngục ra khép cửa đầu dãy, đứng gác ở ngoài ấy. Lão đứng dậy, quỳ xuống. Người tù cũng quỳ, hai tay chắp trước ngực, trán chạm nền đất. – Đứng dậy. – Vua nói. – Ngồi. Vua ngồi xuống chiếc ghế đẩu giữa gian. Người tù ngồi lại chỗ cũ, lưng thẳng. Lão ngồi sau tấm ván, cầm bút lên. Vua ngó người tù một lúc. Không phải ngó như ngó kẻ có tội. Như ngó một người lần đầu ngồi trước mặt mình, muốn biết người ấy là ai. Tháng Tư, người ấy dâng sớ xin về, vua chỉ nói một chữ: chuẩn. Hôm ấy lão đứng dưới thềm, lẫn trong đám thư lại. – Ngươi muốn nói gì thì nói. – Vua nói. – Ta không hứa gì. Người tù cúi đầu. – Bẩm Bệ hạ. Tội thần biết. Lão chấm bút. Lão chép câu của vua trước, rồi chép câu ấy. Người tù bắt đầu nói. Giọng chậm, rõ, không run. Lão nhận ra giọng ấy, giọng của người đã đọc tờ khảo công trước triều mười năm. – Hai mươi mốt tháng Năm, ở nhà gốc của tội thần phía Đông, có người của Hoành Châu hầu tới. Một gã quản sự mặt tròn. Gã mang theo một tờ giấy. Trên giấy ghi hai ngôi đền trên núi Tây Lĩnh. Điều ấy, mấy hôm sau, trên thuyền, điện hạ mới nói ra. Ngòi bút của lão dừng một chốc. Lão nhớ ngôi đền trên núi đổ hồi tháng Sáu. Lão chép tiếp. – Gã đưa tờ giấy ấy tận tay điện hạ, không qua tay tội thần. – Người tù nói. – Tội thần đứng ở cuối gian. Điện hạ đọc, rồi cười. Điện hạ hỏi gã hầu gia có khỏe không. Xong điện hạ đòi giấy bút. Tội thần tự mài mực, tự trải giấy. Điện hạ viết một dòng, đưa cho gã mang về. Đổi lấy tờ giấy kia. Người tù ngừng một chút, ngẩng lên. – Hoành Châu hầu đứng đầu các nhà phía Đông. – Lương Uyên nói. – Một dòng, chính tay người ấy viết, không ấn, không ngày. Gian đá lặng đi. Lão chép từng chữ. Lão viết chậm hơn mọi khi. Chữ của lão nhỏ và đều như mọi khi, mà đầu ngón tay giữa, chỗ vệt mực cũ, giờ hơi run. Lão đặt cổ tay lên mép ván cho vững, chép nốt. Lão biết dòng chữ ấy nghĩa là gì. Hôm ấy, mấy nhà phía Đông đã dựng cờ theo người viết dòng ấy được ba ngày. Một dòng như thế, chính tay viết, là lời hứa một cái ghế, ghế đứng trên cả mấy nhà kia. Đổi lấy một tờ giấy chỉ đường tới hai ngôi đền trên núi. Vua không nói gì. Vua ngồi yên trên ghế đẩu, hai tay đặt trên đầu gối, ngó người tù. Người tù nói tiếp, không đợi hỏi. – Còn một việc. Ba năm trước, lệnh mũi tên lông đỏ ở biên giới Tây, điện hạ không gửi thẳng xuống châu. Lệnh đi qua Hoành Châu, nằm lẫn trong hàng muối của đoàn thuyền bên ấy, tới tay quan châu Tây Lĩnh hồi ấy. Năm nào cũng vậy, thư từ hai đầu đi cùng hàng muối. Mỗi đầu tháng Tư, có một chiếc thuyền chở muối ghé bến sau nhà tội thần, để lại một cái hòm. Lão dừng bút hẳn. Lão nhớ hôm mười hai tháng Bảy, ở dãy nhà đá này, lão ngồi chép lời