Chương 177: Ân chiếu khai khoa

Tối mùng một, người của thư phòng sang sử quán báo một câu: sáng mai, giờ Thìn, có triều. Viên sử quan trẻ nghe xong, hỏi lại cho chắc. Buổi chầu đầu tháng vừa tan sáng nay. Triều họp hai buổi liền nhau, từ hôm vào sử quán, y chưa thấy lần nào. Người báo tin gật đầu, bảo đúng là sáng mai, mùng hai, rồi đi. Y ngồi xuống án, giở cuốn sổ ra, ngó trang đã chép buổi chầu sáng nay một chốc, xong gấp sổ. Gần nửa đêm, sử quán nhận thêm một tờ giấy, gấp làm đôi, bọc ngoài bằng một tờ giấy khác, có dấu son. Là bản sao một tờ chiếu, gửi sang để sử quán giữ. Lệ là thế: chiếu đọc ở điện thì sử quán giữ một bản. Mà xưa nay, bản sao chỉ tới sau khi đã đọc. Lần này, nó tới trước. Cuối tờ có một dòng nhỏ ghi người thảo: Nguyễn Trãi. Y không mở. Bọc ngoài có dấu son, chưa tới giờ đọc thì chưa mở. Y đặt nó vào ngăn án, khóa lại. Một tháng nay, y đã hai lần quỳ hỏi vua một việc nên chép thế nào, một lần giữa điện, một lần trên thềm. Lần đầu, vua bảo y chép cho đủ, cả việc lẫn người. Lần sau, vua bảo y chép cả những điều người ta muốn không ai chép. Từ hôm ấy, y không quỳ hỏi nữa. Y chép. Ông già ngồi cùng sử quán, mắt đã kém, bảo y gan. Y không thấy mình gan. Y chỉ thấy, hai lần hỏi, hai lần vua trả lời cùng một ý, thì không cần hỏi lần thứ ba. * * * Sáng mùng hai, Quách Trực tới điện từ lúc trời chưa sáng hẳn. Y quỳ ở chỗ cũ, góc thềm, sát cửa, nơi ánh sáng ngoài sân rọi vào vừa đủ đọc chữ. Cuốn sổ mở trên hai gối, nghiên mực đặt cạnh đầu gối phải, cây bút đã chấm sẵn. Đầu trang mới, y viết một dòng: Năm Thiên Hưng thứ nhất, tháng Tám, ngày mùng hai. Viết xong, y ngẩng lên ngó điện. Quan vào từng tốp. Hàng văn đứng hết chỗ của mình, còn mấy khoảng trống, như hôm qua. Những chỗ ấy, hôm qua còn là chỗ của người đi vắng; sáng nay, sau một câu của vua, thành chỗ không có ai. Dưới thềm, hai cái án con đặt hai bên như mọi lần. Ở án bên phải, Trạng Quỳnh ngồi, không cầm quạt, trước mặt là một cuộn giấy buộc dây đỏ. Ở cuối hàng văn, sát cửa, cách chỗ y quỳ mấy bước, Nguyễn Trãi đứng giữa đám quan già, áo vải thâm, hai tay để trước bụng. Đầu hàng võ, viên lão tướng đứng thẳng, sau lưng là người cầm giáo giữ thành, vai rộng như tấm phản. Vua ra. Không chuông, không nhạc. Vua ngồi xuống long ỷ, hai tay đặt trên gối, ngó khắp điện một lượt. Y cúi xuống sổ, chép: Giờ Thìn, vua ngự điện. Bá quan đủ mặt, trừ những người đã về. Y ngừng bút ở chữ cuối. Chữ “về” hôm qua vua dùng, y dùng lại. Không có chữ nào khác đúng hơn. * * * Không có bộ nào tâu việc. Vua ngó xuống án bên phải. Quỳnh đứng dậy, cầm cuộn giấy bằng hai tay, bước ra trước án. Cởi dây đỏ, mở cuộn giấy, Quỳnh đọc. Giọng Quỳnh không giống giọng mọi ngày. Không đùa, không kéo dài chữ, không lên xuống như người kể chuyện. Từng chữ rõ ràng, đều, như người đọc văn tế. Chiếu rằng: triều đình từ mùa đông năm ngoái tới nay, người chết trận có, người bỏ đi