Gà gáy lượt đầu, Nguyễn Trãi đã ngồi dậy.
Ngọn đèn trên án y để cháy nhỏ từ đêm, giờ chỉ khêu lên một chút. Trên án có ba thứ, xếp theo thứ tự y đã định từ mấy hôm trước. Bên trái là cuốn sổ mỏng của Trịnh lão, cuốn ghi những ghế trên điện bỏ không. Ở giữa là cuốn sổ phát lương của Hộ bộ, chép tên từng người ăn lương triều đình, tháng nào lĩnh bao nhiêu. Bên phải là một chồng sổ việc, mỗi bộ một cuốn, mượn từ các bộ về, ngày nào ai được giao việc gì, làm xong hay chưa, người giữ sổ chép tên vào đó.
Mượn được chồng sổ việc ấy không dễ. Có bộ đưa ngay, người giữ sổ còn ôm tận tới cửa. Có bộ để người hầu của y ngồi chờ ngoài hiên nửa buổi, xong mới đưa ra mấy cuốn. Có bộ đưa thiếu một tháng, phải sang hỏi lần thứ hai, lần ấy mới đủ. Y không trách ai. Sổ của bộ nào là việc của bộ ấy, người ngoài muốn đọc thì phải đợi. Đọc rồi mới biết, có bộ chép sổ việc tới từng buổi, có bộ cả tháng chỉ dăm dòng, dòng nào cũng chỉ quanh quẩn hai ba cái tên.
Ba thứ ấy, y đã đối với nhau suốt mấy đêm. Sáng nay, y đối lại thêm một lượt.
Y lần từng tên. Tên nào có trong sổ phát lương, y tìm nó trong sổ việc của bộ ấy, tháng Năm, tháng Sáu, tháng Bảy. Tên nào có trong sổ ghế bỏ không, y xem nó rời ghế ngày nào. Có tên lĩnh lương đủ mà sổ việc tháng nào cũng có, chỉ thưa đi. Y bỏ qua. Có tên rời ghế sau một ngày cuối tháng Sáu, mới hơn một tháng. Y cũng để riêng ra. Chỉ những tên ba tháng liền không có một dòng nào trong sổ việc, mà tháng nào sổ phát lương cũng ghi đã phát, y mới chép vào tập giấy của mình.
Đối xong lượt ấy, vẫn đủ mười một tên.
Phần đông là người Lại bộ, những người một vị Thị lang Lại bộ cũ từng cất nhắc. Từ cuối tháng Tư, từ khi vị ấy dâng sớ cáo bệnh rồi xuống thuyền về phía Đông, họ thôi tới bộ. Không ai đuổi họ. Không ai gọi họ. Mỗi cuối tháng, người của Hộ bộ vẫn mang lương tới tận cổng nhà họ, như mọi tháng. Mấy người còn lại rải rác ở các bộ khác, mỗi bộ một hai người.
Y gấp tập giấy lại.
Tên y không có trong cuốn sổ nào của Hộ bộ. Từ đêm rằm tới nay, cái phần nuôi y không bộ nào ghi: nó đến từ những nén nhang người ta cắm ở cổng Thái Miếu, ở chợ, ở bến, mà người cắm phần lớn không biết y là ai.
Cao lão đã dặn y một điều từ hôm đầu: đừng hỏi vua con số ấy. Y giữ lời. Mấy hôm nay, y thấy đèn dưới lối xuống địa thất cháy khuya hơn trước, thấy vua đi qua sân không ngó ai, mà y vẫn để yên.
Người hầu bưng nước vào. Y uống một ngụm, thay áo. Vẫn tấm áo vải thâm. Ngoài hiên, trời mới hửng.
* * *
Giờ Thìn, điện mở cửa.
Buổi chầu mùng một, người đến đông hơn ngày thường mà vẫn thưa. Hàng văn đứng hết chỗ của mình thì còn mấy khoảng gạch trống, ai đứng sau cũng trông thấy. Y vào sau cùng, đứng chỗ hôm trước Quỳnh chỉ cho, cuối hàng văn, sát cửa, giữa mấy ông già tóc bạc. Mấy ông già ấy để cho y một chỗ, không ai chào, không ai ngó.
