Rạng mùng ba tháng Bảy, Thanh Vân ra khỏi thành bằng cổng phía Bắc.
Trời còn xám. Hai lính Vũ Thành đi theo nàng, cách mấy bước, không ai cầm đuốc. Lính gác cổng mở cánh cửa ngách cho nàng, chẳng cần hỏi đi đâu. Ai trong thành cũng biết ngoài cổng ấy, bên kia hào, có một ngôi mộ mới.
Ra khỏi vòm cổng, nàng quay lại một lần. Từ ngoài nhìn vào, cổng ấy cũng như mọi cổng khác. Hai cánh gỗ lim nẹp sắt, đòn chốt to bằng bắp chân. Đêm hai mươi lăm tháng Chạp, có người đã kéo đòn chốt ấy ra cho giặc vào. Hai mươi lăm tháng Sáu, ngay trước cổng ấy, người ấy đứng nghe đọc tội mình, tới cuối cũng không quỳ.
Mộ đắp trên một gò đất thấp, cách hào chừng một tầm tên. Không ở Tùng Sơn với tổ lăng. Hôm hai mươi sáu, tam ca chỉ nói một câu với Phan tướng quân: không đưa lên Tùng Sơn. Không ai hỏi vì sao. Nàng không hỏi lại.
Nàng hiểu được một phần. Tùng Sơn là chỗ phụ hoàng nằm, chỗ các đời tiên đế nằm. Đưa đại ca lên đó, sử quán phải chép thêm một dòng, dân phải hiểu thêm một lẽ, mà lẽ nào cũng khó. Đặt ở đây, ngoài cổng này, thì ai ra vào cổng Bắc cũng thấy. Phần còn lại, nàng không đoán nữa.
Không có tường bao, không có tượng đá. Chỉ một nấm đất, trước nấm đất cắm một tấm bia gỗ, khắc hai chữ.
Lạc Hạo.
Không tước hiệu. Không năm sinh năm mất. Người thợ khắc theo đúng lời dặn, khắc tên, xong thì thôi.
Mới bảy ngày, mà cỏ đã mọc lún phún trên mặt đất đắp. Mùa này cỏ lên nhanh. Mấy trận mưa đầu tháng Sáu, cả bãi đất ngoài hào xanh lại, chỉ có chỗ đất mới đào là còn nâu.
Nàng quỳ xuống bên nấm đất. Không lạy. Nàng nhổ cỏ. Nhổ từng nhúm, gom lại một chỗ, nhổ tới khi mặt đất nâu sạch như hôm mới đắp. Cỏ mùa này là cỏ gà, rễ bám chặt. Nhổ được nửa nấm đất, ngón tay nàng đã xanh nhựa cỏ, kẽ móng đen đất. Nàng không dừng. Hai người lính đứng ở chân gò, quay mặt ra phía đồng.
Nàng không khóc. Hôm ở trước cổng kia, nàng đã không khóc. Hôm nay cũng không có gì để khóc thêm. Nàng không khấn. Không biết khấn gì. Không biết khấn với ai.
Nàng chỉ nhớ một điều. Một điều nhỏ, không đâu vào đâu.
Hồi phụ hoàng còn khỏe, sáng nào các con cũng vào thỉnh an. Nàng nhỏ nhất, bao giờ cũng tới sau cùng, đứng nép sau cột. Mà sáng nào cũng vậy, trước khi nàng tới, trên thềm điện đã có tiếng giày đại ca. Đều, chắc, không vội. Đại ca bao giờ cũng tới sớm nhất, đợi cửa điện mở. Nàng không thích tiếng giày ấy. Nghe nó, là biết mình lại tới muộn.
Bây giờ, nàng nhớ nó.
Nàng đứng dậy, giũ vạt áo. Xuống tới chân gò, một người lính múc cho nàng gáo nước dưới hào. Nước đục. Nàng rửa sạch đất ở kẽ tay, rồi mới đi. Phía Đông, mặt trời vừa lên khỏi rặng tre.
* * *
Giờ Mão, nàng về tới cổng thì hai mươi người áo xám cũng vừa từ trong thành đi ra.
