Ra khỏi khúc quanh dưới chân thành, sông mở rộng, nước đục ngầu.
Yết Kiêu đứng ở mũi chiếc thuyền đầu, cây sào dò nước cầm ngang tay. Cứ một quãng, y thả đầu sào xuống, chạm đáy, rút lên, ngó vạch bùn trên thân tre. Người chèo không cần y nói. Y nghiêng sào về bên nào, mũi thuyền dạt về bên ấy.
Sau lưng y, hai chiếc Tô gia còn lại đi thành hàng, khoảng cách đều như người ta căng dây mà đo. Sau nữa là ba chiếc thuyền thóc đáy bằng của triều đình. Ba chiếc ấy nặng, mạn chỉ còn cách mặt nước một gang tay, đi chậm, lừ đừ, mũi chúi về trước. Mỗi lần có sóng từ thuyền trước dội lại, nước liếm lên mạn, lại rút xuống.
Gió nam đẩy sau lưng. Người chèo vẫn phải chèo, nhưng nhẹ tay hơn lúc rời bến.
Ông lái ngồi ở đuôi chiếc thuyền đầu, một tay giữ cán lái, một tay cầm cái điếu tre chưa châm. Ông già rồi, tóc bạc gần hết, da cổ nhăn như vỏ cây. Mấy chục năm trên sông này, ông thuộc từng bãi ngầm từ kinh xuống cửa biển. Khúc từ kinh ngược lên, ông bảo, ông cũng thuộc, chỉ là ít đi hơn.
Gần tối, gió nhẹ đi. Buồm chùng xuống. Yết Kiêu ngoái lại.
– Đêm nay gió tắt. – Y nói.
– Tắt thì neo. – Ông lái nói, gõ cái điếu vào mạn thuyền. – Ngược thì nhờ gió, xuôi thì nhờ nước.
Y gật đầu. Câu ấy, người đi sông nào cũng biết. Mà nghe từ miệng một người đã nói câu ấy mấy chục năm, nó nặng hơn.
Lúc mặt trời khuất sau rặng tre bờ Tây, đoàn thuyền ghé vào một bãi cát nổi giữa sông. Ông lái chọn chỗ. Bãi thấp, cát mịn, đầu bãi có mấy bụi lau. Thuyền thóc nặng không ghé sát được, phải neo cách bờ một quãng, cắm thêm sào hai bên cho khỏi xoay.
Người trên thuyền lội lên bãi, nhóm bếp, nấu cơm. Khói bếp bay ngang mặt nước, là là, không lên được. Yết Kiêu không ăn ngay. Y lội ra ba chiếc thuyền thóc, đi một vòng quanh từng chiếc, lấy tay áp vào mạn, áp cả bàn tay xuống dưới mặt nước, sờ dọc đáy. Gỗ cũ, nhưng chắc. Chỗ nào có mạch nối, y ấn ngón tay vào, đợi xem có nước thấm không. Không có.
Y lội về bãi. Ông lái đã châm được điếu, ngồi trên một cây gỗ dạt vào bãi, ngó y.
– Người của triều đình, tiểu nhân chưa thấy ai lội ra sờ đáy thuyền lúc trời tối như thế. – Ông nói.
– Thuyền chở thóc. – Y nói. – Thủng một lỗ, thóc ướt. Ướt thì mốc, gánh lên tới nơi cũng phải đổ.
Ông lái gật gù, rít một hơi thuốc. Khói thuốc bay ngang, lẫn vào khói bếp. Ông hất hàm về phía mũi thuyền đầu, chỗ cây mía nằm dọc mạn.
– Còn cây mía kia, ông mang lên cho ai?
– Chưa biết. – Y nói.
Ông lái không hỏi nữa.
Đêm ấy, y ngủ ở mũi thuyền, cây mía đặt dọc bên cạnh. Lá mía đã khô hẳn, cọ vào nhau mỗi khi có sóng. Y nằm nghe tiếng nước vỗ mạn, tiếng người ngủ ngáy trên bãi, tiếng cá đớp mồi ở mép lau. Sông về đêm có tiếng của sông. Y nghe đã quen.
* * *
Sáng hai mươi tám, gió nam thổi lại từ lúc trời còn mờ.
