Chương 158: Án độc tri thế

Rạng mười sáu, Nguyễn Trãi xin sổ. Đêm qua, người ta dọn cho y một gian trong dãy nhà ngang cạnh thư phòng. Chiếu mới, gối mây, một ngọn đèn dầu, một chậu nước. Y nằm xuống mà không ngủ. Gian phòng lạ, tiếng mõ canh lạ, mùi hồ trên giấy dán cửa cũng lạ. Gần sáng, y ngồi dậy, chít lại khăn, ra đứng ngoài hiên đợi trời rạng. Người hầu canh ở đầu hiên thấy y thì vội đứng dậy. Y hỏi trong cung có những sổ sách gì, ai giữ. Người hầu ấp úng một lúc, rồi chạy đi. Trời vừa sáng hẳn thì một ông già gầy, vai so, bước vào thư phòng, tay ôm một chồng sổ cao tới cằm. Sau lưng ông là hai người lính khiêng thêm một cái hòm gỗ. – Lão phu Trịnh Khê. – Ông già nói, đặt chồng sổ xuống án. – Đêm qua Bệ hạ có dặn: Nguyễn tiên sinh hỏi gì, đưa nấy. – Trãi làm phiền Trịnh lão rồi. Trịnh Khê bày sổ ra. Sổ đinh, sổ điền của Hộ bộ. Sổ quan của Lại bộ. Sổ kho, sổ án. Cái hòm gỗ đựng sổ những năm trước, giấy đã giòn, lật mạnh tay là rách mép. Trên cùng chồng sổ, lão đặt một cuốn mỏng, gáy còn mới. Nguyễn Trãi cầm cuốn mỏng ấy lên trước, mở ra một trang, đọc mấy dòng. – Sổ đinh, sổ điền cho biết dân nộp được gì. – Y nói. – Cuốn này cho biết triều đình thiếu gì. Trịnh Khê ngẩng lên, ngó y một cái, như không ngờ người mới tới đọc ra ngay chỗ ấy. – Bẩm. Lão phu gọi nó là sổ ghế trống. Y lật từng trang. Chữ của Trịnh Khê nhỏ, đều, nét nào ra nét ấy, không chữ nào sửa. – Sổ này, Trịnh lão tự tay chép? – Bẩm. Ngày xét án, tối chép sổ. – Trịnh Khê nói, như kể việc của người khác. Mỗi dòng ghi một chức, bên cạnh một cái tên, bên cạnh nữa là ngày người ấy rời ghế. Đầu mỗi trang đều đề niên hiệu, năm Thiên Hưng thứ nhất. Y đọc qua hàng chữ ấy như đọc tên một con sông chưa từng đi qua, rồi đọc xuống dưới. Trang Hộ bộ có một dòng không ghi tên ai, chỉ ghi việc: sổ thu, chưa có người lập, phải xong trước mùa gặt tháng Mười. Nét bút ở dòng ấy đậm hơn những dòng khác. Đọc tới trang thứ tư, y dừng lại. Những ngày rời ghế không rải đều. Phần nhiều dồn về một chỗ, sau một ngày cuối tháng Sáu, như nước dồn về chỗ trũng sau một trận mưa. Trước ngày ấy, mỗi tháng dăm người. Sau ngày ấy, mỗi trang gần nửa. Y không hỏi ngày ấy đã xảy ra chuyện gì. Trịnh Khê cũng không nói. Y chỉ gấp một góc trang ấy lại, đặt cuốn sổ sang bên. Sau án có treo một tấm bản đồ. Giấy đã ngả vàng, mép bị mọt ăn mấy chỗ. Một con đường vẽ bằng mực son chạy qua mười hai chấm đen, mỗi chấm là một trạm dịch. Y đứng trước bản đồ khá lâu. Y đọc tên từng châu, từng trạm, từng con sông, như người mới tới một làng lạ hỏi tên từng xóm. Phía trên cùng là Ải Bắc. Phía Tây, núi chồng lên núi, chữ ghi thưa dần. Phía Đông, sông chia nhiều nhánh, chữ ghi dày đặc. Người hầu mang vào một bát cháo, đặt ở góc án. Y cảm tạ, rồi quên mất nó. Lúc nhớ ra, bát cháo đã đóng váng, y