Họ đi thành hai hàng, không ai trói, không ai áp giải. Mỗi người khoác trên vai một túi gạo vải thô, buộc miệng bằng lạt. Phía trước có một lính Vũ Thành cưỡi ngựa dẫn đường, cầm tờ lệnh gửi lên Ải. Phía sau không có ai. Người lính gác cổng đứng bên cánh cửa, đếm thành tiếng từng người đi qua, đếm tới hai mươi thì thôi.
Nàng dừng lại, đứng nép vào bức tường bên trong cổng, nhường lối.
Con đường vòng sau cổng vẫn như thế. Tường hai bên còn đen. Mưa mấy tháng, nắng mấy tháng, mà những mảng khói ám từ đêm hai mươi lăm tháng Chạp vẫn bám trên đá, lỗ chỗ như vảy. Đêm ấy, nàng không ở kinh. Nàng nghe người ta kể lại: hơn hai nghìn người chết cháy trên con đường này, trong một đêm, vì một cánh cổng có người mở cho giặc.
Hai mươi người áo xám đi qua chỗ ấy. Có người cúi đầu. Có người không biết, cứ thế mà đi. Mặt ai cũng đen sạm, gò má nhô ra. Mấy tháng làm phu đắp đường, họ không gầy thêm, nhưng cũng không béo lên được.
Mười sáu người xin ở lại thì không ra tiễn. Giờ này họ đã ở bãi đắp đường cái phía Đông, gánh đất từ lúc trời còn tối. Phan tướng quân không cấm ai ra, mà cũng không ai xin nghỉ buổi sáng ấy.
Chỉ trừ một người.
Bên đường, cạnh chân tường, có một lão già đứng. Gầy, lưng hơi còng, áo xám rách một bên vai, vai vác một cây cuốc. Lão không đi theo hàng. Lão đứng đó từ trước khi họ ra, đợi.
Lúc hàng người đi ngang qua, lão giơ tay lên. Một lần. Không gọi tên ai.
Có mấy người trong hàng gật đầu với lão. Phần đông không quay sang.
Gần cuối hàng, có một người trẻ. Mặt còn non, chừng mười bảy mười tám. Tới dưới vòm cổng, gã dừng lại một chút, quay đầu ngó ngược vào trong. Không ngó lão già. Gã ngẩng lên cái vòm đá trên đầu, ngó con đường vòng ám khói, như muốn nhớ cho kỹ. Người đi sau giục, gã mới quay đi.
Hàng người ra khỏi cổng, xuống con đường đất, nhỏ dần về phía Bắc. Lúc họ đi ngang gò đất ngoài hào, không ai ngoảnh sang nấm đất có bia gỗ kia. Không ai dừng lại.
Lão già vẫn đứng đó, vai vác cuốc. Một người lính gác cổng đi tới, nói gì đó với lão, chắc là bảo lão về chỗ làm. Lão đáp một câu. Giọng lơ lớ, tròn chữ, nghe lạ tai, nhưng nàng nghe ra.
– Về tới nhà, nó kể. Kể ông vua cho gạo.
Lão không nói nó là ai. Người lính không hỏi thêm. Lão quay lưng, vác cuốc đi về phía bãi đắp đường.
Nàng không biết lão là ai. Nàng không hỏi. Nàng đứng thêm một lúc dưới vòm cổng, rồi mới về Thái Miếu.
* * *
Giờ Thìn, trước cổng Thái Miếu.
Ba cái chum vẫn đứng đó, như từ tháng Hai tới giờ. Sáng nào nàng cũng ra trông. Nhang người ta gửi, nàng gom vào bó, tối mang vào điện. Tro đầy, nàng xúc ra. Ai đứng lâu quá không chịu đi, nàng ra hỏi một câu.
Sáng nay người tới thắp không đông. Từ hôm hai mươi lăm tháng Sáu, ngày nào cũng thưa hơn trước một ít, không ai nói vì sao. Người chợ Đông, mấy bà bán cá ở bến vẫn tới. Ông già xóm thợ nhuộm cũng tới, hai bàn tay vẫn xanh màu chàm. Ông cắm nhang xong, đứng bên chum giữa, kể với nàng chuyện sáng nay đi chợ thấy hàng chiếu mới, người bán là dân phía Đông, chiếu dệt khéo mà bán rẻ quá, ông trả thêm cho mấy đồng. Kể xong ông về.
