Chương 163: Chiết giác thân ngôn

Sáng hai mươi ba, Trịnh Khê sai người tới dãy nhà ngang báo một câu: giờ Thìn mai, điện Cần Chính, xử Hoàng Tích. Người mang tin là một thư lại trẻ, chạy từ căn phòng xét án sang, trán còn lấm tấm mồ hôi. Nguyễn Trãi nhận lời, hỏi lại cho chắc là đầu giờ Thìn hay giữa giờ, cảm tạ, tiễn người ấy ra tới hiên, xong quay về án. Người hầu đứng ở góc hiên, đợi thư lại kia đi khuất mới bước vào. – Bẩm tiên sinh, mai vào điện, tiểu nhân có cần đi mượn một bộ áo khác không? Nguyễn Trãi ngó xuống tấm áo vải thâm mình đang mặc. Áo cũ, cổ đã sờn, mà giặt sạch, phẳng nếp. – Áo này được. – Y nói. Người hầu ngập ngừng, như muốn nói người vào điện ai cũng mặc áo có màu, có thêu, xong thôi, cúi đầu lui ra. Chồng sổ Trịnh lão mang tới từ hôm mười sáu còn non một nửa chưa đọc. Phần còn lại toàn sổ của Hộ bộ: sổ thu các năm trước, sổ lương lính các cửa, và cuốn sổ kho dày nhất, đặt dưới cùng vì nặng nhất. Bốn ngày theo vua lên núi, y không mang theo cuốn nào. Về tới nơi, y mở lại đúng trang có kẹp mảnh giấy làm dấu, đọc tiếp từ dòng đã dừng, như chưa từng đi đâu. Gần trưa, Quỳnh ghé. Quỳnh vào không gõ cửa, như mọi lần, quạt cầm tay, vạt áo the còn vương bụi phố. Người ấy ngồi xuống bên kia án, kéo cái chén không về phía mình, tự rót nước, uống một ngụm, xong mới nói. – Tại hạ vừa đi một vòng mấy con phố có nhà quan. – Quỳnh nói. – Nhà nào cũng biết tin mai xử. Nhà nào cũng có khách. Khách nào cũng bàn. – Bàn gì? – Bàn chuyện dưới gốc đa hôm hai mươi. Bàn chuyện mai. – Quỳnh đếm trên nan quạt. – Nhà đầu, chủ nhà đập tay xuống án, bảo mai thế nào cũng phải có người ra điện nói cho phải lẽ, còn sai con đi lấy sách, giở cho tại hạ xem người xưa can vua ra sao. Nhà thứ hai, chủ nhà bảo phải, phải lắm, xong mời tại hạ ăn bánh. Nhà thứ ba, chủ nhà không nói gì, chỉ gật. Tại hạ ngồi nhà ấy lâu nhất, vì trà nhà ấy ngon nhất. Uống hết ba chén, chủ nhà vẫn chỉ gật. Nguyễn Trãi đợi. Quỳnh quạt hai cái, khép quạt lại. – Hỏi mai ai đứng ra, thì nhà nào cũng chỉ sang nhà bên cạnh. Nguyễn Trãi nghe hết. Y kéo tập giấy chép của mình sát vào, lật một trang, ngó qua, xong lại khép. – Trãi không có chức. – Y nói. – Mai, Trãi đứng chỗ nào? – Cuối hàng văn. – Quỳnh nói. – Sát cửa điện. Người không chức đứng ở đó. Mà chỗ ấy, xưa nay cũng là chỗ các quan già nhất đứng. Già tới mức không cần đứng gần ngai nữa, mà cũng chưa chịu đứng ra ngoài. Tiên sinh đứng đó, gió ngoài sân thổi vào sau gáy, tiếng trong điện vọng ra trước mặt. Nghe được cả hai. Y nghe, gật đầu. Các quan già ấy là ai, y không hỏi, Quỳnh cũng không kể. – Còn các hạ đứng đâu? – Tại hạ không đứng. – Quỳnh nói. – Tại hạ ngồi dưới thềm, sau một cái án con, bên kia Trịnh lão. Ai ngó lên long ỷ cũng phải ngó qua đầu tại hạ trước. Quỳnh ngó y một lúc, ngón