Trời chưa rạng hẳn, Yết Kiêu trồi lên ở chân bậc đá bến Đông.
Phạm Ngũ Lão đã đứng đợi ở đó từ cuối canh tư. Y không ngủ. Đêm qua, sau khi đóng cửa Đông, cả mặt thành không ai ngủ. Y nghe tiếng nước vỡ dưới chân bậc, thấy một cái đầu đen nhô lên giữa làn nước đục, rồi hai bàn tay bám vào mép đá.
Yết Kiêu leo lên, ngồi phịch xuống bậc thứ ba. Nước chảy ròng ròng từ tóc, từ vai. Y thở dốc mấy hơi, sâu, như người vừa ở dưới nước lâu hơn người thường chịu được.
– Bẩm. Có thuyền. – Y nói. – Nửa đêm, dưới hạ lưu, còn xa, có tiếng chèo khua nước. Nhiều. Được một lúc thì tắt. Họ neo lại qua đêm. Sáng nay sẽ đi tiếp.
Phạm Ngũ Lão gật đầu.
– Còn gì?
– Bẩm. Nước lũ đổi luồng. – Yết Kiêu nói. – Luồng sâu năm nay không ở giữa sông. Nước đẩy nó sát vào bãi lau ở khúc quanh. Giữa sông thì nông, có cồn cát mới bồi. Thuyền nhẹ đi đâu cũng được. Thuyền chở nặng thì phải đi vào luồng sát bãi lau, từng chiếc một. Không đi hai chiếc cạnh nhau được.
Y giơ hai bàn tay ra, đặt sát nhau, như đo một khe hẹp.
Phạm Ngũ Lão nhìn khoảng hở giữa hai bàn tay ấy.
Ba chiếc chở thóc đi cuối. Người đếm của Trịnh Khê đã kể: chở nặng, nước ngập gần tới mạn, phải có thuyền khác kéo.
– Đêm nay tiểu nhân xuống lần nữa. – Yết Kiêu nói.
Y không nói xuống làm gì. Phạm Ngũ Lão không hỏi. Lưỡi đục vẫn giắt bên hông Yết Kiêu, buộc bằng một sợi dây gai mới.
– Trên bờ, có mạt tướng. – Phạm Ngũ Lão nói.
Hai người thời Trần ngồi cạnh nhau trên bậc đá, chờ trời sáng. Không ai nói thêm. Ở chỗ cũ, cũng có những buổi sớm như thế này, trước khi thuyền giặc tới. Người dưới nước đi một đường. Người trên bờ giữ một đường. Không ai phải dặn ai.
* * *
Giờ Thìn, cửa ngách.
Trịnh Khê tới, chân đi giày cỏ, áo nhàu như người ngồi cả đêm ngoài sương. Lão đứng trước Phan Trung, chắp tay. Trạng Quỳnh đứng bên cạnh, quạt cắm sau thắt lưng. Phạm Ngũ Lão đứng sau lưng Phan Trung một bước, không nói.
– Bẩm. – Trịnh Khê nói. – Canh tư, đèn trong sân nhà họ Lương tắt. Rạng sáng, có người bước ra.
Lão kể ngắn. Áo the. Râu gọn. Nốt ruồi dưới tai trái. Gã bước ra, khép cổng lại, không khóa, đứng nhìn hai đầu ngõ một lúc. Đoạn gã đi, không vội, về phía chợ Đông. Gã đi ngang qua chỗ lão ngồi trong bóng tối dưới hiên, cách ba bước, không ngoảnh vào.
– Tội thần không theo. – Lão nói. – Ngõ ấy hẹp. Tội thần già, đi theo thì gã thấy.
– Bắt. – Phan Trung nói.
– Chưa. – Trạng Quỳnh nói.
Phan Trung quay sang nhìn Quỳnh. Trạng Quỳnh không cúi đầu, cũng không cười.
– Hôm nay cả kinh nhìn ra sông. – Quỳnh nói. – Tại hạ muốn biết gã nhìn vào đâu.
Phan Trung im. Bàn tay lão đặt trên chuôi kiếm, không siết, không buông. Trước khi đi, vua đã chia việc trong thư phòng: bãi là việc của hàng giáo, lòng người là việc của Quỳnh và Trịnh Khê. Lão nhớ. Phạm Ngũ Lão thấy lão nhớ.
Phan Trung bỏ tay khỏi chuôi kiếm.
– Trông lấy gã. – Lão nói. – Gã mò tới cửa thành nào, lão phu bắt.