Gần trưa, có một người đàn bà nàng chưa gặp bao giờ.
Người ấy đi chân đất, gót chân nứt, vạt váy bám bùn khô tới đầu gối. Trên lưng đeo một cái bọc vải. Người ấy đứng trước ba cái chum, ngó từng cái một, như không biết cắm vào cái nào.
Nàng bước ra.
– Bà ở đâu tới?
– Bẩm cô. – Người đàn bà nói. – Dân phụ ở làng phía Đông, dưới chân gò giữa đồng. Đi từ hôm qua.
Bà mở bọc vải. Bên trong là một bó nhang, buộc bằng sợi lạt, và một nắm gạo gói lá dong.
– Hôm ấy, mấy ông đứng trên gò. – Bà nói. – Con trai dân phụ đứng trong đám bị gom, bên kia bãi. Nó về rồi. Nó kể mấy ông đứng trên ấy, đứng suốt một buổi, không ai lùi.
Bà ngừng một chút.
– Dân phụ muốn thắp cho mấy ông ấy. Mà không biết thắp ở đâu.
Nàng đứng im. Phạm tướng quân không có đền. Dã Tượng không có đền. Thạch Sanh có, nhưng ở tận Bản Khê, cách kinh tám ngày đường. Những người lính đứng hàng giáo hôm ấy, có hai người không về, tên họ khắc trên thẻ tre treo ở bến Đông, cũng không có đền.
– Ta cũng không biết.
Người đàn bà gật đầu, như câu ấy cũng là một câu trả lời. Bà cắm cả bó nhang vào cái chum giữa, đặt nắm gạo gói lá xuống chân chum. Châm nhang xong, bà đứng lâu. Lâu hơn mọi người. Không khấn thành tiếng.
Nàng bảo người dân binh giữ cổng múc cho bà một bát nước. Bà đỡ bát bằng hai tay, uống hết, trả lại cũng bằng hai tay.
Đoạn bà buộc lại cái bọc vải rỗng, cúi chào nàng một cái, rồi đi về phía cửa Đông. Một ngày đường lên, một ngày đường về, để cắm một bó nhang vào cái chum không biết có tới được chỗ người ta muốn gửi hay không.
Nàng nghĩ tới câu mình vừa nói. Bốn chữ. Người ta đi một ngày đường để hỏi, nàng trả lại bốn chữ. Nhưng nàng nghĩ mãi, không ra câu nào khác mà không phải là nói dối.
Nàng không bảo bà dựng gì, không bảo ai dựng gì. Tam ca chưa bao giờ bảo dân thờ ai. Nàng cũng không.
Tối ấy, gom nhang mang vào điện, nàng để nắm gạo gói lá ở riêng một góc, cạnh chân bài vị.
* * *
Chạng vạng mùng bốn, ở chân bậc địa thất.
Nàng mang dầu xuống châm đèn. Thạch Sanh đã ngồi ở bậc dưới cùng, chỗ của y mỗi đêm. Cao lão chống gậy đứng cạnh bệ Trống, vừa xem xong mặt đồng, chưa lên.
Thạch Sanh đang tháo giẻ.
Mười ngón tay y, từ hôm về kinh, quấn giẻ kín tới đốt thứ hai. Hôm ở gò giữa đồng, y kéo dây cung không nghỉ, mũi này nối mũi kia, đầu ngón nứt nẻ, rớm máu. Giờ y gỡ từng vòng giẻ ra, chậm, như sợ giẻ dính vào da.
Vết nứt đã khép. Chỉ còn những vạch nhạt màu ngang đầu ngón, như chỉ vẽ.
Y co duỗi mười ngón tay mấy lần, cầm lấy cây cung vàng dựng cạnh tường, ngoéo một ngón vào dây, kéo khẽ, buông. Dây cung ngân lên một tiếng ngắn, vọng vào vách đá rồi tắt. Y lật bàn tay, ngó đầu ngón, như ngó mũi tên vừa vót xong.
Cao lão bước tới, cúi xuống ngắm hai bàn tay ấy.
– Da thịt thì tự liền. Chỗ lạnh thì không.
