Người cuối cùng ra khỏi thư phòng là Nguyễn Trãi. Y cúi đầu ở ngưỡng cửa, theo người hầu cầm đèn về phía dãy nhà ngang. Tiếng guốc gõ dọc hành lang thưa dần, tắt hẳn.
Lạc Thiên ra hiên, định đứng một lúc cho đầu nguội. Sau lưng hắn, ngọn đèn trên án còn cháy, tờ giấy của viên phó trấn thủ vẫn nằm dưới chặn giấy.
Ngoài sân, dưới gốc cây sấu góc tường, có một bóng người đứng sẵn. Đèn hiên không soi tới. Hắn chỉ thấy cái bóng ấy cao gần ngang mái hiên, vai che mất nửa thân cây, hai tay buông, không cầm côn.
– Dã Tượng.
Bóng người bước ra chỗ sáng, quỳ một gối xuống nền gạch sân. Quỳ rồi mà đầu vẫn ngang ngực hắn.
– Bẩm bệ hạ. Tiểu nhân xin lên Ải.
Y nói xong thì im. Y không nói ai đã báo cho y. Hắn nghĩ ra đường tin đi: chạng vạng nay lính trạm vào thành, bụi đường còn bám trên áo, cả phố trông thấy; tối nay lính của Phạm Ngũ Lão đổi phiên ở cửa Tây, thế nào cũng mang theo câu chuyện.
– Tháng Hai, tiểu nhân giữ Ải. – Y nói. – Đường lên, tiểu nhân thuộc từng con dốc.
Hắn không đáp ngay. Hắn đi xuống mấy bậc hiên, tới đứng trước mặt y.
Tháng Hai, chính người này đã dắt bốn trăm người lên Ải, trong tay chỉ có cây côn và ba dòng lệnh khắc trên một tấm gỗ. Chính người này đã đứng dưới cổng cháy, sai đong cho mười sáu tên lính giặc mỗi tên hai bát gạo, gói trong mảnh vải, thả về bên kia đèo. Người hôm nay quay lại báo tin là một trong mười sáu người ấy.
Không ai trong kinh thành này có lý hơn y để xin lên Ải.
– Chưa. – Hắn nói. – Voi lên bây giờ, thóc ta gửi lên chỉ đủ cho voi ăn.
Dã Tượng ngẩng lên.
– Con Mộc với con voi non, mỗi ngày ăn bằng mấy chục người. – Hắn nói. – Ngươi lên, chúng phải lên theo. Để chúng lại, ngươi đi một thân, thì cửa Tây không ai giữ. Ta đặt người ở từng cửa, không cửa nào trống. Ngươi đi, ta phải rút người cửa khác sang, cửa ấy lại mỏng.
Hắn ngừng một chút.
– Ải bây giờ cần thóc. Chưa cần người. Tới lúc cần người, ta không quên ngươi.
Dã Tượng quỳ yên. Hai bàn tay to như hai cái quạt nan đặt trên đầu gối. Y không cãi. Mà y cũng chưa đứng dậy.
– Bẩm bệ hạ. – Y nói, giọng thấp xuống. – Người về báo tin, giờ còn khỏe không?
Hắn hiểu y hỏi gì. Tháng Hai, mười sáu người cầm hai bát gạo đi lên con đường đá, khuất sau khúc quanh đầu tiên. Từ hôm ấy, không ai ở bên này biết đứa nào về tới nhà, đứa nào chết đói giữa đường, đứa nào bị chính người phe mình bắt lại.
– Còn sống. – Hắn nói. – Về tới làng. Ở làng được hơn bốn tháng. Thấy lính trấn đi từng nhà ghi tên người, thì bỏ làng, xuống đèo, quỳ trước cổng Ải. Tướng giữ Ải cho y ở lại.
Dã Tượng cúi đầu xuống thật thấp, giữ nguyên như thế, lâu tới mức hắn nghe được tiếng dế dưới chân tường.
Hắn không biết cái cúi ấy là cho ai. Cho hắn, hay cho người đã khuất ở khúc quanh ấy, năm tháng sau lại đi ngược về.
Y đứng dậy.
– Bẩm. Tiểu nhân về cửa Tây.