tay gõ khẽ lên nan quạt. – Mai, tiên sinh có nói không? – Trãi chưa biết mai thấy gì. Quỳnh gật đầu, như câu ấy đúng là câu người ấy đợi, đứng dậy, chắp tay, đi ra. Tới bậc cửa, người ấy ngoái lại, hé miệng, xong phẩy quạt một cái, như đuổi một con ruồi không có ở đó, và đi. Nguyễn Trãi không gọi lại. * * * Chiều, y đọc nốt sổ kho của Hộ bộ. Cuốn sổ dày, giấy thô, chữ của nhiều người. Có trang chữ đều, có trang chữ vội, có trang chép tới nửa thì đổi tay, nét người sau đậm hơn nét người trước. Gạo nhập, gạo xuất. Muối, vải, sắt. Lương lính các cửa thành, lương lính các ải. Y đọc từng dòng, ngón tay lần theo, không bỏ dòng nào. Cuối mỗi trang, y cộng nhẩm các con số, đối với con số người chép đã ghi ở chân trang. Trang nào cũng khớp, tới từng đồng. Gần cuối sổ, y dừng ở hai dòng. Dòng thứ nhất: Của riêng Hoàng Tích, nguyên quan châu Tây Lĩnh, tịch biên tháng Tư — gửi kho, đợi án. Bên dưới là một danh mục: bạc nén, tiền đồng, mấy rương vải, mấy món đồ đồng, đồ gỗ, mấy cuộn tranh lụa còn bọc giấy dầu. Cuối danh mục, một con số. Dòng thứ hai, cách đó mấy trang: Bản chép tờ giấy nợ của triều đình với các bản trên núi, Bệ hạ ký, Hộ bộ nhận giữ từ tháng Tư. Hạn trả: trước mùa gặt. Bên dưới, cũng một con số. Y lật tới hết sổ. Tới trang cuối, không có dòng chi nào ghi cho các bản ấy. Không một đồng nào đã đi lên núi. Y lật lại dòng thứ hai, ngón tay dừng ở mấy chữ “Bệ hạ ký”. Y ngồi yên một lúc, tay đặt trên trang sổ. Y lật ngược lại mấy trang, đọc những dòng chi của tháng Năm, tháng Sáu. Tiền thợ dựng lại kho Tây cháy hồi tháng Chạp, trả đủ. Tiền gỗ mua của mấy nhà buôn ở bến sông, trả đủ, có món trả trước hạn. Tiền công thợ đắp lại đoạn tường Bắc lở hồi đầu tháng Sáu, trả từng tuần, không tuần nào sót. Những món ấy, người đòi ở ngay trong kinh, sáng nào cũng có thể tới cửa bộ mà hỏi. Các bản trên núi thì ở xa, muốn hỏi phải đi mấy ngày đường, mà người trên núi xưa nay ít ai xuống tận cửa quan để hỏi. Hạn còn hơn hai tháng. Chưa phải lỗi. Hộ bộ thiếu người, cuốn sổ mỏng của Trịnh lão đã ghi điều ấy, ghi đậm. Việc người ta chưa kịp làm, chưa thể gọi là việc người ta bỏ không làm. Y biết thế. Y chép một dòng vào tập giấy của mình. Dòng ấy chỉ có hai con số, và một chữ “chưa”. Chép xong, y để nó nằm đó giữa những dòng khác, không đánh dấu, không kẻ thêm nét nào bên dưới. Y gọi người hầu, nhờ sang căn phòng Trịnh lão mượn để xét án, xin cuốn sổ án tháng Tư. Sổ kho ghi “đợi án”; án ấy đang đợi điều gì, y muốn đọc tận chữ. Người hầu đi rồi, y mới thấy nắng đã lùi khỏi bậu cửa sổ, nằm thành một vệt vàng trên vách đối diện. Bát cơm trưa ở góc án đã nguội. Y ăn mấy miếng, vừa đủ để người hầu về không phải bưng nguyên bát đi. * * * Tối, vua tới. Không báo trước. Người hầu ở đầu hiên vừa kịp đứng dậy thì vua đã tới cửa thư