vẫn ăn hết, mắt không rời trang sổ đang mở. Tới sổ điền, y lại dừng. Ở cuối cuốn, có một phần mới chép thêm, nét chữ vẫn là nét của Trịnh Khê. Từng thửa ruộng, từng làng, đều đứng tên triều đình. Bên lề có một dòng: mùa này không thu tô. – Ruộng này, trước kia của ai? – Bẩm, của ba nhà phía Đông. – Trịnh Khê nói. – Nay đã vào sổ triều đình. – Vì sao vào? Ông già im một lúc. Lão vuốt phẳng mép một cuốn sổ không cần vuốt. – Bẩm tiên sinh. Việc ấy, để Bệ hạ tự nói với tiên sinh thì hơn. Nguyễn Trãi gật đầu, không hỏi thêm. Y kéo một tờ giấy trắng tới trước mặt, mài mực, chép tên ba nhà ấy xuống một góc giấy, bên dưới để trống một dòng. Trịnh Khê ngồi lại với y tới gần trưa. Y hỏi chỗ nào, lão chỉ chỗ ấy. Y chưa cần, lão không nói thêm. Lúc lão cáo lui để đi xét án, y đứng dậy tiễn ra tận cửa. Ông già ngoái lại, ngó chồng sổ đã vơi một góc, như người thợ ngó món đồ mình làm cuối cùng cũng có người biết dùng. * * * Gần trưa, Cao Lỗ chống gậy vào thư phòng. Nguyễn Trãi đứng dậy, chắp tay. – Cao lão. Lão gật đầu, không ngồi. Lão ngó chồng sổ trên án, ngó tờ giấy y đang chép dở, rồi mới nói. – Lão phu tới nói với ngươi một câu, kẻo không ai nói. – Lão nói. – Từ đêm qua, tám người có tên, với mười bảy người lính, kể cả ngươi, đều sống bằng hương của dân thắp, chảy về cái trống dưới kia. Lão không giảng thêm thế nào là chảy, chảy bao nhiêu, đủ tới bao giờ. Nguyễn Trãi đặt bút xuống. – Cao lão. Hương ấy, dân thắp cho ai? – Cho những người họ tin còn đứng đó giữ cho họ. – Cao Lỗ nói. – Đền trên núi, chum trước Thái Miếu, gian thờ giữa chợ. Họ thắp, mà chưa ai biết có ngươi. Lão ngừng một chút. – Chưa ai biết có ngươi, mà ngươi đã ăn phần của họ rồi. Nói xong, lão gõ đầu gậy xuống nền gạch một tiếng, quay ra. Tới cửa, lão dừng lại, không ngoảnh. – Con số, chỉ Chủ công nắm. Lão phu không rõ. Ngươi cũng đừng đem chuyện ấy ra hỏi Chủ công. – Vì sao? – Vì Chủ công đã tự hỏi mình đủ rồi. Lão đi rồi, Nguyễn Trãi vẫn đứng. Y ngồi xuống, kéo cuốn sổ mỏng về phía mình, lật lại từ đầu. Ở chỗ cũ, người làm quan ăn lộc vua. Lộc ấy là thóc trong kho, thóc trong kho là thóc của dân, ai cũng biết, mà người ăn lộc ít khi nghĩ tới. Ở chỗ này, bát cháo y vừa ăn vẫn là thóc của dân. Còn cái giữ cho y đứng được ở đây, là hương. Mỗi nén hương một người dân cắm vào chum, cắm vì một điều họ tin, giờ có một phần chảy về nuôi y. Ăn hương của dân, thì phải làm việc cho dân. Lý ấy y không cần ai dạy. Cái y chưa biết, là việc ấy ở đâu. Y nhìn những dòng bỏ trống trong cuốn sổ. Mỗi dòng là một việc đang bỏ dở. Việc bỏ dở, thì rốt cuộc dân gánh. Y nhúng bút, chép tiếp. * * * Chiều mười sáu, có người vào thư phòng không gõ cửa. Một nho sĩ trạc bốn mươi, áo the đã sờn, khăn lượt vấn lệch, tay cầm quạt. Người ấy bước qua ngưỡng cửa thì khựng lại, như