Chương 183: Bệnh tù hồi kinh

Sáng mười một, sân Lễ bộ đông từ lúc cổng chưa mở hẳn. Người tới ghi tên dự thi xếp thành một hàng dài dọc hiên, hàng nối ra tận ngoài cổng. Viên thư lại già ngồi sau một cái án thấp kê ngoài hiên, nghiên mực đã mài từ tối qua, chép tên từng người vào sổ: tên, quê, tuổi, cha làm nghề gì. Chiếu đã viết rõ không hỏi xuất thân. Sổ vẫn phải ghi, để ngày thi biết ai ngồi chỗ nào, ai đến từ đâu, ai cần chỗ ngủ. Quỳnh đứng ở đầu hiên, cây quạt cầm tay, không mở. Một người con trai chừng mười bảy, mười tám, chân còn bụi đường, đứng trước án mà hai tay không biết để đâu, đọc tên mình, đọc tên làng, nói cha làm ruộng, nói đã đi bộ bốn ngày từ một châu ở mạn Nam, ngủ ở hiên chùa dọc đường. Một ông già dạy chữ cho trẻ một làng ven sông đã hai chục năm, tóc bạc nửa đầu, tới ghi tên cho chính mình, đứng thẳng lưng, giọng như đọc bài, chữ ký vào sổ vuông vắn hơn cả chữ viên thư lại. Sau lưng ông, mấy người khác còn chờ, có người áo the, có người áo nâu, có người đi một mình, có người cả nhóm đồng hương rủ nhau tới. Người con trai ghi xong, đứng tần ngần, hỏi viên thư lại người ở xa thì ngủ ở đâu cho tới ngày thi. Quỳnh bảo viên thư lại cho mở dãy nhà ngang phía sau bộ, ai không có chỗ thì ngủ ở đó, nằm chiếu, tự lo cơm. Có người hỏi thi có phải nộp tiền giấy mực không. Quỳnh bảo giấy mực triều đình cấp, chữ thì tự mang theo. Viên thư lại ngẩng lên, ngó Quỳnh, như hỏi người tóc bạc kia có ghi được không. Quỳnh gật đầu. Chiếu không nói tới tuổi. Ghi xong, ông già bước tới chỗ Quỳnh đứng, chắp tay vái. Vái xong, ông cầm lấy bàn tay Quỳnh, nắm chặt, như người nhà quê cảm tạ người nhà quan. Ông nắm được một chốc thì buông ra. Ông ngó bàn tay mình, ngó tay Quỳnh, xong lặng lẽ lui ra. Quỳnh biết ông vừa thấy gì. Tay y lạnh. Không phải lạnh vì gió. Nắng tháng Tám chiếu thẳng xuống sân, viên thư lại mồ hôi ướt cả lưng áo. Mà mấy ngón tay Quỳnh lạnh, lạnh từ đầu ngón vào, như vừa vốc nước sông lúc tinh mơ. Từ mấy hôm nay. Sáng nay là ngày thứ tám. Y rụt tay vào tay áo, chỉ để chừa cái cán quạt ra ngoài cho có cái mà cầm. Hồi tháng Ba, sang đầu tháng Tư, y cũng từng ngó hai bàn tay mình, đếm từng vạch người ở kinh khắc lên cột đá. Lần ấy, cột đá dừng ở vạch thứ ba mươi bảy. Lần này, y chưa biết. Y nghĩ tới bảy người kia. Cao lão ngồi dưới địa thất ngày đêm, chỗ lạnh nhất. Người ở cửa Tây, người dưới bến, người tiều phu, Phạm tướng quân, người họ Nguyễn mới tới. Ở trên Ải, người giữ Ải còn chưa biết gì. Y không biết tay họ có lạnh như tay y không. Mấy hôm nay, gặp ai trong số ấy, y cũng chưa đưa tay ra chạm. Y không nói với ai. Viên thư lại hỏi có nên kê thêm một cái án cho kịp chép. Y bảo kê. Gần trưa, Hộ bộ sai người mang sang một phong thư đã bóc, nhờ Quỳnh tối nay đưa vào thư phòng. Thư của người Hộ bộ mang của lên Tây Lĩnh từ cuối tháng Bảy. Quỳnh