Sáng rằm tháng Bảy, Thanh Vân ra cổng Thái Miếu từ lúc mặt trời còn nấp sau tường thành phía Đông.
Ba cái chum vẫn đứng đó. Nàng ngó vào từng cái. Tro trong chum giữa chưa tới nửa. Nhang người ta gửi từ hôm qua, nàng đếm được mấy bó, mỗi bó buộc một sợi lạt. Mấy tuần nay đều thế. Không vắng hẳn, cũng không đông lên. Người tới thắp vẫn tới, chỉ có những người hay tới vào ngày rằm, sáng nay chưa thấy.
Nàng cầm chổi quét bậc cổng. Lá bàng rụng từ đêm qua nằm rải trên bậc đá, vàng, khô, cong mép.
Gần giờ Thìn, mấy bà bán cá ở bến Đông gánh hàng ngang qua. Sáng rằm, chợ cá tan sớm. Bốn bà đặt gánh xuống bên vệ đường, mỗi người rút ba nén nhang trong túi áo, cắm vào chum, vái mấy vái, rồi chưa về. Họ đứng lại nói chuyện, như ngày nào cũng đứng ở đấy.
– Chiều nay bà cúng ở đâu?
– Ở đâu nữa. Năm nay, cả xóm bảo nhau ra đường vòng sau cửa Bắc.
– Nhà này thì cúng trước cửa như mọi năm.
– Thì cúng trước cửa xong, ra đấy cúng thêm một mâm. Năm nay khác.
– Khác gì?
Bà kia không đáp ngay. Bà cúi xuống chỉnh lại cái đòn gánh, rồi mới nói, giọng nhỏ hơn:
– Rằm tháng Bảy năm ngoái, chỗ ấy chưa có ai chết.
Thanh Vân đứng sau chum, tay vẫn cầm chổi. Nàng không xen vào.
Rằm tháng Bảy, người kinh thành cúng cô hồn. Từ lúc nàng còn nhỏ đã thế. Chiều xuống, nhà nào cũng bày một mâm nhỏ trước cổng, cháo trắng, gạo muối, bỏng nổ, khoai luộc, mía tiện khúc, mấy nén nhang cắm vào chậu cát. Cúng cho những người chết không nhà, không con cháu, không ai gọi tên. Cúng xong, mâm để ngoài đường cho trẻ con trong xóm tới giật. Hồi nhỏ, rằm tháng Bảy nào nàng cũng ngồi trên lầu cung nghe tiếng lũ trẻ ngoài phố la hét giành nhau từng củ khoai, khúc mía, và thèm được ra đứng lẫn trong đám ấy một lần. Chưa lần nào được ra. Phụ hoàng chưa bao giờ ra lệnh cho ai cúng. Người ta cứ thế mà làm, đời này qua đời khác.
Năm nay, người ta bảo nhau ra con đường vòng sau cửa Bắc. Không ai ra lệnh. Nàng nghe, và biết vì sao năm nay lại là chỗ ấy.
Mấy bà bán cá gánh hàng đi. Nàng quét nốt bậc cổng, gom nhang người ta gửi thành bó, để tối mang vào điện thắp thay cho họ, như mọi hôm. Sáng rằm, nàng vào điện thắp một nén. Trong điện, hàng bài vị vẫn như cũ. Khói lên thẳng, không lay. Nàng vái, rồi ra.
Người lính dân binh giữ cổng Thái Miếu hỏi nàng chiều nay có ra không, để y báo lính Vũ Thành đi theo. Nàng gật đầu.
Nàng không bảo ai làm gì. Ai muốn cúng ở đâu, thì cúng ở đó.
* * *
Chiều rằm, nàng ra con đường vòng sau cửa Bắc.
Lúc nàng tới, người ta đã bày gần kín một bên chân tường.