đi vào một gian phòng quen mà thấy đồ đạc bị ai xếp lại. Ánh mắt người ấy dừng ở Nguyễn Trãi, dừng ở cây bút trong tay y, rồi dừng ở chiếc khăn đen chít đầu. Người ấy gập quạt, gập người xuống, vái liền ba vái, vái nào cũng sâu. – Tại hạ Nguyễn Quỳnh. – Người ấy nói. – Sinh sau tiên sinh gần ba trăm năm. Nguyễn Trãi đứng dậy, đáp lễ. – Các hạ biết Trãi? – Ở chỗ tại hạ, người đi học chữ, không ai không biết tên tiên sinh. Nguyễn Trãi im một lúc. – Chuyện người đã chết, để sau. – Y nói. – Các hạ ngồi. Quỳnh ngồi xuống bên kia án, không nói gì thêm về chuyện cũ, như hiểu rằng người trước mặt chưa muốn nghe. Nguyễn Trãi kéo cuốn sổ kho của Hộ bộ ra giữa án, mở tới một trang. Bên lề trang ấy có mấy dòng chữ thảo. Nét bay như gió lùa, chữ nọ móc vào chữ kia, có chữ chỉ một nét quẹt là xong. Y đã đọc mấy dòng ấy từ sáng, đọc hai lượt mới ra: Số thóc kho Tây cộng sai ba chỗ. Người lập sổ chắc đếm bằng ngón chân. – Chữ này của các hạ? Quỳnh ngó, cười. – Của tại hạ. Đọc ra được là tiên sinh giỏi. Nguyễn Trãi đẩy tờ giấy của mình sang. Những gì y chép từ sáng, chữ chân phương, mỗi chữ vuông vức như đặt trong một ô kẻ, hàng nào ngay hàng ấy, không chữ nào nối với chữ nào. Quỳnh ngó tờ giấy hồi lâu. – Chữ tiên sinh, người đọc không phải đoán chữ nào. – Chữ các hạ, người đọc phải đoán. – Nguyễn Trãi nói. – Mà đoán ra, lại bật cười. Quỳnh cười thành tiếng, mở quạt ra quạt hai cái, rồi lại xếp vào. Nguyễn Trãi lật sang một cuốn sổ khác của Hộ bộ. Có một dòng mới ghi: miễn thuế muối một năm cho người Tam Bộ. Y chỉ vào dòng ấy. – Tam Bộ là ai? Vì sao miễn? Quỳnh kể. Kể ngắn, mà không bỏ chỗ nào cần. Ba năm trước, một người trong hoàng gia chết ở biên giới phía Tây, dưới một mũi tên lông đỏ. Ai cũng bảo là tên Tam Bộ. Người Tam Bộ gánh tiếng ấy ba năm. Mùa đông năm ngoái, giặc vây kinh, triều đình lại đem tên họ ra dọa giặc một lần nữa. Tháng Tư, Bệ hạ lên tận phiên chợ ở biên giới, gặp thủ lĩnh của họ, nhận cả hai lần mượn tên, miễn thuế muối một năm để trả. Còn chuyện mũi tên, Bệ hạ chưa có chứng, nên không nói tên ai, chỉ hứa một câu: ngày nào có chứng, sẽ đích thân lên chợ biên mà nói. – Giờ chứng đã đủ. – Quỳnh nói. – Ngày hai mươi, thủ lĩnh A Lam tự xuống núi nghe. – Lời hứa ấy, ai bày cho Bệ hạ? – Không ai bày. – Quỳnh đáp. – Cái mẹo lấy tên họ dọa giặc, là tại hạ bày. Mẹo ấy, về sau thua trắng. Lần sau Bệ hạ đích thân đi, nói thật, thì được. Quỳnh đập nhẹ chiếc quạt xếp vào lòng bàn tay, như tự trách, mà mặt không có vẻ gì là trách. – Cả đời tại hạ thạo có một phép. – Y nói. – Đánh không lại, thì lừa. Nguyễn Trãi nghe, không cười. Y cầm bút lên, chấm mực, viết thêm một dòng vào tờ giấy của mình, rồi mới nói, giọng đều đều. – Đánh được lòng người, thì khỏi phải lừa. Quỳnh ngồi im một nhịp, rồi bật cười, lắc đầu, xòe