Trời vừa hửng, Thanh Vân đã thắp xong nén đầu tiên trong Anh Linh Điện.
Nàng làm việc ấy mỗi sáng, từ hôm về kinh. Rửa tay ở chum nước sau điện. Lau mặt bàn thờ bằng khăn khô. Châm một nén, cắm vào bát hương trước hàng bài vị, đứng một chốc rồi lui ra. Không khấn. Nàng không biết khấn gì cho những người vẫn đang sống, vẫn ngồi trong cùng một vòng thành với nàng, vẫn ăn cơm, vẫn đi lại ngoài kia.
Nàng chỉ biết thắp.
Ra tới cổng, nàng ngó ba cái chum. Nhang dân gửi cắm dày, sát nhau như bó lúa. Mấy hôm nay chum nào cũng đầy từ sớm. Người tới gửi nhang không nói gì với lính gác, đặt xuống, vái về phía điện một cái, đi. Có bà cụ gửi một nắm. Có đứa trẻ cầm một nén, đứng kiễng chân mới cắm tới miệng chum.
Mấy đêm nay, nàng đứng ở đầu bậc địa thất, ngó xuống chỗ tam ca ngồi bên Trống, không xuống.
Nàng không biết vì sao mình không xuống. Chỉ biết đứng ở đó, nàng thấy được hết. Xuống rồi, nàng sẽ phải hỏi.
Sáng nay nàng ra bến Đông. Hai lính Vũ Thành theo sau một quãng, như mọi lần. Nàng không bảo họ về. Ra khỏi Thái Miếu thì có người theo. Lời ấy nàng nhớ, cũng như nhớ vì sao có lời ấy.
* * *
Bến Đông buổi sáng đông hơn nàng tưởng.
Hơi cá tanh lẫn mùi bùn sông bốc lên theo nắng sớm. Đàn bà ngồi chia cá vào thúng. Đàn ông kéo lưới lên phơi. Trẻ con chạy dọc bậc, đứa nào cũng ướt từ đầu tới chân.
Mái lá vẫn đứng dưới chân tường, cạnh ba tấm bia.
Nàng đi tới. Chỗ Yết Kiêu vẫn ngồi mỗi sáng giờ trống. Một sợi dây neo bện dở nằm cuộn dưới đất, đầu dây buộc vào chân cột cho khỏi bung. Ai đó đã đặt lên cuộn dây một hòn đá nhỏ, như để giữ chỗ.
Mấy cây mía dựng cạnh tấm ván đã héo cả, lá quắt lại, rủ xuống. Giữa hàng có một chỗ hở, như vừa có người rút đi một cây.
Chu tẩu ngồi dưới mái, lưng tựa cột, tấm lưới trải trên đùi. Thấy nàng, chị dừng tay. Nàng ra hiệu cho chị cứ ngồi, rồi ngồi xuống bậc đá cạnh chị.
– Bẩm. – Chị nói. – Dân phụ đang vá dở.
– Tẩu cứ vá.
Chị lại cúi xuống tấm lưới. Ngón tay chị luồn mối đay qua mắt lưới rách, thắt, kéo, cắn đứt đầu thừa. Nhanh, đều, không cần nhìn.
Ngoài kia, chỗ nước sâu ngoài mép bến, một lũ trẻ đang thi lặn. Con trai chị ở trong đám ấy. Nàng nhận ra nó vì nó lặn lâu nhất. Lũ kia ngoi lên cả rồi, mặt nước chỗ nó vẫn phẳng. Nàng thấy tay chị dừng trên mắt lưới, đầu ngẩng lên, tới khi cái đầu đen nhánh nhô lên giữa nước mới cúi xuống vá tiếp.
– Nó theo ông tướng học. – Chị nói, mắt không rời tấm lưới. – Ông tướng đi rồi, nó vẫn ra đây lặn mỗi sáng. Bảo nó nghỉ một hôm, nó không chịu.
Một lúc sau, đứa bé lội lên. Nó thấy nàng, khựng lại giữa bậc, nước chảy ròng ròng từ tóc xuống vai. Bên hông nó, buộc chặt bằng một sợi dây vải, là chiếc đục sắt của cha nó.