Con đường chạy cong giữa hai lớp tường, rộng chừng hai mươi bước chân, tường hai bên cao ba trượng, mặt tường còn đen những mảng khói từ đêm hai mươi lăm tháng Chạp. Nắng chiều chỉ rọi được nửa trên một bên tường, nửa dưới đã râm. Dọc chân tường, mâm nối mâm. Có mâm là cái mẹt tre, có mâm chỉ là mấy tàu lá đa trải xuống đất. Trên lá đa, người ta múc cháo trắng nấu thật loãng, mỗi thìa một vũng nhỏ. Gạo với muối trộn lẫn, rắc lên mặt mẹt, lấm tấm trắng. Bỏng gạo đựng trong cái bát mẻ. Mấy củ khoai luộc còn nguyên vỏ. Mía tiện khúc, xếp như bó củi con. Nhang cắm vào kẽ tường, cắm vào khe đá dưới chân, cắm cả vào đất. Khói lên thẳng, mỏng, tỏa ra rồi tan ở lưng chừng tường.
Người đông mà không ồn. Đàn bà bày mâm, đàn ông đứng phía sau, có người bế con nhỏ. Không ai khóc. Người ta khấn rất khẽ, khấn chung, không xướng tên ai. Cúng cô hồn thì không gọi tên được. Người được cúng là người không còn tên để gọi.
Trẻ con đứng chực ở hai đầu đường, đứa nào cũng đã xắn tay áo, mắt dán vào mấy mâm có khoai, có mía. Người lớn đuổi, chúng lùi ra mấy bước, rồi lại nhích vào. Đợi người ta khấn xong, mâm ấy là của chúng. Đứa nào cũng biết thế.
Nàng đi chậm dọc chân tường. Hai lính Vũ Thành theo sau, đứng lại ở đầu đường, không đi vào giữa đám đông.
Ở một góc, Chu tẩu bày một mâm nhỏ, chỉ có cháo với mấy củ khoai. Hai đứa con chị ngồi xổm bên cạnh, đứa lớn nắm chặt cổ tay đứa bé cho nó khỏi giật trước giờ. Thấy nàng, chị cúi đầu, không đứng dậy, nàng cũng chỉ gật đầu đáp lại. Tên chồng chị khắc ở hàng đầu tấm bia bên sông. Chiều nay, chị không cúng chồng. Chị cúng những người không có bia.
Giữa đường, có hai người đàn ông đứng cãi nhau nho nhỏ. Một người trẻ, áo vải nâu, chỉ tay vào mâm của một bà cụ đang bày.
– Bà cúng cả bọn ấy à? Bọn nó vào đây để đốt nhà, giết người. Đêm ấy chúng mà qua được cửa chặn, thì giờ ai còn đứng đây mà cúng.
Bà cụ không ngẩng lên. Bà vẫn múc từng thìa cháo, nhỏ xuống lá đa, đều tay, không vội.
– Đã thành cô hồn, thì đói như nhau cả.
Người trẻ há miệng định nói nữa, rồi thôi. Người đứng cạnh kéo tay áo gã, gã lùi ra.
Thanh Vân dừng lại bên mâm bà cụ. Bà ngẩng lên, thấy nàng, nhận ra ngay. Bà toan đứng dậy.
– Bà cứ ngồi.
– Bẩm cô. – Bà nói, vẫn quỳ một gối bên mâm. – Dân phụ ở ngay sau bức tường này, trong vòng giữa. Đêm ấy, dân phụ không ngủ. Nghe tiếng người kêu bên này tường tới sáng. Giọng kêu ấy, không phải giọng người mình.
Bà dừng thìa.
– Nghe suốt một đêm, thì nhớ suốt đời. Nhớ rồi, thì phải cho ăn.
Nàng không biết đáp gì. Nàng cúi đầu chào bà, rồi đi tiếp.
Đi được một quãng, nàng ngoái lại. Người trẻ áo nâu khi nãy đang đứng cách mâm bà cụ mấy bước. Gã không bày gì. Gã rút một nén nhang trong túi áo, châm vào nén của người bên cạnh, cắm vào kẽ tường ngay trên mâm ấy, rồi đi, không ngó ai.
Gần cuối khúc tường, nàng thấy một người đi ngược chiều mình.