– Tại hạ trông.
Phạm Ngũ Lão không chen vào. Việc của y là cái bãi ngoài kia. Y chỉ ghi vào trí nhớ, như khắc một con số lên thẻ tre: râu gọn, cái nốt dưới tai trái. Nếu cái mặt ấy xuất hiện ở chỗ nào gần cái bãi của y, y sẽ nhận ra.
* * *
Giờ Tỵ, y đổi chỗ đứng của cả bãi.
Từ chiều hai mươi tháng trước, ngày nào hai trăm lính Vũ Thành cũng tập đứng giáo ở bãi dưới, sát mép nước, nơi đất phẳng. Đứng ở đó, mặt sông ngay trước mũi giáo. Thuyền ghé tới đâu, đâm tới đó.
Sáng nay, y cho cả bốn hàng lùi lên.
Lùi lên bờ cao, ngay trước dãy lều Bến Dâu dưới chân tường thành. Đất ở đó cao hơn bãi dưới chừng ngang ngực người, khô, chắc. Hàng rào nhọn cắm lại theo mép bờ cao. Trước hàng rào, xuôi xuống tới mép nước, là một dải bãi bùn rộng chừng nửa tầm tên, nước lũ vừa rút để lại, lún tới bắp chân.
Một viên đội trong hàng đầu ngập ngừng tới hỏi.
– Bẩm tướng quân. Để họ lên bãi, thì họ đứng được trên đất ta.
– Để họ lên bãi. – Phạm Ngũ Lão nói.
Y không giải thích nhiều. Người đứng mũi thuyền là ai, cả bãi đều biết. Người kéo thuyền. Tá điền. Bị gom lên thuyền từ tháng trước, dúi giáo tre vào tay, đẩy ra đứng trước. Đứng ở mép nước mà đánh, thì mũi thuyền vừa chạm bờ, người đứng mũi đã ở ngay đầu mũi giáo. Chưa kịp thấy gì, chưa kịp nghĩ gì, đã phải đâm, hoặc bị đâm. Sau lưng họ là gia binh cầm đao, xô một cái là cả mũi thuyền đổ xuống người lính.
Lùi lên, thì người đứng mũi phải lội. Lội qua cả dải bùn ấy, chân lún tới bắp. Lội tới đâu, họ thấy bốn hàng giáo tới đó. Thấy từ xa. Có thời gian để nghĩ. Gia binh sau lưng họ cũng phải lội, cũng lún, không xô kịp.
Cái giá, y biết. Họ lên được bãi mà không mất một người. Thuyền ghé sát, người trên thuyền bắn được lên bờ. Dãy lều phía sau bốn hàng giáo nằm trong tầm tên từ mặt sông.
Ở chỗ cũ, các lão tướng dạy y: đánh giặc từ thuyền lên, đừng đứng ở mép nước. Mép nước là chỗ của người trên thuyền. Y nhớ câu ấy. Hôm nay y nhớ thêm một điều mà các lão tướng không dạy: người trên mũi thuyền chưa chắc đã là giặc.
Y đi dọc bốn hàng, nói một câu, lặp lại ở mỗi hàng:
– Ai buông giáo, không đâm.
Gần giờ Ngọ, Phan Trung ra bãi.
Lão đứng trên bờ cao, nhìn dải bùn trước hàng rào, nhìn bốn hàng giáo đã lùi lên, một lúc không nói.
– Bãi dưới, tướng quân bỏ. – Lão nói.
– Bẩm. Bỏ bãi dưới. Giữ người.
Phan Trung nhìn y thêm một nhịp. Lão không nói phải, cũng không nói sai. Lão chỉ gật đầu, đoạn đi lên mặt thành.
Trên mặt thành, mười người cầm cung đứng dàn theo lỗ châu mai. Y lên tận nơi dặn từng người: nhắm người cầm đao. Người cầm giáo tre, chưa đâm ai, thì để đó.
Quá trưa, y xuống lại bờ cao, đi tới hàng thứ hai.
Gã kéo thuyền quê huyện dưới đứng đúng chỗ của gã. Mắt nhìn ra sông. Hai bàn tay chai sạn nắm cán giáo, nắm chặt tới mức các khớp ngón nổi gồ lên.
Phạm Ngũ Lão đứng cạnh gã.
Không nói gì. Gã cũng không nói gì. Hai người cùng nhìn ra khúc sông vắng, chỗ nước đục chảy xiết qua bãi lau. Đứng như thế chừng nửa khắc. Đoạn y đi tiếp.