Nó cúi đầu chào, lí nhí, không ra câu. Mắt nó ngó chỗ dây neo bện dở, rồi ngó nàng.
– Ông ấy dẫn thuyền. – Nàng nói. – Dẫn xong thì về.
Đứa bé nhìn nàng thêm một chốc. Nó chạy xuống bậc, nhảy ùm xuống nước, lặn tiếp.
– Mấy hôm trước có ông già dưới xuôi lên. – Chị kể tiếp. – Ông chở mía lên bán, ghé đây gửi ông tướng mấy cây. Bệ hạ cũng có ở đây, đứng ngay chỗ công chúa ngồi bây giờ. Ông già không biết. Dân phụ cũng không dám nói.
Nàng ngó xuống chỗ mình ngồi. Bậc đá chỗ ấy mòn nhẵn, lõm xuống một chút ở giữa. Không biết đã bao nhiêu người ngồi đây chia cá, vá lưới, đợi thuyền. Hôm ấy, có thêm một người áo vải đứng cầm giúp một cây mía, không ai biết là ai.
– Ông già kể, dưới làng ông, cửa lạch có cái chòi lá. – Chị nói. – Thuyền đi lạch, ai cũng ghé vào cắm một nén rồi mới đi. Ông bảo là cắm cho ông tướng. Ông tướng cắm sào dẫn lạch cho cả ba làng dưới ấy, từ hồi chở thóc xuống.
Chị cắn đứt một đầu mối đay, ngẩng lên.
– Bẩm, dưới làng ông già ấy, giờ cũng có một cái mái cho ông tướng.
Chị nói như kể chuyện nhà bên. Không vui, không buồn. Chỉ là thêm một cái mái nữa, ở một chỗ xa, nơi chị chưa từng tới.
Nàng ngó ra sông, về phía hạ lưu. Từ đây không thấy gì ngoài nước đỏ đục và bờ tre phía bên kia sông.
– Công chúa có biết, – chị hỏi, giọng nhỏ đi, – thuyền ông tướng lên tới làng cũ chưa?
Nàng lắc đầu.
– Ta không biết.
Chị gật đầu, không hỏi nữa. Chị biết làng cũ ấy ở đâu, xa bao nhiêu, nước ngược thế nào. Nàng thì không biết gì cả. Nàng chỉ biết thuyền đi chiều hôm qua. Tam ca đứng trên mặt thành nhìn theo. Tối về, cũng không nói gì về chuyến thuyền ấy.
* * *
Gần trưa, nắng lên tới chân tường.
Nàng đứng dậy, đi một vòng quanh mái. Mấy tấm bia đá đứng như cũ, tên người khắc kín mặt đá. Dưới chân bia, chân nhang cắm thành hàng. Trước tấm ván, bát hương đầy tro.
Dưới chân tấm ván, lòi ra hai bên mép gỗ, vẫn còn một vệt than đen in xuống nền. Hơn hai tháng nay người qua kẻ lại giẫm lên, mưa xuống mấy trận, mà vệt ấy không mất hẳn. Chỗ ấy, ngày trước, là tấm ván gỗ mít có tên Yết Kiêu.
Đêm cháy ấy, nàng ngủ dưới địa thất, cạnh bệ Trống. Nàng thức giấc lúc canh ba, thấy tam ca ngồi im, bàn tay đặt trên mặt đồng, mặt như người vừa đánh rơi một thứ gì. Ngoài thềm có tiếng chân chạy. Người đứng dậy đi. Gần sáng mới có người vào báo.
Chiều hôm sau, nàng ra đây quét tro.
Nàng còn nhớ cái chổi mượn của một người đàn bà, cán tre ngắn, phải cúi lom khom. Nhớ những chân nhang tàn lẫn trong tro, nàng nhặt từng cái. Nhớ hai nửa chiếc bát vỡ nằm cạnh vệt than, nàng lau sạch, áp vào nhau, đưa cho người đàn bà đang ngồi vá lưới kia. Chị đỡ lấy, ôm vào lòng, cúi đầu, không nói được gì. Hai người quét tiếp, tới lúc người ta chôn xong cột thì sạch.
Ngay chiều hôm ấy, dân dựng lại mái.
