Nhà kho cạnh cửa Đông có mùi thóc mốc và mùi người.
Đàn bà trẻ con Bến Dâu nằm ngồi trên mấy lớp rơm trải sát nhau, chăn chiếu cuộn làm gối, nồi niêu xếp dọc vách. Gà vịt nhốt trong lồng tre ở góc, chốc chốc lại quang quác một hồi rồi im. Từ đêm qua tới giờ, không ai ngủ được trọn một giấc.
Chị ngồi gần cửa, lưng tựa vào một bao thóc. Đứa con gái nhỏ ngủ trên đùi chị từ chập tối, miệng còn mút ngón tay.
Trong lòng chị là một cái khăn vải gói kín, buộc hai nút. Trong khăn là hai nửa chiếc bát hương đất nung. Tháng trước, đêm mái lá cháy, nó vỡ làm đôi. Sáng hôm sau em gái vua nhặt lên, lấy vạt áo lau sạch tro, áp khít hai nửa vào nhau, đưa cho chị. Nàng không nói gì. Chị hiểu là giữ. Chị giữ. Hôm qua người ta lùa đàn bà trẻ con vào trong tường, chị không mang theo được gì nhiều. Chị mang cái khăn này.
Đứa con trai chị ngồi xổm bên cạnh, mắt không rời khe cửa.
– Mẹ. – Nó nói. – Con ra bến một lúc.
– Không.
– Đêm nay thế nào ông tướng cũng xuống nước. Con lặn đủ mười hơi.
– Không. – Chị nói lần nữa.
Nó không cãi. Nó chỉ ngồi đó, hai tay ôm đầu gối, như hồi còn ôm lưỡi đục của cha. Lưỡi đục ấy giờ không còn ở trong tay nó. Tháng trước, nó tự đem đưa ông tướng lặn sông. Ông tướng bảo, ông chỉ mượn. Đêm nay, thế nào lưỡi đục của chồng chị cũng ở dưới nước, ở chỗ nào ngoài kia, cùng ông tướng. Chị đoán thế. Chị không nói với con.
Ngoài cửa kho có mấy đứa trẻ đứng gác.
Không phải trẻ Bến Dâu. Là lũ trẻ xóm cửa Nam, mấy đứa lớn nhất mười ba mười bốn tuổi, đứa nào cũng cầm một cây nỏ tay nhỏ chưa dài tới một gang. Ông già làm nỏ làm cho chúng hồi tháng Ba. Chiều qua, người ta dặn chúng đứng gác cửa kho, không được ra bãi. Chúng đứng thật. Đứng thẳng lưng, mặt nghiêm, như mấy người lính tí hon. Có đứa chốc chốc lại sờ cái lẫy đồng, như để chắc nó còn ở đấy.
Bà cụ ở dãy lều phía Bắc nằm cạnh chị, mắt mở. Bà có đứa con trai chết trên mặt thành đêm hai mươi bảy tháng Giêng, tên khắc ở tấm bia thứ hai. Từ chiều, bà chỉ hỏi một câu, hỏi đi hỏi lại: lều bà có ai trông không. Chị bảo có. Đàn ông xóm mình ở lại cả. Bà gật, rồi lát sau lại hỏi.
Chị không trách bà. Đêm mười bốn tháng trước, chị cũng đứng trên bờ, bưng chậu nước chạy tới thì mái lá đã cháy trùm. Đêm ấy, chị chỉ là người đứng nhìn. Đêm nay, chị ngồi trong một nhà kho có tường gạch, cửa đóng, và lại là người nhìn qua một cái khe.
Gió từ phía sông thổi qua cửa ngách, lọt vào tới trong kho.
Chị ngửi thấy mùi dầu.
* * *
Trời vừa tối hẳn, ngoài bãi có tiếng hô.
Không phải tiếng hô của lính hôm trước, cả bãi một tiếng. Lần này là tiếng gọi nhau, rời rạc, gấp. Chị đứng dậy, tới sát khe cửa.
Một vệt lửa bay qua trên đầu tường.
Nó bay từ ngoài sông vào, vạch một đường cong trên nền trời tím sẫm, rồi rơi xuống phía dưới chân tường, chỗ chị không thấy. Kế đó là vệt thứ hai, thứ ba. Mỗi vệt lửa kéo theo một đuôi khói mảnh.
Ngoài kia có tiếng ai kêu: “Mái lá!”