Dưới thềm, Trịnh lão ngồi sau án con, Quỳnh ngồi sau án bên kia, quạt xếp trong tay áo. Đầu hàng võ, Phan Trung đứng thẳng. Sau lưng lão là người cầm giáo giữ các cửa thành, đứng như một cây cột, vai rộng hơn cả hai người đứng hai bên.
Vua ngồi trên long ỷ, hai tay đặt trên gối.
Việc của các bộ được tâu trước, như lệ. Hộ bộ tâu số thóc thu ở mấy huyện quanh kinh, tâu chuyện mấy bờ đê sắp đắp. Công bộ tâu đoạn cống cửa Nam đã có người nạo. Binh bộ tâu lính các cửa đủ phiên. Vua nghe từng việc, có việc gật đầu, có việc hỏi lại một câu, câu nào cũng ngắn. Việc nào xong việc ấy.
Tâu hết các bộ, điện lặng đi một chốc.
– Nguyễn Trãi. – Vua nói.
Y bước ra.
Từ cuối điện đi tới giữa điện, y đi qua cả hàng văn. Đế giày y chạm nền gạch nghe rõ từng bước, vì cả điện đang lặng. Y dừng ở khoảng gạch trống giữa hai hàng quan, chắp tay.
– Bẩm Bệ hạ. Mười một người, tháng nào cũng có tên trong sổ lương, ba tháng nay không có tên trong sổ việc.
Y không đọc tên. Y không nói họ là người bộ nào, ai cất nhắc ai. Y đặt tập giấy lên hai bàn tay, nâng ngang ngực, đợi. Người cần đọc tên thì đọc trong ấy.
Điện im được một nhịp.
Xong, tiếng xì xào nổi lên ở hàng văn, nhỏ thôi, như nước bắt đầu sôi dưới đáy nồi. Có người quay sang người bên cạnh. Có người cúi xuống ngó mũi hài mình. Có người đưa mắt về phía mấy khoảng gạch trống trong hàng, như vừa nhận ra lâu nay mình đứng cạnh một chỗ không người.
Hàng văn vẫn đứng nguyên chỗ cũ, không người nào rời hàng.
Y không ngoái lại. Nhưng ở chỗ y đứng, y vẫn thấy được người đứng ở đầu hàng Hộ bộ. Vị Thị lang ấy là người coi việc phát lương. Mười một cái tên ấy, tháng nào cũng qua tay ông. Lúc y nói tới chữ lương, ông khẽ đổi chân, như người đứng lâu đã mỏi. Ông không bước ra nhận, không bước ra cãi. Ông cúi đầu.
Sau lưng y, ở cuối điện, chỗ y vừa đứng, không nghe một tiếng nào.
Vua không bảo đọc tên. Vua cũng không bắt Hộ bộ giải vì sao ba tháng liền mang lương tới tận cổng nhà người không làm. Vua ngó tập giấy trên tay y một lúc, xong ngó xuống mấy khoảng gạch trống trong hàng văn.
– Ai về thì về. – Vua nói. – Ghế để trống, ta tìm người ngồi.
Câu ấy nói ra không to. Mà điện đang lặng, nên ai cũng nghe.
Vua nói tiếp, giọng vẫn thế:
– Từ tháng này, Hộ bộ thôi phát lương cho mười một người ấy. Lương đã lĩnh, không đòi. Họ muốn về hẳn, thì cứ về.
Ở đầu hàng Hộ bộ, vị Thị lang chắp tay nhận lệnh, đầu vẫn chưa ngẩng lên.
Dưới thềm, Quỳnh không ngước lên. Ngón tay Quỳnh gõ khẽ hai cái lên mặt án, như người đếm, xong để yên.
Vua ngó lại y.
– Ghế trống, việc của họ, ai làm?
– Bẩm, người bên cạnh làm thay. – Y nói. – Ở Hộ bộ, có người một ngày làm việc của ba người.