có, người già yếu về quê có. Ghế trên điện trống nhiều, việc dưới các bộ dồn lên vai người còn ở lại. Muốn có người làm việc, thì phải mở cửa cho người vào. Quỳnh ngừng một hơi. Cả điện đợi. – Ai biết chữ, con nhà làm ruộng, con nhà có tội, người trên núi Tam Bộ, ngày hai mươi hai tháng Tám tới sân Cần Chính dự thi. Y chép. Ngòi bút y đi theo giọng đọc, không nhanh hơn, không chậm hơn. Câu ấy dài, y chép một mạch, không dừng. Quỳnh đọc tiếp mấy câu ngắn: ai đỗ thì triều đình dùng, dùng theo việc, không theo nhà; ai không đỗ, cũng không mang tội gì. Xong, Quỳnh cuộn tờ chiếu lại, đứng yên trước án. Ở đầu hàng Hộ bộ, vị Thị lang ngẩng lên, ngó về phía long ỷ một cái, xong lại cúi xuống, hốt nắm chặt hơn. Hôm qua, bộ ấy vừa phải gạch mười một cái tên khỏi sổ phát lương. Sáng nay, có tờ chiếu nói tới người mới. Ở hàng võ, không ai động. Trong điện có tiếng động. Tiếng ấy không bắt đầu ở một chỗ. Nó nổi lên khắp hàng văn cùng một lúc, như gió qua một ruộng lúa: tiếng tay áo chạm tay áo, tiếng người ho khẽ, tiếng hốt chạm vào nhau, tiếng ai đó buột ra nửa chữ rồi nén lại. Có người quay hẳn đầu sang người bên cạnh. Có người ngó lên long ỷ, xong cúi xuống ngay. Ở cuối điện, mấy ông già tóc bạc dồn sát vào nhau hơn. Y không chép tiếng ấy. Tiếng ấy không có chữ. Y chép: Lễ bộ đọc chiếu xong, trong điện xôn xao. Từ đám quan già, một người bước ra. Ông già nhất trong đám ấy, lưng đã còng, râu tóc bạc trắng, đi chậm. Y biết người ấy: lão Hàn lâm, người đứng đầu những quan già ở cuối điện, người đã ở triều này từ đời tiên đế. Lão đi qua khoảng gạch trống giữa hai hàng quan, tới giữa điện thì dừng, chống hốt xuống, quỳ xuống từ từ, như người già quỳ trước bàn thờ tổ. – Bệ hạ! Con nhà tội vào sân rồng, người trên núi ngồi ghế quan, tổ tông có lệ nào như thế? Giọng lão run, mà to. Cả điện nghe rõ. Lão quỳ đó, hốt đặt ngang trán, không đứng dậy. Một lúc sau, ở cuối điện, có thêm một người bước ra, quỳ xuống sau lưng lão, cách hai bước. Thêm một người nữa. Lại thêm một người. Toàn người đứng ở cuối hàng văn, áo quan đã cũ, tay đã run. Không ai nói thêm câu nào. Họ chỉ quỳ, sau lưng người đã nói. Đếm cả lão, là năm người. Y chép lời lão, đủ từng chữ, không bớt, không thêm. Y chép: Bốn người khác quỳ theo, ở sau. Y không chép tên bốn người ấy. Y biết mặt cả bốn. Y biết tên ba người. Y không chép. Y chép chỗ họ quỳ. * * * Vua ngồi im. Vua ngó xuống giữa điện, ngó cái lưng khom của ông già, ngó bốn người quỳ sau. Ngó lâu. Trên điện không ai thở mạnh. Dưới thềm, Quỳnh vẫn đứng trước án, cuộn chiếu cầm hai tay. Ở cuối hàng văn, cách chỗ y mấy bước, người thảo chiếu đứng yên, mắt đặt trên lưng người quỳ giữa điện. Tờ chiếu là của người ấy, mà người ấy không bước ra, không nói một lời. Vua mở miệng. Giọng vua không cao, không thấp. – Tháng Hai, ta hứa với lão đại nhân, đợi nước no mới mở khoa. – Vua nói. – Nước chưa no. Ghế thì không