Y đi ra cổng sân. Bóng y lấp kín vòm cổng một thoáng, khuất. Hắn đứng nghe tiếng chân y trên đường đá, nặng, đều, xa dần về phía Tây.
Hắn biết y sẽ đi thẳng về chỗ con Mộc đứng, đặt bàn tay lên trán con voi già, như mọi đêm y vẫn làm trước khi ngủ. Tháng Năm, con voi ấy bị đẩy trượt một quãng dài mà bốn chân không nhấc khỏi đất. Đêm nay, chủ của nó cũng thế. Bị đẩy về, chân không rời chỗ của mình.
* * *
Sáng hai mươi bảy, kho Đông mở cửa.
Kho nằm trong vòng thành, sát chân tường Đông, một dãy dài lợp ngói, tường đất dày ngang sải tay. Ngày thường chỉ có mấy thư lại Hộ bộ ra vào, hai người lính già gác cửa ngồi ngủ gà ngủ gật dưới hiên. Sáng nay, trước cửa kho đã đông người từ lúc trời còn xám.
Trịnh Khê đứng ở cửa kho, cuốn sổ mở trên tay. Bên cạnh lão là hai thư lại Hộ bộ, một người giữ sổ phụ, một người cầm bó thẻ tre. Bao ra khỏi cửa kho, người cầm thẻ bẻ một nấc. Đủ mười nấc, người giữ sổ phụ ghi một dòng.
Lạc Thiên tới khi bao đầu tiên vừa được khiêng ra. Hắn mặc áo vải, đứng sau lưng Trịnh Khê; dân ở đầu đường kho chưa nhận ra.
Bao cói, miệng thắt lạt tre, mặt bao còn in dấu mực của nhà cũ. Có bao dấu tròn, có bao dấu vuông, có bao dấu một chữ viết tháu mà hắn không đọc ra. Ba nhà, ba thứ dấu. Số thóc ấy, cuối tháng Sáu chở về đây, tới giờ chưa ai động.
– Bẩm Bệ hạ. – Trịnh Khê nói, mắt không rời khỏi sổ. – Tội thần ghi theo dấu bao. Sau này ai hỏi thóc nhà nào đi đâu, sổ trả lời được.
Hắn gật đầu.
Ba trăm người Phạm Ngũ Lão chọn đã đứng thành hàng giữa sân kho từ sớm. Toàn lính Vũ Thành, người nào cũng vai rộng, tay chai. Trong số ấy có mấy chục người đã đi đường lên Ải hồi tháng Hai. Phạm Ngũ Lão đứng đầu hàng, giáo cắm xuống đất bên cạnh, dải vải trên cán giáo còn ẩm hơi đêm. Y không hô. Y chỉ giơ tay, chỉ vào cửa kho. Hàng đầu bước ra.
Mỗi người hai bao, một đòn gánh. Gánh ra khỏi cửa kho, đi dọc chân tường, qua cửa ngách, xuống bến chung. Bụi thóc bay lên mỗi lần bao chạm đòn gánh, bám trắng vai áo lính. Đổ bao xuống thuyền, quay lại. Người đi, người về, hai dòng người chạy song song dọc chân tường, không chen nhau.
Dân trong phố nghe động, kéo nhau ra đứng ở đầu đường kho. Đàn bà bế con. Ông già chống gậy. Mấy đứa trẻ trèo lên bờ tường thấp của một nhà gần đó, ngồi vắt chân, đếm gánh thành tiếng. Đếm tới năm mươi thì loạn, cãi nhau, đếm lại từ đầu.
Có một người đàn ông đứng gần hàng lính nhất, ngó những gánh thóc đi qua một lúc lâu, xong mới rụt rè hỏi một người lính đang quay lại với đôi quang gánh rỗng.
– Bẩm, có đánh nhau à? Tiểu nhân hỏi thế thôi.
Người lính ngó gã, không biết trả lời sao, ngó về phía Phạm Ngũ Lão. Phạm Ngũ Lão lắc đầu. Người lính quay đi, không đáp. Gã đàn ông đứng đó thêm một chốc, lùi vào đám đông.
Hắn thấy hết. Hắn không ra nói gì với dân. Nói gì? Nói chưa đánh nhau, thì dân hỏi sao chở thóc. Nói sắp đánh nhau, thì chợ chiều nay thóc lên giá. Hắn để họ đứng xem. Thấy thóc đi về phía Bắc, tự họ sẽ hiểu được phần nào.
Hắn đứng cạnh Trịnh Khê, ngó lão ghi. Lão viết chữ nhỏ, đều, mỗi dòng một dấu bao, một số nấc. Ngón tay lão dính mực tới đốt thứ hai. Có một bao dấu vuông rách góc, thóc rỉ ra một vệt trên nền đất. Lão bảo người giữ sổ phụ ghi thêm hai chữ bao rách bên cạnh dòng ấy, như thể sau này sẽ có người hỏi tới đúng mấy hạt thóc rơi. Quá nửa buổi, lão lật sang trang mới, gạch một đường ngang, ghi số tổng, xong mới ngẩng lên.
– Bẩm Bệ hạ. Phần của ba nhà, đã xuất gần hết. Còn lại mấy chục bao, tội thần để nguyên chỗ, ghi riêng một trang.
– Phần lương của kinh thành?
– Bẩm, tội thần chưa động tới một bao.
Một trong hai người lính già gác kho đã rời hiên từ lúc nào, chống giáo, ngó dòng người gánh. Lão bảo người kia, giọng không to không nhỏ:
– Tháng Hai, cũng cửa này, đong gạo cho xe bò lên Ải. Lần ấy chỉ có hai mươi xe.
Người kia không đáp, chỉ gãi cằm.
Hắn gật đầu với Trịnh Khê, đứng thêm chừng nửa canh giờ nữa, đi lên mặt thành.
* * *
Từ mặt thành cửa Đông, nhìn xuống thấy cả bến chung.
Ba chiếc thuyền thóc đáy bằng của triều đình nằm sát bậc đá, khoang đã đầy quá nửa. Mạn thuyền thấp xuống từng chút, mỗi gánh đổ vào lại chìm thêm một ít. Cạnh đó, ba chiếc thuyền Tô gia neo song song, mũi cao, buồm còn cuốn. Trên cột buồm chiếc đi đầu có lá cờ của triều. Người trên thuyền đứng ở mạn, đỡ từng bao lính đưa lên, xếp vào khoang, lót cói, phủ chiếu. Bao xếp dồn giữa khoang, chèn chặt cho thuyền khỏi lệch, theo lối người đi biển.
Gần trưa, Quỳnh từ bến chung đi lên. Quỳnh lên bậc đá chậm, quạt cầm tay mà không quạt, áo the dính bụi thóc ở vạt.
– Bẩm bệ hạ. Tô gia nhận chở. Vẫn không lấy tiền.
Hắn gật đầu. Quỳnh đứng cạnh hắn, ngó xuống những chiếc thuyền, quạt khép trong tay.
– Người quản sự bảo, – Quỳnh nói, – thuyền đã mang cờ của triều, thì chở cho triều. Gã nói xong thì quay đi bảo người xếp bao, không đợi tại hạ cảm tạ.
Hắn không đáp. Đầu năm, ước năm năm với nhà ấy, hắn chỉ đưa ra được một tờ giấy, một lá cờ, một chỗ neo dưới chân thành. Thứ hắn có lúc ấy, chỉ có thế. Từ đó tới giờ, mỗi lần hắn cần, thuyền lại có. Hắn chưa trả thêm được gì.
Hắn đếm trong đầu. Sáu trăm bao, hai bao một gánh. Từ bến làng cũ lên Ải, bốn ngày dốc. Trên đường dốc, người gánh cũng phải ăn, ăn bằng túi gạo đeo bên hông, không đụng tới bao trên vai. Phạm Ngũ Lão tính phần ấy rồi. Trịnh Khê cũng tính rồi. Tháng Hai, không ai tính được gì, vì không có gì để tính.
Hắn không xuống bến chung. Vua xuống, thì cả bến phải dừng tay mà quỳ, thóc chậm mất một buổi.
Giờ Ngọ, gánh cuối cùng đổ xuống khoang. Phạm Ngũ Lão lên mặt thành, đứng cách hắn ba bước.
– Bẩm bệ hạ. Đã chất xong. Người ăn xong thì đi.
– Giáo? – Hắn hỏi.