phòng, một mình, áo vải, không ai theo hầu. Vạt áo dính mấy vệt bụi vàng, như vừa đi qua một khoảng sân đất chứ không theo lối hành lang lát gạch. Ngoài cổng, xa xa, có bóng hai người lính dừng lại, không vào. Nguyễn Trãi đứng dậy. Vua phẩy tay bảo y ngồi, xong tự kéo chiếc ghế bên kia án, chỗ Quỳnh ngồi buổi trưa. Nguyễn Trãi rót nước. Vua cầm chén, không uống, đặt xuống cạnh ngọn đèn. Việc y đọc tới đâu, vua không nhắc. Vua ngó chồng sổ bên trái án, rút ra cuốn mỏng nhất, cuốn Trịnh lão lập. Vua lật. Không lật từ đầu. Lật thẳng tới trang có góc gấp. Ngón tay vua dừng ở một ngày cuối tháng Sáu. Nguyễn Trãi ngồi yên. Góc gấp ấy là của y. Hôm mười sáu, y đọc tới dòng ấy thì dừng, gấp góc, đặt cuốn sổ sang bên. Từ hôm ấy tới giờ, y chưa mở lại trang ấy lần nào. Vua thấy nó từ bao giờ, y không biết. Vua xoay cuốn sổ lại, để trang ấy quay về phía y. – Mai ở điện, thế nào cũng có người nhắc ngày ấy, bằng lời của họ. – Vua nói. – Ngươi nghe lời ta trước. Y chắp tay, ngồi thẳng. Ngoài cổng, hai bóng lính vẫn đứng yên chỗ cũ. Vua không dạo đầu. – Hai mươi lăm tháng Sáu, ta xử đại ca ta dưới cổng Bắc, trước dân. Ta cầm kiếm. Ngọn đèn trên án đứng yên. Ngoài hiên, tiếng côn trùng rỉ rả, không to. Câu ấy nói ra, giọng vua không cao hơn, cũng không thấp hơn câu trước. Nói xong, vua ngó thẳng sang bên này án. Nguyễn Trãi không cúi mặt. Người nói câu ấy đang ngó y, thì y ngó lại. Vua kể tiếp. Kể ngắn, từng việc một, như người đọc lại một bản án mình đã đọc một lần trước đông người. Người ấy, đêm hai mươi lăm tháng Chạp, đã mở cổng thành cho giặc. Ba năm trước, đã sai người giết nhị ca ở biên giới phía Tây, bằng chính mũi tên Nguyễn Trãi đã thấy trong tay lão Phan Trung ở chợ biên. Đã đem nước đi xưng thần. Đã đẩy người phía Đông ra đứng trước mũi giáo. Bốn việc. Nói hết bốn việc, vua dừng một nhịp, như người đếm lại cho đủ. – Đứng sau người ấy có ba nhà phía Đông. – Vua nói. – Hai nhà, ruộng, thuyền, gia binh, nộp hết. Hai người đứng đầu, giam ở kinh. Nhà thứ ba, Lương Uyên, đang nằm sốt ở nhà, có lính canh. Đi được thì giải về, xử như hai người kia. Ruộng của họ về triều đình, sau mùa gặt sẽ chia lại. Vua im một hồi. – Người rời ghế sau ngày ấy, – vua nói, – có người là thông gia của họ. Có người thì không. Người không, là người không muốn đứng chung một điện với ta nữa. Vua dừng ở đó. Không kể thêm. Không nói đêm trước hôm ấy mình đã nghĩ gì, không nói hôm ấy trời ra sao, dân đứng thế nào. Nguyễn Trãi ngó bàn tay phải của vua đặt yên trên mép án, năm ngón duỗi thẳng, như đặt lên một thứ cần giữ cho phẳng. – Ngươi muốn hỏi gì về ngày ấy, hỏi đêm nay. – Vua nói. – Mai ở điện, không phải chỗ để hỏi. Có nhiều câu một người ngồi ở chỗ y lúc ấy có thể hỏi. Có cách nào khác không. Đã ai can chưa. Người ấy, trước lúc chết, có