Vua gật đầu, không nói gì thêm về chuyện ấy. Câu trả lời ấy, có lẽ vua đã biết trước khi hỏi. Y đoán vua hỏi là để cả điện cùng nghe.
Y vẫn đứng giữa điện, hai tay nâng tập giấy. Trong tập giấy của y, dưới mười một cái tên, có một dòng y đã chép từ đêm qua: số lương mỗi người đã lĩnh trong ba tháng. Y chưa định tâu dòng ấy. Y chỉ chép, để nếu có người cần thì có. Vua không cần tới nó. Dòng ấy cứ nằm ở đó.
Không phạt. Không lấy lại của. Không xử ai. Người ăn lương không làm, được về nhà làm người thường. Chỗ của họ trên điện, vua để trống, chờ người khác.
Y nghĩ, nếu đứng ở chỗ vua, y cũng sẽ không đòi. Ba tháng lương của mười một người, gom lại không đủ nuôi một đội lính một mùa. Đòi, thì phải sai người tới từng cổng nhà, phải có người đứng ra cãi, phải có án. Một buổi chầu đầu tháng, chừng ấy việc là đủ.
– Lui về. – Vua nói.
Y cúi đầu, lùi ba bước, quay người, đi về cuối hàng văn, đứng vào chỗ cũ. Ông già đứng đầu đám quan già, người các quan gọi là lão Hàn lâm, đang khép mắt, hai tay giữ hốt trước ngực, như người nghe một việc không dính gì tới mình.
Ở hàng võ, lão tướng không quay đầu. Người cầm giáo đứng sau lưng lão cũng không. Hai người đứng đó suốt buổi, không nói câu nào. Việc trên giấy, không phải việc của họ.
Buổi chầu còn mấy việc nhỏ nữa, xong thì tan.
Quan ra khỏi điện từng tốp. Xuống tới giữa sân, có tiếng ai đó nói sau lưng y, đủ cho y nghe: người không chức mà đi đếm lương người có chức. Một tiếng khác cười khẽ. Y không ngoái lại. Y đi chậm hơn một chút, để mấy ông già đi trước, xong mới rẽ về dãy nhà ngang. Câu ấy không sai. Y không có chức. Y chỉ có mấy cuốn sổ.
* * *
Quá trưa, Trịnh lão sang.
Lão ôm theo cuốn sổ mỏng của mình và một tập giấy trắng, đặt cả lên án y, ngồi xuống bên kia. Mắt lão vẫn thâm, nhưng tay lão vững.
– Bẩm tiên sinh. Bệ hạ dặn chép riêng mười một tên ra một trang. – Lão nói. – Tội thần đối với tiên sinh một lượt, cho khỏi sót.
Hai người đối sổ. Y đọc tên trong tập giấy của mình, lão dò trong sổ ghế bỏ không. Tên nào khớp, lão chấm một chấm nhỏ bên lề. Đọc tới tên thứ bảy, lão dừng tay, ngẩng lên.
– Người này, Tết năm ngoái còn mời tội thần tới nhà ăn bánh. – Lão nói. – Hôm ấy, người ấy bảo, làm quan khó nhất là ngồi cho đủ giờ.
Y không đáp. Lão cũng không đợi y đáp. Y không biết người ấy. Y chỉ biết tên người ấy nằm ở dòng thứ bảy, và ba tháng nay sổ việc của bộ ấy không có một nét nào dưới tên người ấy. Ngồi cho đủ giờ, người ấy cũng đã thôi ngồi từ tháng Năm.
Lão chấm thêm một chấm, đọc tiếp.
Đối xong, lão trải tờ giấy trắng, chép mười một tên ra. Chữ lão nhỏ, đều, mỗi tên một dòng, bên cạnh ghi bộ nào, chức gì, rời ghế tháng nào. Không có chữ nào khác. Chép xong, lão thổi cho khô mực, gấp đôi, cất vào cuốn sổ mỏng.
Lão đi rồi, y ngồi lại với tập giấy của mình.