Đoàn thuyền nhổ neo sớm. Qua khỏi bãi cát, lòng sông hẹp dần. Hai bờ cao lên, đất đỏ lở thành từng mảng, rễ tre lòi ra như những búi dây. Nước chảy xiết hơn. Người chèo phải dồn sức, mái chèo đập nước dày hơn.
Gần trưa, bờ Đông hiện ra một bãi đất trống.
Lúc đầu y tưởng là bãi bồi. Thuyền tới gần mới thấy những cọc gỗ đen thui cắm lổn nhổn trên bãi, cái cao cái thấp. Mấy cái nền đất còn hằn vết tường. Giữa bãi có một cây gạo cụt ngọn, vỏ thân đen sì. Đó là một cái làng. Tháng Chạp, quân giặc đi qua đây.
Đi thêm một quãng, lại một làng nữa. Làng này có người. Ba bốn nóc nhà mới, mái rạ còn vàng, dựng ngay cạnh những nền nhà cũ. Một người đàn bà đang giặt dưới bến, thấy thuyền thì vơ vội mớ áo ướt, lùi lên bờ. Đứa trẻ bên cạnh chị trốn ra sau lưng mẹ, thò nửa mặt ra ngó.
Người trên thuyền im cả.
Ông lái ngó cái làng có người giặt áo một hồi, xong mới nói, giọng nhỏ như nói với cái cán lái:
– Làng kia, trước có phiên chợ mùng một. Tiểu nhân ngược lên mua nếp, năm nào cũng mua. Nếp ở đây dẻo nhất khúc sông này.
Y không hỏi năm nay ông có mua không. Ruộng hai bên bờ cỏ mọc cao ngang ngực, không ai cấy.
Tháng Hai, y đã dẫn mấy chiếc thuyền nan chở gạo ngược lên khúc sông này, theo bốn trăm người đi đường bộ lên Ải. Lần ấy, y không thấy người. Bãi nào cũng chỉ có tro, cọc cháy, mùi khét chưa bay hết. Lần này, y thấy một người đàn bà giặt áo.
Bảy tháng, kể từ tháng Chạp. Y không biết bảy tháng là nhiều hay ít. Với người dựng lại một nóc nhà, chắc là đủ. Với người không còn ai về dựng, bảy tháng hay bảy năm cũng thế.
Quá trưa, tới khúc khó.
Ông lái gọi y ra đuôi thuyền, chỉ về phía trước. Sông thắt lại giữa hai doi đá. Nước ở đó không đục mà trắng, sủi bọt, chảy ào ào như có ai đổ từ trên xuống.
– Thuyền nhẹ thì qua. – Ông nói. – Ba chiếc thuyền thóc kia, chở nặng thế, chèo không lên nổi.
– Kéo. – Y nói.
Y cởi áo, buộc một đầu dây thừng to quanh ngực, nhảy xuống nước.
Nước ở đây xiết hơn y tưởng. Dòng chảy đè lên vai, đẩy ngược lại. Y lặn xuống, men theo đáy, chỗ nước chảy chậm hơn mặt, bám vào những tảng đá mà đi. Ba lần ngoi lên thở, tới lần thứ tư thì tay y chạm vào doi đá bờ Đông. Y leo lên, kéo dây theo, quấn ba vòng quanh một gốc cây sung mọc chìa ra trên đá.
Người trên thuyền lội lên bờ, nắm lấy dây.
Chiếc thuyền thóc thứ nhất được kéo qua từng chút. Mười người kéo trên bờ, hai người chống sào dưới thuyền. Mũi thuyền chúi vào dòng nước trắng, rung bần bật, nước tràn qua mũi, đổ lên lớp chiếu phủ thóc. Có lúc thuyền đứng yên giữa dòng, không lên, không xuống. Người trên bờ hò một tiếng, cùng ngả người ra sau. Thuyền nhích lên được một sải.
Y đứng dưới nước, ngang thắt lưng, một tay đỡ mạn thuyền, giữ cho mũi khỏi xoay ngang. Chỉ cần xoay ngang một lần, dòng nước sẽ đè cả chiếc thuyền nằm nghiêng.