* * *
Quá giờ Mùi, một cánh buồm hiện ra ở khúc quanh.
Kế đó là cánh thứ hai. Thứ ba. Thuyền đi từng chiếc một, sát bãi lau, đúng như Yết Kiêu nói. Chiếc đầu cắm cờ vàng, cờ to, gió sông thổi căng. Dưới cờ có người đứng. Xa quá, y không thấy mặt.
Phạm Ngũ Lão đếm.
Y đếm như vẫn đếm thuyền ở bến chung, không vội, từng chiếc. Có chiếc to, mui cong, đông người. Có chiếc nhỏ, thấp. Ba chiếc đi cuối chở nặng, mạn sát mặt nước, mỗi chiếc có một chiếc khác kéo phía trước. Hai mươi ba.
Cả bãi im phăng phắc. Trên mặt thành cũng im.
Thuyền không ghé bến Đông. Bến có bậc đá, có tường thành sát sau, có cung thủ trên đầu. Chúng dạt xuống phía dưới một quãng, xuôi hơn bến, nơi bãi bùn trải dài nhất, rồi mũi thuyền lần lượt cắm vào bùn, chiếc này sát chiếc kia.
Người trên mũi thuyền bị đẩy xuống trước.
Y thấy rõ cái đẩy ấy. Không phải họ nhảy. Là bị đẩy. Một đám người áo vải sờn, chân đất, tay cầm giáo tre, rơi xuống bùn, lóp ngóp đứng dậy. Sau lưng họ, trên mạn thuyền, gia binh cầm đao đứng thành hàng, quát. Tiếng quát vọng lên tới bờ cao, nghe không rõ chữ.
Đám người cầm giáo tre bắt đầu lội.
Chậm. Bùn lún tới bắp chân, có chỗ tới gối. Họ đi không thành hàng, giáo chĩa lung tung. Gia binh nhảy xuống sau, lội theo, đao vung lên đập vào lưng người đi chậm.
Lội được nửa bãi, người đi đầu ngẩng lên.
Y thấy cái khựng ấy chạy qua cả đám người, như gió chạy qua ruộng lúa. Bốn hàng giáo đứng trên bờ cao trước mặt họ, mũi giáo đều tăm tắp, chĩa xuống bãi. Sau hàng giáo là tường thành. Trên tường thành là cung.
– Hô. – Phạm Ngũ Lão nói.
Cả bốn hàng hô một tiếng. Dội lên tới mặt thành, dội xuống mặt sông. Đám người dưới bùn đứng sững.
Gia binh quát to hơn. Có tiếng đao đập vào cán giáo tre.
Trong hàng thứ hai, có một tiếng gào.
– Cáy!
Gã kéo thuyền quê huyện dưới. Gã không rời hàng. Gã chỉ ngẩng cổ, gào qua hàng rào nhọn, gào xuống bãi bùn.
– Cáy! Hàng này!
Dưới bùn, một người đàn ông gầy, trán quấn khăn rách, quay phắt về phía tiếng gọi. Y thấy người ấy ngẩng lên. Nhìn lâu, như không tin. Đoạn người ấy buông cây giáo tre xuống bùn và quỳ xuống.
Hai người bên cạnh người ấy cũng buông giáo. Thêm năm người. Thêm mười mấy người. Từng cây giáo tre rơi xuống bùn, cắm nghiêng, đổ rạp. Người cầm nó quỳ tại chỗ, hai tay giơ lên đầu.
Một gã gia binh lội tới sau lưng người quỳ đầu tiên, đao giơ lên.
Từ mặt thành, một mũi tên bay xuống. Gã gia binh ngã sấp vào bùn, đao văng ra một bên.
Phạm Ngũ Lão không ngoảnh lên nhìn ai bắn.
Gia binh xông lên. Không phải tất cả. Những đứa hăng nhất, cầm đao, lội vòng qua đám người quỳ, nhắm thẳng hàng giáo. Có đứa lên tới hàng rào nhọn, chém dây buộc, giật cọc. Hàng đầu đâm. Đâm đứa lên trước nhất, như ngoài bãi tập, để mấy đứa sau phải dừng chân.
Trận đánh không dài.