Chị quay vào. Ông lão đầu xóm chài đang ngồi trên một bao thóc ở góc kho, gậy tre gác ngang đùi. Chị bế đứa con gái đang ngủ đặt vào ổ rơm cạnh ông, dắt đứa con trai tới trước mặt ông.
– Bác giữ hai đứa giúp dân phụ.
Ông lão nhìn chị. Chị đi đâu, ông không cần hỏi. Ông chỉ đưa bàn tay gầy ra, nắm lấy cổ tay đứa bé.
Đứa bé giằng một cái. Ông lão nắm chặt hơn.
– Mẹ cháu ra giữ cái lều nhà cháu. – Ông nói. – Cháu ở đây, là giữ mẹ cháu.
Đứa bé không giằng nữa.
Chị cởi cái khăn gói hai nửa bát hương, đặt vào lòng nó.
– Giữ cho mẹ.
Nó ôm lấy cái khăn bằng cả hai tay, như ôm lưỡi đục ngày trước. Nó không đòi ra bến nữa. Một đứa trẻ có thứ để giữ thì ngồi yên được.
Chị đi ra cửa ngách.
Người lính gác cửa ngách giơ ngang cây giáo chắn lại.
– Đàn bà không ra.
– Lều dân phụ ở ngoài ấy. – Chị nói.
Người lính ngó chị một nhịp. Ngoài kia lại có tiếng hô. Gã hạ giáo xuống, nghiêng người cho chị đi qua.
* * *
Bãi ngoài cửa Đông không giống cái bãi chị vẫn sống mấy tháng nay.
Bốn hàng lính đứng trên bờ cao, giáo chĩa ra sông. Hàng thứ tư thì không đứng thành hàng nữa, mà tản ra giữa dãy lều, mỗi người đứng cạnh một cái chum. Ngoài sông, trên mặt nước tối, một dãy đuốc dài nối nhau ngang dòng, từ khúc quanh ngược lên tới quá bến. Gần bờ có mấy chiếc đậu sát hơn hẳn. Từ mấy chiếc ấy, lửa bay vào.
Mái lá dưới chân tường đã bén.
Một mũi tên cắm ngay trên mép mái, búi giẻ đầu tên cháy đỏ, lửa liếm vào lớp lá gồi khô. Mấy người đàn ông đã ở đó, gáo dừa trong tay. Có người đứng trên vai người khác, hắt nước lên tận mép mái. Có tiếng xèo. Một làn khói trắng bốc lên.
Chị chạy tới cái chum gần nhất, múc một gáo, đưa cho người đứng trước.
Người ấy cầm, hắt, đưa gáo không lại cho chị. Chị múc, đưa. Bên kia chum có người khác làm y như thế. Không ai bảo ai. Chuyền gáo, ở Bến Dâu, đứa trẻ lên năm cũng biết.
Lửa trên mép mái tắt. Một mũi khác cắm xuống cách đó mấy bước, vào đất. Người đứng gần nhất giẫm lên búi giẻ, dập bằng chân.
Mái lá đứng.
Chị ngẩng lên nhìn tấm ván cửa. Trong ánh đuốc, hai chữ than của con chị vẫn còn đó, chữ sau vẫn xiêu như cái mái. Chị thở ra.
Người đứng chuyền gáo cùng chị không phải ai cũng người Bến Dâu. Có mấy thủy thủ thuyền cờ Thiên Hưng, áo ngắn, tay to, nói giọng biển. Có mấy người lính hàng sau. Có cả mấy người lạ, áo vải sờn, chân đất, đầu tóc còn bết bùn. Chị nghe người ta nói nhỏ với nhau: đấy là mấy người chiều nay buông giáo dưới bãi. Họ ngồi dưới chân tường, có lính canh. Tối, tướng quân cho họ ra xách nước.
Chị không ngó họ lâu. Chị múc, đưa.
* * *
Sang canh hai, lửa bay vào dày hơn.
Không còn từng vệt một. Có lần năm sáu vệt, có lần mười, rơi xuống dãy lều như mưa sao băng người ta vẫn kể. Phần nhiều rơi xuống phía dưới, phía xuôi của dãy lều, nơi mấy chiếc thuyền gần bờ đậu sát nhất.
Chị nghe tiếng mái nứa cháy lép bép trước khi thấy lửa.
Đoạn chị thấy. Ở phía xuôi, không phải một lều. Mấy lều cùng bén một lúc, mái này bắt sang mái kia, vách nứa cong lại trong lửa, đổ vào trong. Gió sông đẩy lửa ngả về phía bờ cao, ngả về phía tường.