Nàng nhớ cả những ngày trước đêm cháy. Người chở đò ngang ở bãi giữa, chết trên chiếc đò trôi. Một người đánh lưới cuối bãi, chết trên thuyền nan chỗ nước nông. Cả hai không một vết thương nào. Hồi ấy nàng chỉ nghe người ta kể. Chuyện xảy ra ngoài bãi giữa, cách chỗ này một quãng sông, mà cả bến Đông mấy đêm liền thức trắng.
Mái lá dưới chân thành đã cháy một lần. Cũng đợt ấy, ngoài bãi giữa có hai người không về.
Nàng quay lại, thấy người đàn bà vá lưới đang ngó mình. Chị không hỏi nàng nghĩ gì. Chị chỉ rút một nén trong ống nhang giắt ở cột, đưa cho nàng.
Nàng cầm lấy, châm vào lửa trong bát, cắm xuống cạnh tấm ván. Khói bốc lên, tới mái thì tản.
Nàng vái một cái. Lúc đi ngang tấm bia gần nhất, nàng dừng lại. Hàng đầu tiên, tên đầu tiên, là Chu Tứ. Nét khắc sâu, chân nhang dưới chân tên ấy dày hơn mọi chỗ khác. Hồi tháng Năm, nàng đứng đây quét tro cạnh vợ người ấy.
Nàng gọi hai người lính, đi về.
* * *
Đường về, nàng đi qua chợ Đông.
Chợ trưa đã vãn. Mấy hàng rau thu dọn, mấy hàng cá rửa thớt. Gian thờ Trạng Quỳnh dưới gốc đa vẫn đứng chỗ cũ, cột tre còn mới. Một bà bán cau mở hàng chiều, chưa bày xong thúng đã đi tới gian thờ cắm một nén.
Nàng dừng lại trước bàn thờ. Tấm bài vị vẫn khuyết một nét ở chữ Quỳnh. Người viết hôm tháng Tư viết sót, chính chủ gian thờ bảo cứ để vậy. Mép gỗ còn vệt sém. Nét khuyết vẫn khuyết như cũ.
Gian thờ ấy cũng đã cháy một lần. Đêm quân thuyền vàng tới chân thành, có kẻ lẻn vào chợ đổ dầu đốt. Hôm nàng về kinh, chỗ ấy chưa ai dựng lại. Hôm sau nàng ra, hai tay ôm tấm bài vị ấy, đứng cạnh dân chợ mà dựng. Người dựng không phải thợ. Là người bán hàng trong chợ, mỗi người góp một tay.
Về tới Thái Miếu, nàng không vào điện ngay. Nàng ngồi trên bậc thềm, chỗ bóng mái che, nhìn ra cổng.
Nàng đếm trong đầu những mái thờ nàng biết.
Trên núi phía Tây Nam, đền ở Pá Hốc đã đổ một lần. Đêm ấy nàng vừa ra khỏi lòng núi, không biết gì. Hai hôm sau, trên đường về, nàng nằm trên cáng đi ngang qua đó, đền còn đổ. Đêm ấy đoàn nghỉ lại bản. Dân tự ra dựng lại bốn cây tre, xúc lại cát vào cái ống tre cắm nhang. Lần ấy, không ai phải chết.
Mái dưới chân thành đã cháy. Gian thờ ở chợ Đông đã cháy. Mỗi chỗ một lần. Lần nào cũng có người dựng lại, không ai xin phép ai.
Bây giờ thêm một cái chòi lá ở cửa lạch, dưới tận làng mía. Ở đó không có tường thành. Không có lính đứng gác. Không có mười người cầm cung trên mặt thành như ở bến Đông. Chỉ có mấy nhà chài, mấy ruộng mía, và một cái mái cho người đi lạch ghé vào cắm một nén.
Nàng không biết những cái mái ấy nối với cái trống dưới địa thất thế nào. Cao Lỗ không nói với nàng. Tam ca cũng không. Nàng chỉ biết một điều, tự mình thấy ra: chỗ nào người ta dựng một cái mái mà thắp hương, chỗ ấy có người tới đứng. Chỗ ấy cũng có kẻ khác tìm tới mà đốt.