đứng ngay ở hiên mà đọc. Thư ngắn, chữ đều, viết gọn từng dòng: người ấy đã tới châu lỵ, Bế Văn Điềm đã nhận đủ của tịch biên theo sổ, từ mùng năm đã bắt đầu mang lên trả từng bản, trưởng bản nào nhận thì in dấu tay vào sổ. Quỳnh gấp thư lại, giắt vào tay áo, để tối mang sang thư phòng. Tới trưa, sổ đã ghi quá trăm tên. Hàng người vẫn nối ra tận cổng. Chiều, Quỳnh ngồi lại với viên thư lại, xếp tên trong sổ theo từng châu, châu gần trước, châu xa sau. Có châu chỉ một người. Có châu chưa ai. Y khoanh tròn những châu chưa ai, định hỏi xem chiếu đã dán tới đó chưa. * * * Trưa mười hai, Quỳnh ra bến chung. Chiếc thuyền giải đã có người chạy về báo từ sáng: một chiếc thuyền mui của nha huyện phía Đông, ngược sông ba ngày, chở năm người lính canh và một người. Quỳnh đứng ở bậc đá trên cùng, chỗ gian nhà gạch nhỏ của lính giữ bến, che quạt trước trán. Tháng Sáu, y đã đứng trong gian giữa nhà gốc họ Lương. Lão nằm trên giường tre, mặt đỏ gay, môi khô nứt, có một bà già ngồi quạt. Lão mở mắt, chỉ hỏi một câu về người giữ cổng cho lão. Y đáp: ở kinh. Lão nhắm mắt lại, không hỏi thêm. Tấm áo bào cũ của Lại bộ gấp vuông vức ở đầu giường. Y đã nghĩ, người như lão, chưa chắc qua nổi mùa hè. Bến chung giờ ấy đông. Người khuân vác gánh hàng lên xuống bậc. Một chiếc thuyền buôn đang dỡ vải. Quán nước đầu bến đặt ba cái chõng, chõng nào cũng có người ngồi. Chiếc thuyền mui ghé vào lúc nắng đứng bóng. Người cầm sào nhảy lên bậc, buộc dây. Năm người lính bước lên trước, đứng thành hai bên. Người đội trưởng lên sau cùng trong năm người. Quỳnh nhận ra cả năm. Tháng Sáu, chính y để họ lại ở cổng nhà gốc ấy, dặn: không ai được động vào lão, có thuốc thì cho uống, đi được thì giải về kinh. Người đội trưởng bước tới, chắp tay. – Bẩm đại nhân. Lão tự xin đi từ hôm mùng chín, không đợi khỏi hẳn. Gã kể thêm, giọng thấp. Mùng tám lão đã ngồi dậy được, mùng chín thì gọi gã vào, bảo sửa soạn thuyền. Gã thưa lão chưa đi nổi. Lão bảo đi nổi. Ba ngày trên thuyền, lão ăn ít, ngủ ít, phần lớn ngồi ở đầu mui ngó nước. Không nói chuyện với ai. Sáng nay, gần tới kinh, lão tự mở tay nải, lấy tấm áo bào ra mặc. Quỳnh ngó vào trong mui thuyền. Lương Uyên bước ra. Lão mặc tấm áo bào cũ ấy. Áo rộng hẳn ra so với người, vai áo sệ xuống, cổ áo lỏng. Lão gầy đi nhiều. Hai gò má nhô lên, da bủng, tóc bạc chải gọn, búi chặt. Đôi mắt không còn đục như hồi sốt. Lão ngó lên bậc đá, ngó Quỳnh. Người đội trưởng đưa tay ra định đỡ. Lão lắc đầu. Lão tự bước lên bậc. Một bậc. Dừng. Bậc nữa. Lão không vịn ai, không vịn tường. Hai tay lão để trước bụng, chắp lại, như người đi trong triều. Quỳnh thấy hai bàn tay ấy run, run nhẹ, đều, như tay người già cầm chén nước đầy. Lão không giấu. Mười hai bậc đá từ mép nước lên tới chỗ Quỳnh đứng, lão đi hết, chậm, không dừng giữa chừng quá hai lần. Bến chung đã ngưng tay từ lúc nào. Mấy người khuân vác đặt gánh xuống. Người bán nước đứng dậy khỏi chõng. Đám đàn bà đứng sát mép quán, tay che miệng thì thầm với nhau. Người ta đoán ra lão là ai. Mấy nhà quan phía Đông, cả kinh đã nói tới từ tháng Sáu. Không ai ném gì. Không ai chửi. Người ta chỉ đứng xa mà ngó. Lão lên tới bậc trên cùng, đứng thẳng lưng trước mặt Quỳnh. Hơi thở lão hơi gấp. Lão đợi thở đều lại mới mở miệng. – Lễ bộ. Chỉ thế. Lão không chào, không xin gì. Lão nhận ra Quỳnh, gọi Quỳnh bằng cái ghế Quỳnh đang ngồi. – Mời lão đi. – Quỳnh nói. Quỳnh ký vào tờ giao nhận của người đội trưởng, dẫn người về ngục phía Đông. Năm người lính canh đi kèm hai bên. Lão đi giữa, không xích, không trói. Lão đi chậm, Quỳnh đi chậm theo. Dọc đường, một đứa bé hỏi mẹ ông già áo xanh là ai, người mẹ kéo nó vào nhà, khép cửa lại một nửa. Lão không ngó ai. Mắt lão để ở lưng người lính đi trước. Ngục phía Đông vẫn như mọi lần y tới: tường đá dày, mái ngói ám khói, mỗi phòng một ô cửa nhỏ trổ cao gần nóc. Lính ngục mở một gian riêng ở giữa dãy, đã quét, đã trải ổ rơm mới. Hai lão gia phía Đông bị giải về từ tháng Sáu ở hai gian đầu dãy, đã quen tiếng chân người qua lại, không ai ngó ra. Đi ngang gian cuối dãy, Quỳnh thấy người học trò lão từng bảo cử năm nào ngồi trên ổ rơm, ngẩng lên, nhận ra người đi giữa đám lính, xong cúi xuống, không nói gì. Lão Lương cũng thấy. Lão không dừng. Tháng Tư, ngồi ngoài song gian cuối dãy ấy, Quỳnh đã nghe người học trò kia nhắc tới lão bằng tiếng thầy. Lão là quan chấm năm người ấy đỗ, là người đứng tên bảo cử người ấy lên làm quan châu. Giờ hai thầy trò ở chung một dãy nhà đá, cách nhau mấy gian, cả hai không lên tiếng. * * * Chiều mười hai, ba trăm lính Vũ Thành từ Ải về tới kinh, tay không, đủ người, không ai ngã dọc đường. Quỳnh nghe tin ấy lúc còn ở ngục, do một người lính chạy sang báo. Y gật đầu, bảo người lính về báo với thư phòng trước. Y quay vào gian giữa. Lương Uyên ngồi trên ổ rơm, lưng tựa tường đá, chân duỗi. Tấm áo bào lão vẫn mặc, không cởi. Một bát nước lính ngục đặt cạnh, lão chưa uống. Ô cửa trên cao rọi xuống một vệt nắng chéo, rơi trên nền đất cạnh chân lão. Quỳnh đứng ngoài song. Y không vào, không ngồi. Y đứng đó vì y còn một việc chưa hỏi: lão có cần thầy thuốc không. Lão lắc đầu. Y định quay đi, thì lão lên tiếng. – Ta muốn nói với Trịnh công. Có giấy, có bút. Quỳnh dừng lại. Lão nói câu ấy không to, không gấp. Như người đã định câu ấy từ lâu, từ trước khi lên thuyền, có khi từ trước cả hôm mùng chín. Nói xong, lão ngó vệt nắng dưới chân, không ngó Quỳnh nữa. Quỳnh đợi. Lão không nói thêm. Không nói muốn nói gì với Trịnh lão. Không xin gì cho mình. Con cháu, nhà cửa, người học trò cũ ở gian cuối dãy, hai nhà kia, lão không nhắc tới ai. Quỳnh nghĩ tới những thứ y đã sửa soạn sẵn suốt buổi sáng, phòng khi lão đặt điều kiện. Lão