nói gì. Y để những câu ấy nằm yên, như để mấy cuốn sổ chưa tới lượt đọc. Y chỉ hỏi một câu. – Bẩm Bệ hạ. Vợ con ba nhà ấy? – Không ai động tới. Câu trả lời tới ngay, không phải nghĩ, như một điều đã định từ trước khi có người hỏi. Nguyễn Trãi lặng đi một lúc. Ngoài hiên, tiếng côn trùng ngưng một nhịp, như có ai đi ngang, xong lại rỉ rả. Y kéo tập giấy của mình lại, lật tới tờ đã chép tên ba nhà phía Đông. Bên dưới ba cái tên là một dòng y đã bỏ không từ hôm mười sáu. Y chấm mực, viết vào dòng ấy. Chữ vuông, chân phương, như mọi chữ y viết, không nét nào nghiêng hơn nét nào. Vợ con không ai động tới. Vua hơi ngả người về phía trước, ngó dòng chữ ấy, đọc một lượt. Vua không hỏi y viết để làm gì. Chừng cạn một tuần trà, vua khép cuốn sổ mỏng lại, để nguyên góc gấp, đặt về chỗ cũ trong chồng sổ. Chén nước vẫn đầy. Vua đứng dậy. – Mai, ngươi đứng ở điện. – Vua nói. – Bẩm, thần sẽ có mặt. Vua đi ra. Nguyễn Trãi tiễn tới cửa, đợi cái bóng áo vải khuất ở cuối hiên mới quay vào. Hai bóng lính ngoài cổng cũng đi theo, cách một quãng. Y ngồi xuống, ngó dòng chữ mình vừa viết thêm một lượt, xong gấp tập giấy lại. * * * Khuya, người hầu mang tới cuốn sổ án tháng Tư. Trịnh lão gửi kèm một mảnh giấy nhỏ, nét chữ đều như mọi lần: sổ này lão phu chép, có chỗ nào chưa rõ, mai trước giờ chầu hỏi lão phu. Nguyễn Trãi gấp đôi mảnh giấy, kẹp vào tập. Ngồi xét án tới khuya, lão vẫn nhớ viết thêm mấy chữ ấy. Ngoài hiên, người hầu đã ngủ gục bên cột, ngọn đèn ở đầu hiên đã tắt từ lúc nào. Y khêu bấc đèn trên án cho sáng thêm, mở sổ. Án tháng Tư không nhiều, gói trong mười mấy trang. Phần lớn là án ở châu ấy: lính châu, thư lại, mấy người thu tiền cho quan. Y lần tới tên Hoàng Tích. Cách chức. Của riêng còn lại, tịch biên cả, gửi kho. Bên lề, nét chữ Trịnh lão chua thêm một dòng nhỏ: của ấy phần lớn gom từ tiền hương các bản, mỗi nhà ba tiền một năm, thu đã nhiều năm. Ấn châu, một thư lại giữ tới khi có quan mới. Tờ giấy nợ vua ký, Hộ bộ nhận về, trả đủ cho các bản ở xa trước mùa gặt. Từng việc một khớp với hai dòng y đọc chiều nay trong sổ kho, khớp tới cả chữ. Hôm hai mươi, dưới gốc đa, y đã đứng giữa đám kỵ binh mà nghe người này khai. Khai rõ ràng, giọng đều, kể từng việc, từng người, không vấp chữ nào. Y không biết người ấy còn giữ lại điều gì không. Y chỉ biết những gì người ấy nói hôm ấy đều khớp với sổ. Những án khác trong sổ đều ngắn, đều đã xong: giam bao lâu, đánh bao nhiêu trượng, tha về làng. Mỗi án một dòng, dòng nào cũng có chỗ dừng. Chỉ một án còn để ngỏ. Y đọc dòng cuối cùng của án ấy. Đọc chậm, từng chữ, như đọc một câu mình chưa hiểu hết. Dưới tên Hoàng Tích, án tháng Tư ghi: tội chết, hoãn xét tới khi khai đủ. Thế nào là đủ, sổ không ghi.
Chương trước Chương tiếp
Chọn chương
Bình luận
Báo lỗi chương
Chỉnh chữ