Lều chị ở trong khúc ấy.
Nó ở quãng giữa khúc ấy, cột trước nghiêng. Giặc tan rồi, xóm chài mới dọn ra bãi sông dưới chân tường cho gần nước. Lều ấy, đàn ông trong xóm dựng giúp chị trong một buổi chiều, bằng mấy cây tre xin được và tấm phên nhặt ngoài bãi. Trong lều còn cái chõng tre, tấm lưới chồng chị vá dở từ hồi còn ở trong tường, đôi quang gánh chị gánh nước thuê mỗi sáng. Chị đứng nhìn mái lều ấy bắt lửa. Nhìn nó cháy từ góc trái sang góc phải, như có người cầm đuốc đi dọc.
Một người lính chạy qua mặt chị, hô to:
– Dỡ hai đầu! Tướng quân bảo dỡ hai lều hai đầu!
Mấy người đàn ông xô tới hai cái lều còn chưa cháy, ở hai đầu khúc lửa, cầm sào giật đổ mái, kéo cột ra. Cái lều ở đầu dưới đổ sập xuống, nằm phơi giữa cát. Cái lều ở đầu trên là lều của một người đàn ông Bến Dâu đang đứng ngay trong đám cầm sào. Người ấy tự tay giật đổ mái nhà mình, không nói một câu.
Chị không chạy về lều mình.
Chị đứng nguyên chỗ cái chum. Chum ấy ở cuối khúc lửa phía trên, sát cái lều vừa dỡ. Lửa mà lan qua được khoảng trống ấy, thì cả dãy lều phía trên sẽ cháy theo, tới tận mái lá, tới tận chân cửa ngách. Chị múc, đưa. Múc, đưa. Gáo dừa nóng rát trong tay. Nước trong chum vơi dần. Có người xách thùng gỗ từ dưới sông lên đổ vào, nước bắn cả lên mặt chị.
Người đứng cạnh chị, chuyền gáo cho chị, là một người gầy. Trán quấn một mảnh khăn rách. Hai tay đen bùn đã khô. Mỗi lần đưa gáo không lại, người ấy lẩm bẩm một chữ gì đó, giọng dưới xuôi, nặng, chữ nọ dính vào chữ kia.
Người ấy là ai, ở thuyền nào ra, chị không hỏi. Chị chỉ đưa gáo.
Chẳng bao lâu, có người gọi từ phía bờ cao:
– Cáy! Cáy, ra đây xách nước!
Người gầy ngẩng lên, đáp một tiếng, đưa gáo cho chị, rồi chạy về phía tiếng gọi.
Chị trông theo cái dáng gầy ấy một nhịp. Người ta gọi tên người ấy như gọi một người làng. Chị quay lại cái chum.
Có một lúc, ông tướng giữ bãi đi qua.
Chị không biết tên ông. Người Bến Dâu chỉ gọi là ông tướng mặt vuông, người mấy hôm trước tự bỏ tiền thuê chum đặt dọc dãy lều. Ông đi dọc khúc lửa, không chạy, không quát. Tới chỗ chị, ông dừng lại, ngó cái chum, ngó mực nước trong chum, ngó khoảng trống hai cái lều vừa dỡ. Đoạn ông quay sang mấy người lính đứng gần, chỉ tay về phía sông. Hai người lính xách thùng chạy xuống bậc đá.
Ông nhìn chị một nhịp, không nói gì, gật đầu, rồi đi tiếp.
Lều chị cháy hết lúc nào, chị không biết.
* * *
Sang canh ba, dưới sông có tiếng gỗ vỡ.
Không to. Chị chỉ nghe được vì lúc ấy lửa trên bờ đã thấp xuống, tiếng lép bép đã thưa. Một tiếng răng rắc, như ai bẻ một thanh tre thật lớn, từ phía mấy chiếc thuyền gần bờ nhất. Kế đó là tiếng người gào, tiếng nước ùa.
Chị bỏ cái gáo xuống, chạy ra chân bậc đá.
Ngoài kia, trong ánh đuốc, một chiếc thuyền đang nghiêng. Từ từ, như một người say đứng không vững. Mấy bó đuốc trên mạn tuột khỏi chỗ cắm, rơi xuống nước, tắt phụt, mỗi bó để lại một tiếng xèo và một làn khói. Người trên thuyền chạy dồn sang mạn bên kia. Thuyền nghiêng thêm.
Một lúc sau, chiếc bên cạnh cũng nghiêng.