Mất gần một canh giờ, chiếc thứ nhất qua. Chiếc thứ hai nhanh hơn, vì người kéo đã biết nhịp. Chiếc thứ ba, dây cọ vào đá sờn mất một đoạn, y phải buộc lại giữa chừng. Lúc chiếc thứ ba qua được doi đá, mặt trời đã ngả hẳn về Tây.
Y lên bờ, ngồi xuống tảng đá, thở. Hai bàn tay y rớm máu ở chỗ dây cứa. Y nhúng tay xuống nước cho máu trôi đi, ngó ba chiếc thuyền thóc đang nằm yên trong khúc sông lặng phía trên, lớp chiếu phủ thóc ướt sũng một góc. Một người chèo của Tô gia ngồi xuống cạnh y, đưa cho y bầu nước.
– Ông ở dưới ấy bao lâu mà không ngạt? – Gã hỏi, giọng nửa tin nửa ngờ.
Y uống một ngụm, trả bầu nước.
– Không lâu. – Y nói.
Gã chèo ngó y thêm một chốc, lắc đầu, đứng dậy về thuyền.
Đêm ấy, đoàn thuyền neo ở một khúc sông lặng phía trên doi đá. Không có bãi. Người ngủ luôn trên thuyền.
* * *
Chiều hai mươi chín, thuyền tới Bến Dâu.
Từ xa, y đã thấy khói bếp. Không phải một sợi, mà mấy sợi, bay lên từ một chỗ bên bờ Đông, nơi tháng Hai chỉ có tro. Thuyền tới gần hơn, y thấy mấy nóc nhà tranh, vách trát đất còn mới. Đếm được chín nóc. Cái bến thuyền sập mất một nửa hồi ấy, giờ đã có người đóng lại mấy cây cọc mới, gác mấy tấm ván ngang.
Trên bãi bờ sông, đông người chờ sẵn.
Phần lớn là lính. Họ ngồi thành từng đám dưới bóng tre, đòn gánh và thừng đặt bên cạnh. Ba trăm người ra khỏi kinh từ trưa hai mươi bảy. Đường bộ tới đây, người thường đi mất hai ngày rưỡi. Họ đi hai ngày, tới từ trưa nay. Nhiều người đã cởi giày cỏ, chân phồng rộp, có người lấy giẻ quấn gót. Không ai kêu. Tới nơi thấy bến không, người nào cũng sợ thuyền gặp chuyện dọc đường. Thấy thuyền, họ mới thôi sợ, lục tục xỏ lại giày.
Đứng trước đám lính là mấy người áo vải sờn vai, chân đất. Y nhận ra họ trước khi nhìn rõ mặt. Bảy người nghĩa binh quê làng này, ở lại dựng lại làng. Người đi đầu cao gầy, cánh tay còn quấn một mảnh vải cũ. Thuyền vừa cập bến, gã đã lội xuống nước, đỡ lấy dây neo.
Việc dỡ thóc làm ngay. Lính Vũ Thành đứng thành hàng từ mạn thuyền lên bãi, chuyền tay từng bao. Người đội trưởng cầm cuốn sổ gói trong vải dầu, đứng ở đầu bãi, mỗi bao lên bờ lại đếm một tiếng, đủ mười thì khía một vạch vào thanh tre. Ba chiếc thuyền Tô gia dỡ trước, ba chiếc thuyền thóc dỡ sau. Bao nào ướt một góc vì nước tràn qua mũi lúc qua doi đá, người đội trưởng bảo đặt riêng ra, trải chiếu phơi.
Yết Kiêu đứng dưới nước, đỡ bao từ mạn thuyền chuyền lên cho người đứng trên bậc ván.
Người nghĩa binh cao gầy đứng cạnh y. Gã chuyền mấy bao, liếc y mấy lần, như muốn hỏi gì mà chưa dám. Tới lúc chiếc thuyền thứ hai dỡ xong, gã mới nói, giọng thấp:
– Bẩm ông. Chu tẩu với đứa nhỏ nhà Chu Tứ dưới ấy, còn khỏe không?
– Khỏe. Đứa nhỏ giờ đứng trên bậc đá đếm hơi cho cả xóm.