đợi được. Lời hứa ấy, Quách Trực không có mặt để nghe. Tháng Hai, y chưa vào sử quán. Y lật nhanh trong đầu những sổ của sử quán năm nay mà y đã đọc khi mới vào: tháng Hai có một khoa thi, không hỏi xuất thân, đỗ hai mươi ba người; có một tờ cáo thị; có một buổi lão Hàn lâm đứng trên thềm, mặt đỏ bừng. Không có dòng nào ghi lời hứa. Có lẽ nó được nói ở một chỗ sử quán không có người. Hôm nay, nó được nói ở điện. Y chép. Nước chưa no, điều ấy thì y biết. Sổ sử quán tháng Bảy có những dòng chính tay y chép: thóc trong kho kinh thành mở ra cho phía Bắc, mấy chiếc thuyền ngược sông chở thóc lên núi, lính đi mà không mang giáo. Chép xong, y ngẩng lên, chờ câu tiếp theo. Không có câu tiếp theo. Vua không giảng vì sao con nhà có tội được vào thi, vì sao người trên núi được ngồi ghế quan. Không nhắc những nhà phía Đông, không nhắc người trên núi đã làm gì cho triều này. Vua không trách lão Hàn lâm đã quỳ, không bảo lão đứng dậy, không bảo bốn người kia lui về hàng. Không ai bị gọi tên. Vua chỉ nói một câu ấy, xong ngồi đó, như người đã nói hết phần của mình. Ở giữa điện, lão già vẫn quỳ. Hai vai lão rung khẽ. Lão không ngẩng đầu. Lão không nói thêm. Có lẽ lão đã chuẩn bị nhiều lời hơn, lời trong sách, lời của tổ tông, lời của các tiên đế, mà câu kia của vua làm lão không biết bắt đầu từ chữ nào. Một hồi lâu, vua đứng dậy. – Chiếu đã đọc. – Vua nói. – Lễ bộ dán ở các cửa thành, gửi về các châu. Bãi triều. Vua đi vào sau bức bình phong, khuất. Năm người giữa điện vẫn quỳ. Quan ra khỏi điện từng tốp. Đi ngang năm người ấy, có người đi chậm lại, có người đi vòng xa. Không ai dám đỡ, cũng không ai dám bảo họ đứng dậy. Một lúc sau, người quỳ cuối cùng chống tay đứng dậy trước, xong tới người thứ hai. Lão Hàn lâm đứng dậy sau cùng, chống hốt xuống nền gạch, hai lần mới đứng thẳng được. Lão không ngó lên long ỷ trống. Lão đi ra, chậm, từng bước. Tới ngưỡng cửa, ngang chỗ y quỳ, lão dừng lại. Lão ngó cuốn sổ mở trên hai gối y, ngó trang đang viết dở. Lão không hỏi y đã chép lão thế nào. Lão chỉ ngó, đôi mắt đục mà vẫn đọc được chữ. Y không gấp sổ lại. Y để yên cho lão đọc. Lão đọc xong, gật đầu một cái, không rõ là gật với y hay gật với chính mình, xong bước qua ngưỡng, ra sân. Y chép: Năm người quỳ tới khi vua đi, rồi tự đứng dậy. Chép xong, y nhìn lại cả trang. Đủ lời chiếu. Đủ lời phản đối. Đủ lời vua. Không có chữ nào của y. * * * Quá trưa, y chép sạch buổi triều ra một bản, mang sang thư phòng. Từ sử quán vào cung, y đi ngang cửa Nam. Tờ chiếu đã được dán lên vách cổng, cạnh tấm bảng cũ. Mấy người thư lại vừa dán xong, còn đứng đó giữ cho hồ khô. Trước tấm giấy, người đứng đã đông. Phần lớn không biết chữ. Một ông đồ già đứng sát vách, đọc to từng câu cho người đứng sau nghe, đọc xong một lượt lại có người khác chen vào, ông lại đọc lượt nữa. Một người đàn ông chân còn dính bùn ruộng chen lên trước, hỏi: – Bẩm thầy. Con