– Bẩm, không mang. Giáo để lại kinh. Mỗi người một túi gạo nhỏ, một đòn gánh, một bó thừng. Lên tới Ải, giáo Ải đủ cho người Ải.
– Sổ?
– Bẩm, Trịnh Khê chép thêm một bản, gói trong vải dầu, đội trưởng đeo trước ngực. Giao bao nào, Ải ghi nhận bao ấy.
– Dặn họ. Tới Ải, nghỉ hai ngày, về. Không ai ở lại.
– Bẩm, mạt tướng đã dặn. – Phạm Ngũ Lão nói. – Mạt tướng dặn thêm một câu. Ai ở lại, mạt tướng lên tận Ải lôi về.
Quỳnh bật cười một tiếng ngắn, vội đưa quạt lên che. Phạm Ngũ Lão không cười. Y cúi đầu, quay xuống.
Ba trăm người ăn một bữa ngay dưới chân tường, cơm nắm, ăn đứng, ăn nhanh, tập hợp, ra cửa Bắc theo đường cái. Từ chỗ này hắn không thấy họ. Hắn chỉ nghe tiếng chân rầm rập dọc phố, nhỏ dần, tắt. Trưa ngày hai mươi chín, họ phải có mặt ở bến làng cũ phía trên kia, đợi thuyền.
Xế chiều, Quỳnh lại lên. Lần này Quỳnh quạt.
– Bẩm bệ hạ. Tại hạ cho người ra chợ chiều. Giá thóc không lên.
Hắn quay sang.
– Người trong phố đứng xem cả buổi sáng. – Quỳnh nói. – Họ thấy dấu bao. Có bà bán xôi nhận ra dấu tròn là nhà nào, đọc to cho cả đám nghe. Số thóc ấy là của mấy nhà kia nộp từ tháng Sáu, không phải thóc mua ở chợ. Chợ không vơi, thì giá không lên.
Hắn ngó xuống đầu đường kho. Đám đông đã tan. Mấy đứa trẻ vẫn còn ngồi trên bờ tường, chân đung đưa, không còn gì để đếm.
* * *
Chiều, Yết Kiêu từ phía bến Đông đi sang bến chung.
Đi ngang mái lá, y dừng lại trước mấy cây mía ông già dưới xuôi dựng hôm trước. Lá đã héo vàng, rủ xuống che nửa tấm ván cửa. Y đứng một chốc, xong rút ra một cây, cây thẳng nhất, vác lên vai, đi tiếp.
Y xuống chiếc thuyền Tô gia đi đầu, ra đuôi thuyền nói với ông lái mấy câu. Ông già gật đầu, chỉ tay lên phía Bắc, giơ hai ngón tay. Y trở ra mũi, đặt cây mía nằm dọc mạn thuyền, chỗ không vướng chân ai.
Lúc mặt trời ngả, đoàn thuyền nhổ neo. Người chèo gọi nhau từng tiếng ngắn, như người đi sông lâu ngày.
Ba chiếc thuyền buồm đi trước, ba chiếc thuyền thóc theo sau. Buồm kéo lên, gió nam đầu thu còn thổi, căng nửa cánh buồm. Thuyền rời bến chung, ra giữa dòng, quay mũi lên phía Bắc. Ngược nước nên chậm. Mái chèo đập nước đều đều, nghe vọng tới tận mặt thành.
Thuyền đi ngang bến Đông.
Cây mía nằm dọc mạn chiếc thuyền đầu, ngọn lá vàng thò ra ngoài, quệt xuống mặt nước mỗi lần thuyền chòng chành. Hắn không biết y mang nó lên để làm gì.
Hắn ngó theo. Ở mũi chiếc thuyền đầu, Yết Kiêu đứng thẳng, một tay cầm sào dò nước, không ngoái lại. Trên các bậc đá bến Đông, mấy đứa trẻ chạy theo đoàn thuyền một quãng, tới chân tường thì dừng.
Người đàn bà hôm trước cắm nhang ở gốc mía đứng dậy. Chị không đi theo đám trẻ. Chị đứng nguyên chỗ, tay còn cầm con cá chưa kịp bỏ vào thúng.
Không ai hô. Không ai vẫy.
Dưới bến Đông, người xóm chài Bến Dâu đứng ngó đoàn thuyền ngược về phía làng cũ của họ.