Gã nghĩa binh ngẩn ra một chút, xong mới hiểu. Mắt gã đỏ lên. Gã gật đầu mấy cái liền, quay đi đỡ bao tiếp, không hỏi thêm câu nào.
Y biết gã nghĩ tới ai. Chồng Chu tẩu là người làng này. Đêm mười bảy tháng Giêng, người ấy lặn xuống sông Cái cùng y, không về. Người ta kể với y, tháng Hai, lúc chôn những bộ xương nhặt trong bãi tro, một lão nghĩa binh đứng đầu nấm mộ gọi tên từng người làng. Lão gọi cả tên người ấy, dù người ấy không nằm ở đây.
* * *
Dỡ xong chuyến cuối, mặt trời đã chạm rặng núi phía Tây.
Y cầm cây mía, đi lên đầu làng.
Gốc đa già vẫn đứng đó, cành cháy xém một bên, bên còn lại đã đâm lộc mới. Dưới gốc đa là một nấm đất thấp, rộng, cỏ đã mọc kín. Chẳng ai dựng bia. Trước nấm đất có một cái bát sứt cắm mấy chân nhang, có chân còn mới, tro chưa rơi hết.
Có người vẫn thắp ở đây. Chắc là mấy người nghĩa binh, chiều chiều lên.
Y đứng trước nấm đất một lúc. Y rút con dao nhỏ bên hông, chặt cây mía thành từng khúc ngắn, mỗi khúc chừng hai đốt, xếp thành một bó. Người nghĩa binh cao gầy theo lên từ lúc nào, đứng sau lưng y.
– Hom mía. – Y nói, đưa mấy khúc mía cho gã. – Ông già dưới xuôi trồng ra. Lá héo, nhưng đốt còn mắt. Cắm xuống đất ẩm thì lên.
Gã cầm mấy khúc mía bằng cả hai tay, ngó y, ngó nấm đất.
– Cắm ở đâu, tùy làng. – Y nói.
Gã nghĩa binh không đáp. Gã cúi xuống, lấy tay bới một hốc đất ở mép nấm mộ, phía có nắng chiều, cắm khúc đầu tiên xuống, vun đất lại, ấn chặt. Gã cắm tiếp khúc thứ hai, thứ ba, thành một hàng.
Y rút một nén nhang trong bó nhang gã nghĩa binh mang theo, mồi lửa, cắm vào bát. Khói nhang lên được một quãng, gặp gió từ sông thổi lên thì ngả về phía làng.
Y không thấy gì khác. Người chết được thắp một nén. Thế thôi.
Lúc y quay xuống bến, gã nghĩa binh vẫn còn ngồi xổm ở mép nấm đất, tay vun nốt khúc mía cuối cùng. Gã nói với theo, không ngẩng lên:
– Làng giờ chín nóc. Trước kia hơn ba mươi. Mía lên, thì có người về.
Y không đáp. Y không biết câu ấy gã nói với y, hay nói với người dưới đất.
* * *
Đêm, lính ngủ trên bãi, quanh những đống bao thóc phủ chiếu. Người đội trưởng chia người canh. Sáng mai, trời chưa sáng, mỗi người một gánh.
Y ngồi ở mũi thuyền, ngó lên phía Bắc.
Sáng mai, sáu chiếc thuyền sẽ quay mũi về xuôi. Thuyền nhẹ, không phải kéo qua doi đá, không phải đợi gió. Nước sẽ đưa về. Ông lái đã ngủ từ sớm, ngáy đều ở đuôi thuyền, như người biết chắc chặng về chẳng có gì phải lo.
Sông phía trên làng này còn chảy, nhưng không còn là sông cho thuyền. Lòng sông đầy đá, nước nhảy từ bậc này xuống bậc kia, trắng xóa cả một quãng dài. Bên bờ, con đường đất đi lên, men theo sườn núi, mất hút sau những tán rừng. Tháng Hai, xe bò đã đi đường ấy. Người đội trưởng bảo, gánh nặng thế, bốn ngày mới tới.
Y nghĩ tới sáu trăm bao nằm trên bãi. Sáu trăm bao ấy, từ bến kinh thành tới bãi này, đều có nước đỡ. Từ mai, không có gì đỡ nữa.
Từ Bến Dâu lên Ải, không còn sông. Chỉ còn vai người.