Dân thì không biết điều ấy. Dân chỉ biết thắp. Ông già dưới xuôi chở mía lên gửi ông tướng, cũng chỉ biết thắp. Bà bán cau ở chợ Đông, cũng thế.
Nàng ngó ba cái chum trước cổng. Chiều rồi, nhang vẫn cắm thêm.
Có một người đàn ông trẻ, áo ngắn, vai còn dính bùn ruộng, tới cắm một nén, vái, rồi đứng lại trước cổng một lúc như muốn hỏi gì lính gác. Lính gác ngó y. Y thôi, quay đi. Nàng không biết y định hỏi gì. Có thể là hỏi thắp ở đây thì người được thắp có nhận được không. Có thể chỉ là hỏi giờ.
Hồi tháng Ba, ở hành cung Vân Sơn, nàng cũng từng thắp cho những người nàng chưa gặp mặt. Bốn mươi chín người lính không tên, giữ thành cho tam ca suốt mùa đông. Nàng thắp, không biết họ có nhận được không. Về kinh rồi nàng mới gặp họ, ngồi viết cho từng người một cái tên, tên do chính họ chọn, lên từng mảnh giấy đỏ. Đêm hai mươi chín tháng Ba, phần đông họ tan ngay dưới sân này, trước mặt nàng. Bát hương dán kín giấy đỏ ấy vẫn còn trong điện.
Người đàn ông kia chắc cũng thế. Thắp, không biết người được thắp có nhận được không. Vẫn thắp.
* * *
Chạng vạng, nàng vào điện thắp nén chiều.
Lần này nàng đứng lâu hơn. Khói nhang lên thẳng trong gian điện kín gió, tới xà nhà mới tản. Ngoài sân, lính gác đổi phiên. Tiếng giáo chạm đất, tiếng người khẽ hỏi nhau, rồi im.
Nàng nghĩ tới tam ca.
Mấy hôm nay, người bận. Tờ báo trên Ải, quân nghị, chuyến thóc. Tối nào cũng xuống địa thất, ngồi rất khuya. Có đêm nàng đứng ở đầu bậc, thấy người ngồi im bên Trống, bàn tay đặt lên mặt đồng, lâu không động. Nàng không biết người nghe thấy gì ở đó. Chỉ thấy mặt người, những đêm ấy, giống mặt người đang cân một việc chưa nói được với ai.
Trong lòng núi tháng Sáu, nằm trên gờ đá cạnh con chim, có một chiều nàng tỉnh lại, gọi được một tiếng. Gọi mà không biết có ai nghe. Dưới đáy hang có tiếng tam ca đáp lên, chỉ hai chữ. Nàng chưa từng kể với ai, lúc nghe hai chữ ấy, nàng đã khóc. Lần sau nàng gọi, người ở dưới ấy bảo nàng nằm yên, đừng gọi nữa. Nàng không gọi nữa. Người ấy ở ngay dưới kia.
Bây giờ người ấy ở ngay dưới địa thất. Nàng đứng ở đầu bậc mấy đêm, không gọi.
Nàng có một câu muốn hỏi. Câu ấy đã nằm trong đầu nàng từ trưa, từ lúc đứng dưới mái lá. Có thể còn lâu hơn. Từ hôm nàng thấy dân dựng lại gian thờ ở chợ Đông. Từ hôm nàng nằm trên cáng đi qua bản núi ấy.
Hỏi, thì tam ca phải trả lời. Không hỏi, thì người ấy một mình mang câu ấy, như mang mọi thứ khác.
Nàng thử nghĩ xem nên hỏi thế nào. Hỏi rằng có nên dựng nữa không. Hỏi rằng có nên cấm không. Hỏi rằng nếu không cấm, thì ai giữ những cái mái ở xa, chỗ không có lính, không có tường. Câu nào nghe cũng giống một câu trách. Nàng không định trách ai. Nàng chỉ muốn biết người ở dưới kia, mỗi đêm đặt tay lên mặt đồng, đã nghĩ tới điều ấy chưa.
Có thể nghĩ rồi. Có thể nghĩ từ lâu, trước cả nàng.
Nàng cắm nén nhang vào bát, vái một cái.
Đêm nay, nàng xuống địa thất. Lần này, nàng không đứng ở đầu bậc.