muốn được về quê thì sao. Lão muốn được tha cho con cháu thì sao. Lão muốn đổi một lời khai lấy một cái gì thì sao. Y đã nghĩ sẵn từng câu đáp, câu nào cũng ngắn, câu nào cũng không hứa. Lão không đặt ra điều gì. Quỳnh tính trong đầu, như tính một cuốn sổ. Việc tháng Sáu, người cầm đầu đã chết trước cổng phía Bắc. Giờ còn lão, ngồi đây, trong tấm áo bào cũ. Lão không đợi khỏi hẳn mới đi. Lão không đợi ai tới hỏi mới nói. Y không đoán ra lão định nói gì. Y chỉ biết lão chọn người nghe: không phải y, không phải vua, mà là người cùng ngồi triều với lão mấy chục năm. – Tại hạ sẽ thưa với bệ hạ. – Quỳnh nói. Lão gật đầu, một lần, mắt vẫn ngó vệt nắng. Quỳnh đi ra. Đi ngang gian cuối dãy, y không ngó vào. Ra tới cổng ngục, nắng chiều hắt lên mặt, mà hai bàn tay giấu trong tay áo vẫn lạnh. Y đứng một lúc ở cổng, xòe một bàn tay ra trước nắng. Bàn tay y không mờ. Đầu ngón vẫn là đầu ngón, móng vẫn hồng. Chỉ lạnh. Y gập tay lại, đi về phía thư phòng. Đường từ ngục về đi ngang cổng Thái Miếu. Lúc ấy đã gần tối. Ngọn đèn dưới mái cổng vừa thắp. Hai người áo nâu đứng hai bên cánh cổng, giáo dựng sát vai. Người ta vẫn tới cắm nhang, vẫn vái, vẫn đi. Quỳnh đi ngang, gật đầu với hai người lính. Y không ngó xuống tay họ. Y biết họ còn bao lâu, từ buổi chiều trong thư phòng hôm ấy. Y chỉ đi chậm hơn một chút, tới khi qua khỏi quầng đèn. * * * Tối mười hai, Quỳnh vào thư phòng. Vua đang ngồi sau án. Một tờ báo của doanh đặt cạnh nghiên: những người gánh thóc về đủ. Vua đã đọc, đã gấp lại. Quỳnh đặt phong thư của Hộ bộ lên án trước. Vua đọc. Đọc xong, vua đặt nó lên tờ báo của doanh. – Trả hết bản nào, bảo họ báo về. – Vua nói. Quỳnh thưa thêm sổ ghi tên dự thi: tới tối nay, đã quá hai trăm tên, phần đông người các châu gần, người châu xa vẫn đang trên đường. Vua hỏi có đủ án ngồi không. Quỳnh thưa sẽ mượn thêm án các bộ. Xong Quỳnh kể. Kể chiếc thuyền mui, kể người đội trưởng, kể mười hai bậc đá. Kể bến chung ngưng tay. Kể gian giữa dãy. Kể câu lão nói. Vua nghe, không ngắt lời. Vua không hỏi lão định khai gì, cũng không bảo Quỳnh đoán. Quỳnh nghĩ mình hiểu vì sao. Hỏi bây giờ, thì là đoán thay lão. Hai ngày nữa, lão sẽ tự nói, có giấy, có bút. Người hầu bưng nước vào. Vua rót một chén, đẩy sang phía Quỳnh. Quỳnh đưa hai tay ra đỡ. Chén nước nóng. Y giữ chén lâu hơn cần, để cái nóng thấm vào mười đầu ngón tay. Vua ngó hai bàn tay y một chốc, không nói gì. – Ngày kia, ta tới nghe. – Vua nói. – Bẩm bệ hạ, tại hạ sẽ báo với Trịnh lão. Quỳnh đặt chén xuống. Y nghĩ tới người tù gầy trong tấm áo bào rộng, ngồi trên ổ rơm, ngó vệt nắng. Nghĩ tới mười hai bậc đá không vịn ai. Nghĩ tới những câu y đã sửa soạn sẵn mà không dùng tới. – Bẩm bệ hạ. Lão ấy không xin gì. Lão chỉ xin giấy bút, với Trịnh lão ngồi chép.
Chương trước Chương tiếp
Chọn chương
Bình luận
Báo lỗi chương
Chỉnh chữ