Một lão già, lưng hơi còng, vai vác một cây cuốc, áo vải xám đã vá lại chỗ vai rách. Lão đi giữa đường, không nhìn ai. Tới một khoảng chân tường còn trống, chưa có mâm nào, lão dừng lại, đặt cây cuốc dựa vào tường. Lão lấy trong cái bọc vải đeo ngang hông ra một cái bát sành, trong bát có cháo, bát được đậy bằng một miếng lá. Lão gỡ lá ra, đặt bát xuống chân tường.
Lão không thắp nhang. Lão không khấn. Lão đứng trước cái bát một lúc, hai tay buông thõng. Đoạn lão cầm cuốc lên, vác lên vai, đi ngược về phía đầu đường.
Nàng nhận ra lão. Sáng mùng ba, bên trong cổng Bắc, lão đứng cạnh chân tường, giơ tay tiễn hai mươi người cùng màu áo. Nàng đứng yên để lão đi qua. Lão không nhận ra nàng. Có lẽ lão chẳng để ý ai đứng bên đường.
Người đứng gần đó trông theo lão, rồi trông cái bát. Không ai nói gì. Không ai nhấc cái bát lên.
Ra tới đầu đường kia, phía cổng, nàng dừng lại. Qua vòm cổng, bên kia hào, gò đất thấp vẫn ở đó. Không ai ra đấy. Không ai đặt một bát cháo, một nén nhang nào trên nấm đất có bia gỗ. Người ta cúng những người không còn tên. Người nằm dưới nấm đất kia vẫn còn tên.
Nàng cũng không ra.
Gió chiều thổi vào con đường vòng, mát, mang theo mùi nhang và mùi cháo. Khói nhang nghiêng theo gió một chút, rồi lại thẳng lên.
* * *
Chạng vạng, tam ca tới.
Không có tin trước. Nàng đang đứng ở quãng giữa đường thì thấy đám đông phía cổng dạt ra hai bên, lặng đi. Người đi bộ vào, áo vải xanh sẫm, không đội mũ, không kiệu, không lọng. Hai lính theo sau, cách xa mười mấy bước.
Người ta lùi sát vào chân tường, tránh dẫm lên mâm. Không ai hô. Không ai quỳ. Có mấy người cúi đầu. Phần đông chỉ đứng yên mà trông, tay vẫn cầm nhang, cầm thìa. Một đứa bé trên tay mẹ giơ ngón tay chỉ trỏ, mẹ nó vội ấn tay nó xuống.
Người đi chậm qua giữa đường, không ngó xuống mâm nào. Tới cuối khúc đường, trước cửa chặn thứ nhất, thì dừng lại.
Nàng đi tới, đứng cạnh. Quanh đó, người ta lại cúi xuống mâm, khấn tiếp, rất khẽ, như không có ai vừa tới.
Không thắp nhang. Không khấn. Không nói câu nào. Chỉ đứng đó, hai tay buông bên người, mặt hướng về phía cổng, nơi con đường cong lại rồi khuất sau tường.
Nàng biết chuyện đêm ấy. Không ai kể đủ cho nàng nghe. Nàng nghe từng mảnh, mỗi người kể một mảnh, có mảnh trùng, có mảnh vênh nhau. Đêm hai mươi lăm tháng Chạp, đại ca mở cổng này cho giặc. Ba nghìn quân tiên phong bên ấy tràn vào con đường vòng, đi về phía kho Tây, về phía cửa chặn. Cửa chặn đã đóng. Sau lưng chúng, lửa bùng lên, theo gió bấc, theo dầu đổ sẵn dọc chân tường. Người quyết đốt kho Tây, đốt gần nửa số lương của cả thành để giữ lấy thành, là tam ca. Người ta kể, đêm ấy, người ấy đứng trên mặt tường vòng giữa, ngay phía trên khúc đường này, nấp sau lỗ châu mai mà trông xuống.
Cũng đêm ấy, trong cung, phụ hoàng mất. Còn nàng, ở hành cung Vân Sơn, cách kinh mười ngày đường, nàng ngủ một giấc yên lành. Sáng ra, không ai báo gì. Mãi sau, tin mới về tới, mỗi tin một mảnh.
Chưa bao giờ nàng nghe chính miệng người đứng cạnh mình kể lại đêm ấy. Nàng cũng chưa từng hỏi.