người tù ở gian cuối dãy. Người ấy khai lệnh tới tay mình trong muối, lão chép riêng dòng ấy một tờ. Còn người gửi, ba tháng hỏi, người ấy chỉ đáp một câu: không nhớ. Cái tên kia, hôm ấy người ấy không nói ra. Giờ người ngồi trước mặt lão nói ra, không ai ép, giọng đều đều, không lên không xuống. Lão chấm bút, chép tiếp. Vua vẫn ngồi yên. Mặt vua không đổi. Lão không thấy giận trên mặt ấy, không thấy mừng. Chỉ thấy vua nghe, như người đã đợi nghe câu ấy từ lâu, mà nghe rồi cũng không vội. Người tù im một lúc, xong nói thêm một câu, như tự trả lời cái câu không ai hỏi. – Tháng Sáu, mấy nhà phía Đông đổ. – Người tù nói. – Hoành Châu không gửi một chiếc thuyền, một người lính nào. Chỉ thế. Người tù không nói thêm. Câu ấy nói ra không oán, không trách. Lão chép câu ấy, chép xong thì ngẩng lên ngó người tù. Ba mươi năm đứng cùng một triều, lão chưa từng nghe người ấy nói một câu nào về mình. Tờ trình nào cũng nói về người khác: người này đáng xếp hạng gì, người kia nên bổ đi đâu. Câu vừa rồi là câu đầu tiên. * * * Vua hỏi đúng một câu. – Tờ ấy, giờ ở đâu? Người tù lắc đầu. – Bẩm Bệ hạ. Tội thần không biết. – Người tù nói. – Tội thần chỉ biết Tống chưa đốt chữ của ai bao giờ. Đầu tháng Năm, tội thần viết mấy dòng chính tay, sai người sang hỏi Tống có đứng tên không. Hầu gia chỉ đáp một câu về muối. Mảnh giấy ấy, hầu gia giữ lại. Mấy hôm sau, có người cưỡi ngựa tới cổng nhà tội thần, đưa ra đúng mảnh giấy ấy, để tội thần ngó chữ của chính mình mà biết ai sai tới. Chữ của điện hạ, Tống không trả cho ai. Vua gật đầu. Vua không hỏi gì nữa. Vua quay sang lão. – Trịnh Khê. – Bẩm Bệ hạ. – Dòng ấy, chép riêng ra một tờ. – Vua nói. – Như dòng tháng Bảy. – Tội thần tuân lệnh. Vua đứng dậy. Lão quỳ. Người tù cúi rạp xuống nền đất, không xin gì. Vua ngó người tù thêm một chốc. Lão tưởng vua sẽ nói một câu gì nữa. Vua không nói. Vua quay ra, đi qua song, hai người lính đi theo. Tiếng chân xa dần ngoài hành lang. Vua không ra lệnh gì về phía ấy. Lão đã đứng triều mấy chục năm. Những năm trước, nghe một cái tên như thế trong ngục, trước khi trời tối đã có ba lệnh xuống: bắt người, tra hỏi, niêm phong nhà cửa. Lão đã chép nhiều lệnh như thế. Hôm nay lão chép xong một tờ khai, mà tay không phải chép thêm lệnh nào. Lão ngồi lại. Lão đọc lại cho người tù nghe, từ đầu. Đọc chậm, từng câu, đủ cả lời vua, lời người tù, như lệ xét án. Tới dòng chữ kia, lão đọc nguyên văn. Tới câu về hàng muối, lão đọc chậm hơn. Người tù nghe, mắt nhắm. Có một chỗ người tù mở mắt, bảo lão bỏ một chữ “điện hạ” thừa ở câu thứ hai. Lão bỏ. Đọc xong, lão đưa tờ giấy tới. Người tù chấm ngón tay cái vào mực, điểm chỉ vào