quạt che nửa mặt. – Tiên sinh nói thế, thì tại hạ mất nghề. Nguyễn Trãi chỉ chấm thêm mực, chép tiếp dòng đang dở. Quỳnh hạ quạt xuống, thôi cười. Người ấy ngó sang bên này án, như ngó một thế trận mà mình vừa thấy ra một lối đi. * * * Tối mười bảy, vua tới thư phòng. Hai ngày nay, Nguyễn Trãi gần như không rời án. Chồng sổ Trịnh Khê mang tới đã vơi một nửa, phần đã đọc xếp sang bên trái, phần chưa đọc vẫn bên phải. Mấy tờ giấy y chép đã dày lên thành một tập, góc nào cũng phẳng. Vua ngồi xuống chiếc ghế bên kia án, phẩy tay bảo y cứ ngồi. Không triều phục, chỉ một tấm áo vải xanh đơn, tóc buộc gọn. Đèn trên án soi nửa gương mặt trẻ. Nguyễn Trãi để ý, người trẻ tuổi này ngồi rất thẳng, mà hai bàn tay đặt trên đầu gối lại thả lỏng, như người đã quen ngồi nghe tin xấu. Y nhớ người trẻ tuổi đêm rằm, hai bàn tay đặt trên mặt trống, trả lời y đúng một chữ, không ngập ngừng: chưa. Người nói thật được chữ ấy với một kẻ lạ, thì cũng chịu nghe thật. – Hai ngày, ngươi đọc thấy gì? Nguyễn Trãi không mở tập giấy. – Bẩm Bệ hạ. Ghế trống, Bệ hạ chưa cần lo vội. – Y nói. – Ghế để trống thì việc chậm, việc chậm thì dân kêu, mà chưa hỏng. Cái đáng lo là những việc không đợi được. – Việc gì? – Sổ thu. – Y nói. – Sang tháng Mười là gặt. Không có sổ, thì làng nào nộp đủ, làng nào nộp thiếu, kho nào nhận bao nhiêu, không ai đối được. Trịnh lão đã thấy điều ấy trước thần. Thần đọc lại, chỉ thấy ông ấy nói đúng. Vua im một lúc. – Ngươi có cách gì? – Thần chưa có. – Nguyễn Trãi nói. – Hai ngày nay, thần chỉ đọc giấy. Giấy nói được chỗ nào thiếu. Giấy không nói được người thiếu ăn nghĩ gì, người cáo bệnh nghĩ gì, người chưa ai gọi tới nghĩ gì. Thần nói cách bây giờ, là nói bằng giấy. – Quỳnh có đọc những gì ngươi chép không? – Bẩm, có. – Nguyễn Trãi nói. – Quỳnh tiên sinh bảo chữ thần dễ đọc, mà đọc xong thì buồn. Vị vua trẻ khẽ thở ra qua mũi, như một tiếng cười nén lại. Vua gật đầu, chậm. Nguyễn Trãi không thấy vẻ thất vọng nào trên gương mặt ấy, như người đã đợi đúng câu ấy. – Thần có một việc xin. – Nguyễn Trãi nói. – Nói. – Hôm qua Quỳnh tiên sinh kể, ngày hai mươi, Bệ hạ lên chợ biên giữ một lời hứa. – Y nói. – Thần xin được theo. – Để làm gì? – Hai ngày nay, thần chỉ thấy dân ở trong sổ. – Y nói. – Thần muốn thấy dân ở ngoài sổ một lần, trước khi dám nói thêm câu nào về họ. Vua đứng dậy, đi tới trước tấm bản đồ sau án. Ngón tay vua đặt lên con đường mực son, lần theo một quãng, qua mấy chấm đen, rồi rời nó, đi về phía Tây, dừng ở chỗ núi bắt đầu chồng lên núi. Người trẻ tuổi đứng như thế, lưng quay về phía y, không nói. Kế đó vua quay lại. Ánh đèn dầu lay một cái rồi đứng yên. – Rạng mười tám, ngươi đi với ta. – Vua nói. – Đi mà nghe. Chưa phải lúc nói.
Chương trước Chương tiếp
Chọn chương
Bình luận
Báo lỗi chương
Chỉnh chữ