Bây giờ, người ấy đứng dưới chân tường, giữa những cái mâm của dân. Mâm cúng những người tam ca đã đốt.
Nàng ngó xuống bàn tay phải đang buông bên người ấy. Tháng trước, trước cổng phía Bắc, bàn tay ấy run. Nàng đã cầm lấy nó. Hôm nay nó buông yên, không run.
Trời tối dần. Ở hai đầu đường, người ta bắt đầu dọn mâm.
Dọn mâm thì không phải dọn. Người cúng chỉ vái thêm một vái, lùi ra một bước, thế là xong. Lũ trẻ đã đợi suốt buổi chiều ùa vào từ hai đầu đường, như nước vỡ bờ. Chúng giật khoai, giật mía, vốc bỏng, vốc gạo muối nhét vào vạt áo. Đứa lớn giành của đứa bé. Đứa bé khóc ré lên một tiếng rồi lại lao vào giành tiếp. Có một đứa ôm được hai khúc mía, chạy ngang qua chỗ hai người đứng, vấp chân, ngã sóng soài, mía văng ra. Nó lồm cồm bò dậy, nhặt mía, ngẩng lên thấy người đứng trước mặt, rồi cười toét miệng. Cười to, cười như vừa thắng được một trận.
Một người đàn bà hốt hoảng chạy tới, định túm cổ áo nó lôi đi.
Tam ca giơ tay, khẽ thôi. Người đàn bà dừng lại.
Đứa trẻ ôm mía chạy mất. Tiếng cười của nó còn vọng lại trong con đường vòng, dội giữa hai bức tường đen, rồi lẫn vào tiếng lũ trẻ khác.
Người đứng cạnh nàng không nói gì. Nàng thấy khóe miệng ấy động một chút. Không hẳn là cười.
Nàng nghĩ tới đứa bé ngồi trên lầu cung năm nào, thèm được ra giành một khúc mía. Đứa trẻ vừa chạy qua kia, chắc không biết người nó cười vào mặt là ai. Mà có biết, có lẽ nó vẫn cười.
Giật xong, lũ trẻ tản đi. Chân tường chỉ còn lá đa, nhang tàn, vài vũng cháo trên đá. Cái bát sành của lão già vẫn nằm ở chỗ cũ, đầy nguyên như lúc lão đặt xuống. Không đứa trẻ nào đụng tới nó.
* * *
Lúc về Thái Miếu, trời đã tối hẳn.
Hai người đi bộ, không ai nói. Lính theo sau, cách mấy bước. Đường phố thưa người, nhà nào cũng đã dọn mâm trước cổng, chỉ còn mấy đốm tàn nhang đỏ nằm trong chậu cát, chưa tắt hẳn. Ở một ngõ nhỏ, có tiếng lũ trẻ còn đếm chiến lợi phẩm, cãi nhau xem đứa nào được nhiều mía hơn.
Nàng đi chậm lại cho bằng bước người đi cạnh. Mấy tháng trước, đi với tam ca, nàng phải rảo chân mới theo kịp. Đêm nay thì người ấy đi chậm, như đang nghĩ một việc phải nghĩ cho xong trước khi về tới nơi.
Tới cổng Thái Miếu, nàng dừng lại, ngẩng lên.
Trăng rằm vừa lên khỏi tường thành phía Đông. Tròn, to, màu vàng nhạt, còn thấp, như treo ngay trên đỉnh tường. Ánh trăng đổ xuống sân Thái Miếu, xuống ba cái chum, xuống những bậc đá nàng quét sáng nay.
Nàng biết đêm rằm là đêm gì. Rằm tháng Năm, nàng đã đứng trong địa thất, lưng áp vách đá, lúc người ngồi đan sọt hiện ra giữa làn sáng. Rằm tháng Sáu, nàng nằm quấn chăn ở một trạm cháy trụi mái giữa đường về, cách Trống một ngày đường, và đêm ấy dưới địa thất không có ai bước ra. Đêm nay, định thế nào, nàng không biết. Nàng cũng chưa hỏi.
Người đứng cạnh nàng cũng dừng lại, ngẩng lên trăng một lúc.
– Đêm nay rằm. – Tam ca nói. – Muội xuống địa thất với ta.