nhà tiểu nhân biết đọc sổ chợ, biết viết tên mình. Thế có tính là biết chữ không? Ông đồ ngó lại tờ chiếu, ngó thật kỹ, xong mới đáp. – Chiếu không nói biết bao nhiêu chữ. Chỉ nói biết chữ. Người đàn ông đứng nghĩ một chặp. Xong anh ta quay ra, đi về phía chợ, đi nhanh, như người vừa nhớ ra có việc phải về nhà làm ngay. Ở góc tường, mấy người mặc áo the đứng riêng một chỗ, đọc, không ai đọc to. Một người khẽ nói gì đó với người bên cạnh, người kia gật. Y không nghe được họ nói gì. Y cũng không đứng lại nghe. Những điều nói ở cửa Nam, không phải việc của sử quán. Đây là lần đầu y tự mang bản chép tới tận tay vua. Lệ của sử quán không bắt thế. Sổ sử quán, vua không đọc. Cuốn sổ, y để lại sử quán, khóa trong hòm; thứ y mang theo chỉ là một bản chép sạch, chữ nào cũng đúng như trong sổ. Người hầu cho y vào. Cửa sổ thư phòng để ngỏ, nắng xế chiếu xiên qua án. Vua ngồi sau án, trước mặt là mấy tờ giấy, có tờ y nhận ra nét chữ vuông của người thảo chiếu. Y quỳ xuống, dâng bản chép bằng hai tay. – Bẩm bệ hạ. Thần chép buổi triều sáng nay. Thần không xin bệ hạ sửa chữ nào. Vua cầm lấy, đọc. Đọc từ đầu tới cuối, không bỏ dòng nào. Tới dòng ghi bốn người quỳ theo, mắt vua dừng lại một chút, rồi đọc tiếp. Đọc hết, vua đặt bản chép xuống án, không cầm tới bút. – Không sai. – Vua nói. – Mang về sử quán. Y cúi đầu, đỡ bản chép lại. Y định lui ra thì nghe tiếng chân ngoài hành lang. Tiếng chân chạy. Trong cung, người ta không chạy. Người hầu đi nhanh thì có, lính truyền tin đi gấp thì có, mà chạy thì không ai chạy. Tiếng chân này chạy, nặng, không đều, như người đã chạy một quãng dài và không còn sức để chạy cho gọn. Cửa thư phòng mở ra. Trạng Quỳnh đứng ở ngưỡng. Mũ lệch. Vạt áo the vén lên một bên, giắt vào thắt lưng cho khỏi vướng chân. Trán ướt mồ hôi. Cây quạt trong tay gập lại, cầm ngược; dưới nách kẹp một cuốn sổ mỏng, gáy sờn. Quỳnh vịn tay vào khung cửa, thở, thở mãi không hết hơi. Quách Trực quỳ bên án, bản chép ôm trước ngực. Y chưa từng thấy Quỳnh chạy. Vua đứng dậy. Quỳnh giơ một tay lên, như xin đợi một chút, tay kia vẫn vịn cửa. – Thuyền… về rồi. Ông dẫn thuyền… cũng về. Vua rót một chén nước, đưa tận tay Quỳnh. Quỳnh uống ực một hơi hết chén, đặt chén xuống mép án, đứng thẳng lên, kéo vạt áo xuống, sửa lại mũ. Hơi thở dần dần đều lại. Y không biết mình có nên lui ra. Không ai bảo y lui. Y quỳ yên chỗ cũ. Chuyện này không phải chuyện triều, không phải chép. Mà y vẫn nghe. Y để ý vua không hỏi thóc nhiều hay ít, chỉ đợi Quỳnh thở cho đều. Ngoài cửa sổ, nắng đã ngả sang vàng. Từ phía sông vọng lên tiếng gọi nhau của người khuân vác ở bến chung, xa, nhỏ. Quỳnh mở cuốn sổ mỏng, ngó trang cuối một cái, gấp lại, xong mới chắp tay, cúi đầu, giọng đã lại là giọng của Quỳnh. – Bẩm bệ hạ. Bến làng cũ đã nhận đủ thóc. Rạng mùng một, lính đã gánh đi.
Chương trước Chương tiếp
Chọn chương
Bình luận
Báo lỗi chương
Chỉnh chữ