Lão nói xong thì thôi, không giải thích. Nàng hiểu lão nói ai. Phạm tướng quân. Tay trái từ hôm ở gò vẫn treo trên dải vải, mười mấy ngày rồi, không đỡ được chút nào. Chiều nay đi qua bãi cửa Đông, nàng còn thấy y tập giáo với lính. Tay phải cầm giáo, tay trái buông trong lớp vải treo trước ngực. Tiếng hô vẫn to như mọi khi. Chỉ có mũi giáo, mỗi lần rút về, lại chậm đi một chút, như thiếu một bàn tay kéo phía sau.
– Cao lão. – Nàng hỏi. – Cái lạnh ấy, không tự liền, thì phải làm sao?
Cao lão đứng thẳng lên, chống gậy. Lão ngó mặt Trống một lúc.
– Thì phải có người chữa. – Lão nói. – Chữa thế nào, Chủ công biết.
Lão không nói thêm. Nàng cũng không gặng.
Thạch Sanh không nói gì. Y lấy một dải giẻ mỏng, quấn lại một vòng quanh mấy đầu ngón, quấn lỏng, chỉ cho khỏi va vào đá.
Nàng châm đèn xong, đặt bình dầu ở chân bậc, như mọi hôm. Thạch Sanh gật đầu với nàng một cái. Nàng cũng gật đầu. Hai người chưa bao giờ nói với nhau quá dăm câu. Y cứu nàng ra khỏi núi. Nàng châm đèn cho chỗ y ngồi. Vậy là đủ.
* * *
Đêm mùng năm, trong thư phòng cạnh Cần Chính điện.
Lạc Thiên đang đọc sổ thóc dưới xuôi thì lính ngựa về.
Sổ ấy Tô gia gửi về theo một chiếc thuyền nhẹ, chữ viết nhỏ, ngay hàng: làng nào nhận bao nhiêu bao, ai ký nhận, ngày nào. Trạng Quỳnh đối chiếu với danh sách của mình, làng nào khớp thì đánh một dấu son. Tới đêm nay, đã tám làng có dấu. Ba làng còn lại ở tận cuối lạch, thuyền chưa tới.
Lính ngựa quỳ ở cửa, mồ hôi còn ướt lưng áo, ống quần bám đầy bụi đỏ đường núi. Gã kể ngắn: chiều mùng hai tới chợ, trao thư tận tay người Tam Bộ ngồi ở gốc đa. Người ấy không mở thư, mang lên núi ngay trong đêm. Gã đợi ở chợ hai ngày. Sáng mùng bốn, người ấy xuống.
– Bẩm. Thủ lĩnh nhắn: ngày hai mươi, thủ lĩnh tự xuống.
Trạng Quỳnh ngồi ở án dưới, gập sổ lại.
– Sau rằm năm ngày. – Y nói.
Hắn cho lính ngựa lui, dặn nhà bếp cho gã ăn một bữa rồi ngủ một đêm cho đẫy.
Hắn chưa đáp Trạng Quỳnh. Hắn tính.
Rằm, hắn phải ở bên Trống. Tháng Sáu, hắn đã lỡ một lần vì ở xa, cái giá ấy hắn nhớ. Ngựa từ kinh lên chợ biên mất một ngày rưỡi. Muốn tới trước người Tam Bộ, không để người ta phải đợi, thì sáng mười tám phải lên đường.
Còn một việc nữa. Lần trước lên chợ biên, hắn không mang chứng, chỉ mang lời. Lần này, có ống gỗ hai lá thư. Có mũi tên. Nhưng thư thì người Tam Bộ không biết nét chữ ai. Mũi tên thì ai cầm cũng được. Phải có một người đứng ra, nói trước mặt họ: tên ấy ai làm, ai bắn, ai sai.
Người ấy, ba năm trước làm quan châu Tây Lĩnh, sát biên giới phía Tây. Giờ đang nằm trong ngục phía Đông. Từ hồi bị bắt ở Pá Hốc tới nay, hỏi gì y khai nấy. Chỉ riêng một chỗ, hỏi tới người đứng trên y, thì y bảo không nhớ.
Không nhớ ở kinh, thì có khi tới trước mặt người Tam Bộ, y sẽ nhớ.
– Ngày hai mươi. – Hắn nói. – Mang theo Hoàng Tích.