cuối tờ. Ngón tay ấy gầy, run, mà dấu in xuống vẫn rõ. Lão thu giấy, thu nghiên, gói vào tấm vải. Tờ khai gấp làm đôi, kẹp giữa hai tấm giấy trắng, đặt ở giữa gói. Lúc lão đứng dậy, người tù gọi. – Trịnh công. Lão dừng. – Năm ngoái, ở hiên nhà ta, Trịnh công cười to lắm. – Người tù nói. – Ta còn nhớ. Lão đứng một chốc. Lão không biết đáp thế nào. Lão cúi đầu, như cúi chào một người đồng liêu cũ, xong đi ra. Ra tới hành lang, lão mới nhớ hết buổi mừng thọ năm ngoái. Hiên nhà gốc trải chiếu hoa, rượu nếp đựng trong vò sành, cá sông kho trong niêu đất. Khách ngồi kín ba gian. Mấy người ngồi cùng mâm với lão hôm ấy, có một người giờ nằm ở gian đầu dãy này. Lão cười to vì câu đùa của ai, lão không nhớ. Người tù thì nhớ lão cười. * * * Đường từ ngục về căn phòng xét án, lão đi ngang sân một bộ đang có hàng người đứng ghi tên dự thi, hàng dài tới tận cổng. Có người áo nâu, có người chân còn bùn. Lão ôm gói vải đi sát chân tường, không ai để ý tới một ông già giày cỏ. Chiều, ở căn phòng xét án, lão chép sạch. Lão bảo thư lại trẻ ra ngoài, đóng cửa. Lão trải tờ giấy tốt nhất lên án, mài lại mực, thử bút trên một mảnh giấy vụn. Lời khai, lão chép đủ một bản, ba tờ, đúng như đã đọc lại cho người tù nghe. Bản có dấu điểm chỉ, lão cất riêng. Mặt sau bản ấy, lão ghi ngày, ghi chỗ. Dòng chữ kia, lão chép riêng. Một tờ giấy khổ nhỏ. Góc trên, chữ nhỏ hơn, lão ghi: dòng chữ tay người ấy viết, theo lời họ Lương khai ngày mười bốn tháng Tám, ở ngục phía Đông. Ở giữa tờ, nguyên văn một dòng, chép đúng từng chữ, từng nét. Chép xong, lão thổi cho khô mực. Thổi chậm, từ đầu dòng tới cuối dòng, như hồi còn làm Thượng thư lão vẫn thổi những tờ văn tế trước khi dâng lên. Tờ tháng Bảy, vua bảo chỉ ba người trong thư phòng hôm ấy được đọc, thêm lão. Tờ này, sáng nay, chỉ vua nghe, người tù nói, lão chép. Lão không đưa cho thư lại. Lão không để trên án qua đêm. Lão mở cái hòm gỗ ở góc phòng. Chìa khóa lão giắt bên hông từ tháng Bảy, chưa rời người ngày nào. Trong hòm là phần lời khai của người tù ở gian cuối dãy không đọc trước triều, cất từ tối hai mươi hai tháng Bảy. Trên cùng là tờ nháp dòng bao muối, lão chép ngay trong ngục hôm mười hai, trước khi chép sạch đưa đi. Lão đặt tờ mới xuống cạnh tờ nháp ấy. Hai tờ giấy, cùng khổ, cùng một nét chữ nhỏ đều. Tờ nháp tháng Bảy, cuối dòng lão còn để trống một khoảng, chỗ người tù kia không chịu nói tên. Lão ngó hai tờ giấy một lúc lâu. Ngoài cửa, thư lại trẻ hỏi có thắp đèn không. Lão bảo chưa. Xong lão đóng nắp. Tờ ấy chỉ có một dòng. Lão khóa nó vào hòm, cạnh tờ bao muối tháng Bảy.
Chương trước Chương tiếp
Chọn chương
Bình luận
Báo lỗi chương
Chỉnh chữ