Gia binh đông, nhưng bùn giữ chân chúng lại. Lên tới bờ cao thì đã mỏi, đã thưa, giáo trên bờ dài hơn đao dưới bùn. Mấy chỗ hàng rào bị giật đổ, có đứa lọt vào giữa hàng thứ nhất và thứ hai, chém trúng mấy người lính trước khi bị giáo hàng sau đâm ngã. Từ trên thuyền, tên bắn lên bờ, lác đác, rồi dày hơn.
Hàng giáo đứng.
Mười bảy người lính quê phía Đông vẫn ở trong hàng. Dưới bùn trước mặt họ là những cái mặt cùng một giọng nói với họ, cùng một màu áo vải sờn. Không ai bỏ giáo. Không ai đâm người đã buông.
Không ai đuổi xuống bùn. Không ai đuổi ra mép nước. Y đã dặn từ sáng: đứng ở bờ cao, không xuống.
Gần chạng vạng, trên thuyền có tiếng chiêng. Gia binh lùi về, lội ngược qua bãi bùn, kéo theo người bị thương, bỏ lại mấy cái xác. Những người cầm giáo tre chưa buông thì bị lùa về theo. Thuyền rút mũi khỏi bùn, lùi ra một quãng, thả neo thành một hàng dài ngang sông.
Bãi bùn trước bờ cao im lại.
* * *
Y đi dọc bốn hàng, đếm.
Chín người lính Vũ Thành không đứng dậy nữa. Mười mấy người bị thương, phần nhiều vì tên từ mặt sông. Y gọi tên từng người chết, bảo người bên cạnh nhớ lấy, để mai khắc tên lên thẻ.
Ba mươi hai người buông giáo được đưa lên bờ cao, ngồi thành hàng dưới chân tường, có lính cầm giáo canh hai đầu. Họ ngồi im, tay vẫn còn bùn, mắt không dám ngẩng. Người tên Cáy ngồi ở đầu hàng.
Gã kéo thuyền rời hàng, đi tới chỗ chum nước dọc dãy lều. Gã múc một gáo, mang tới chỗ người ngồi đầu hàng, đưa tận tay. Gáo thứ hai, cho người ngồi bên cạnh.
Lính canh nhìn Phạm Ngũ Lão.
Y để gã làm.
Người tên Cáy uống hết gáo nước, ngửa cổ, nước chảy xuống cằm. Gã kéo thuyền ngồi xổm xuống trước mặt người ấy, nói gì đó, nhỏ, bằng cái giọng dưới xuôi. Y không nghe. Y không cần nghe.
Trời tối dần.
Ngoài sông, trên hai mươi ba chiếc thuyền, đuốc lần lượt thắp lên, nối nhau thành một dãy lửa ngang mặt nước. Y nhìn những đốm lửa ấy một lúc. Trên mấy chiếc gần bờ, y thấy người ta ngồi quanh đuốc, cúi xuống làm gì đó. Một gã đứng lên, giơ một thứ ra trước ánh lửa. Một mũi tên, đầu buộc một nắm giẻ to.
Có mùi dầu theo gió sông bay vào.
Phạm Ngũ Lão quay lại.
Phía sau hàng giáo là dãy lều Bến Dâu, mái lợp lá đã khô giòn, vách nứa, đàn bà trẻ con đã vào trong tường từ đêm qua, đàn ông ngồi quanh mấy cái chum. Xa hơn một chút là mái lá bến Đông.
Y cho hàng thứ tư lùi lại, đứng xen giữa các lều, sát bên những chum nước. Mỗi chum hai gáo, một thùng gỗ. Mấy thủy thủ thuyền cờ Thiên Hưng đã xách thêm nước từ bến chung lên, đổ đầy tới miệng.
Đuốc trên mặt thành cũng thắp lên.
Gần cửa Đông, trên mặt thành, y thấy Trạng Quỳnh. Cả ngày hôm nay, cả kinh nhìn ra sông. Riêng Quỳnh đứng quay lưng ra sông, mặt hướng vào trong tường, về phía những mái ngói chợ Đông đang chìm dần vào bóng tối. Quạt vẫn cắm sau thắt lưng.
Phạm Ngũ Lão không gọi. Việc ấy là việc của Quỳnh.
Y đứng ở đầu bãi, dưới gốc bàng, nhìn ra sông tối.
Ở chân bậc đá bến Đông, có một cái bóng người lặng lẽ xuống nước. Không tiếng động. Không một gợn sóng nào đủ lớn để người trên thuyền nhìn thấy. Lưỡi đục giắt bên hông.
Đêm ấy, trên mặt sông có hai mươi ba chiếc thuyền.
Dưới mặt sông, có một người.