Mười một cái ghế trống. Cộng với những ghế đã trống từ cuối tháng Sáu, trên điện, chỗ không người còn nhiều hơn y tưởng. Ghế để trống thì phải có người ngồi. Ai ngồi, lấy ở đâu ra, ngồi bằng cách nào, y không biết. Vua chưa nói. Y không đoán.
Y lật lại một trang sổ việc của Hộ bộ, trang tháng Bảy. Có những dòng chép tên một người, mà một ngày phải làm ba việc của ba người khác nhau. Một viên chủ sự vừa phát lương, vừa lập sổ thu, vừa xuống kho đếm bao. Có ngày, cột tên trong sổ việc chỉ có hai cái tên, lặp đi lặp lại, từ trên xuống dưới. Mùa gặt sắp tới, sổ thu các huyện sẽ dày lên. Hai người ấy sẽ không đủ tay.
Y chép thêm một dòng vào tập giấy: Hộ bộ, người làm thật, đếm được trên một bàn tay. Chép xong, y không đánh dấu gì thêm.
Ngoài hiên, nắng chiều đã ngả. Người hầu mang cơm tới. Y ăn hết bát, lần này không để thừa.
* * *
Lên đèn được một lúc, có người tới gọi.
Người hầu thư phòng đứng ở bậc hiên, khom lưng, nói vua cho mời tiên sinh sang. Y đứng dậy, sửa lại vạt áo, theo người ấy đi qua sân.
Qua khoảng sân giữa, y ngó về phía Thái Miếu. Khói nhang ở cổng đã thưa, chỉ còn một vệt mỏng in lên nền trời tối. Mấy bó đuốc trên mặt thành phía Đông vừa được thắp, cháy thành một hàng. Người hầu đi trước không ngó gì, bước đều, đèn lồng trong tay đưa qua đưa lại.
Thư phòng chỉ có một ngọn đèn. Vua ngồi sau án, áo vải, không mũ. Không có ai khác. Dưới ánh đèn, mắt vua hơi đỏ, như người mấy đêm liền ngủ ít. Y không nhắc tới. Thấy y vào, vua chỉ chiếc ghế bên kia án. Y ngồi xuống.
Vua không hỏi chuyện buổi chầu. Không khen y đối sổ kỹ. Không nhắc tới mười một cái tên. Vua ngó y một lúc, như người ước lượng một tấm ván trước khi đặt vào chỗ cần lát.
– Ngươi thảo cho ta một tờ chiếu. – Vua nói.
Y chắp tay, đợi.
– Mở cửa cho người biết chữ vào làm việc cho triều đình. – Vua nói. – Người nào, ngày nào, ta nói với ngươi sau. Tối nay, ngươi nghĩ cái khung trước.
Vua không nói thêm. Y cũng không xin vua nói rõ. Câu ấy ngắn, mà đủ cho y hiểu những ghế bỏ trống sáng nay sẽ không để trống lâu.
Vua đứng dậy, đi ra cửa sau, để y lại với ngọn đèn.
Trên án, chỗ trước mặt y, nghiên đã mài sẵn, bút đã đặt trên giá. Y không biết vua sai ai chuẩn bị từ lúc nào.
Y ngồi yên một lúc, ngó tờ giấy. Tờ giấy khổ lớn, mép xén thẳng, hai đầu chặn bằng hai thỏi đá. Y nghĩ tới mười một cái ghế. Nghĩ tới người ở Hộ bộ một ngày làm việc của ba người. Nghĩ tới câu ai đó nói sau lưng y giữa sân lúc sáng. Ghế để trống, vua đã nói ra trước cả điện. Người ngồi vào những ghế ấy sẽ từ đâu tới, vua chưa nói. Khung của tờ chiếu, vua giao cho y nghĩ.
Y kéo nghiên về phía mình, cầm bút lên, chưa chấm mực. Ngoài cửa sau, tiếng chân vua đã đi xa, không còn nghe nữa.
Tối ấy, trong thư phòng, một tờ giấy trắng đã trải sẵn trên án. Người viết là y.