Từ hai chiếc ấy, không còn vệt lửa nào bay vào bờ nữa.
Trên mấy chiếc thuyền xung quanh, người ta gào thét, giơ đuốc soi xuống mặt nước, chọc sào xuống nước. Có kẻ nhảy xuống, rồi vội vàng bám mạn leo lên lại. Mặt nước dưới ánh đuốc đỏ đục, chảy xiết, không có gì.
Không ai thấy ông tướng lặn sông.
Chị đứng ở chân bậc đá, cạnh tấm bia đá thứ nhất, chỗ khắc tên chồng chị, nhìn ra mặt sông.
Tháng Giêng, chồng chị cũng xuống sông ngay dưới chân bức tường này, theo lòng cống ngầm mà ra. Trước khi đi, anh về lều, ngồi xổm áp trán vào trán hai đứa nhỏ đang ngủ, lâu thật lâu, rồi đi, không dặn câu nào. Chị ngồi trong lều tới sáng. Tờ mờ sáng, người ta khiêng anh về. Ông tướng lặn sông khiêng một đầu, áo ướt sũng, không nói câu nào. Đặt anh xuống rồi, ông quay ra. Chị nhớ cái lưng ướt của ông tướng lúc ấy rõ hơn nhớ mặt chồng mình lúc cuối.
Đêm nay, chị không thấy ai. Chị không mong thấy ai. Dưới mặt nước đục ấy, có một người, và trong tay người ấy là lưỡi đục chồng chị để lại. Chị chỉ biết có thế.
Sau lưng chị, có tiếng ai cười. Một tiếng cười khàn, ngắn, của một người đàn ông Bến Dâu mặt đen nhẻm khói. Thêm một người nữa. Không ai nói vì sao. Ai cũng biết vì sao.
* * *
Lửa ở khúc lều phía xuôi tàn dần.
Chỉ còn mấy cây cột cháy nham nhở đứng chĩa lên, như những ngón tay đen. Than đỏ dưới đất phập phồng mỗi lần gió sông thổi qua. Khoảng trống hai lều bị dỡ vẫn nằm đó, lửa không qua được. Phía trên, dãy lều còn nguyên. Mái lá còn nguyên.
Người ta bắt đầu ngồi xuống. Ngồi bệt trên cát, trên bậc đá, bên mấy cái chum đã cạn. Có người bị bỏng tay, ngồi ngâm tay vào thùng nước. Một người lính hàng sau bị tên cắm vào vai, hai người khác dìu lên cửa ngách. Gã vẫn tự bước, vẫn chửi được. Chị nghe người ta nói, ngoài bãi đêm nay không ai chết.
Chị đứng dậy, đi về phía cửa ngách.
Chị muốn vào xem đứa con trai. Muốn bảo nó lều mình cháy rồi, mai dựng lại. Muốn bảo nó ông tướng vẫn ở dưới nước, chưa ai thấy, mà hai chiếc thuyền đã nghiêng. Cái sau, thế nào nó cũng muốn nghe trước. Muốn bảo bà cụ nằm cạnh mình: lều bà ở dãy phía Bắc vẫn còn, có người trông.
Tới cửa ngách, chị dừng lại.
Phía trên mặt tường thành, trên nền trời đen, có một quầng đỏ.
Không phải ở ngoài sông. Không phải ở dãy lều. Quầng đỏ ấy ở trong tường. Ở phía bên kia những mái ngói nhà kho, những mái nhà phố, xa hơn một chút, nhỏ, nhưng sáng, và đang lên.
Chị nhìn hướng ấy, tính. Đi thẳng từ cửa Đông vào, qua mấy dãy phố, là chợ Đông. Giữa chợ Đông là gốc đa.
Cạnh gốc đa, có một gian thờ nhỏ. Bốn cột tre, mái lợp cói. Gian thờ ông đồ.
Người lính gác cửa ngách cũng đã quay lại. Gã há miệng định nói gì, rồi không nói.
Từ con ngõ sau dãy nhà kho, vọng ra tiếng trẻ con hô. Không phải tiếng khóc. Là tiếng hô, the thé, gấp gáp, của mấy đứa trẻ đang đứng gác:
– Có người chạy! Có người chạy qua đây!
Chị đứng sững trước cửa ngách, nhìn quầng đỏ.
Đêm nay, cả kinh thành nhìn ra sông. Chị cũng nhìn ra sông. Chị đã nghĩ, lửa chỉ tới từ phía ấy.