Rạng mùng tám, Trạng Quỳnh đứng trước một đống tro.
Gian thờ nhỏ cạnh gốc đa không còn mái. Lớp cói cháy hết, chỉ còn mấy sợi lạt đen quắn lại trên hai gốc cột tre. Hai cột kia đổ ngang trên nền đất, than còn ấm. Tấm phản cũ làm án cháy sém một đầu, đầu kia còn nguyên vân gỗ. Bát hương đất nung lăn xuống gốc đa, không vỡ, tro nhang đổ ra một vệt xám. Hơi dầu vẫn còn, lẫn trong mùi cói cháy, nồng tới mức người đi ngang phải lấy tay áo che mũi.
Gốc đa sém đen một mặt. Mấy chùm rễ phụ buông xuống phía ấy đã cháy cụt, như những sợi tóc ai đốt bằng đóm.
Dân chợ đứng quanh. Không ai nói to. Bà bán rau hôm dựng gian thờ hỏi y còn nói dối nữa không cũng đứng đó, hai tay nắm chặt quai thúng, mắt đỏ.
Y cúi xuống, bới trong tro.
Tấm bài vị gỗ xoan nằm úp dưới một đoạn cột đổ. Y nhấc đoạn cột ra, lật tấm gỗ lên. Mép đã cháy sém thành than, mặt gỗ ám khói đen một nửa. Y lấy tay áo lau.
Chữ vẫn còn. Nét mực nho run run của anh học trò hồi tháng Tư, chữ Quỳnh vẫn thiếu đúng một nét.
Y đứng đó một lúc, tay cầm tấm gỗ còn ấm.
Ông hàng thịt đứng bên kia gốc đa, một tay nắm cổ áo một gã đàn ông trói giật cánh khuỷu. Gã gầy, áo ngắn, mặt lấm tro, tay còn mùi dầu. Đêm qua, lúc lửa vừa bén, lũ trẻ cửa Nam gác cửa nhà kho thấy gã chạy qua con ngõ sau dãy kho, về phía cửa ngách, hô ầm lên. Mấy ông hàng thịt đuổi theo từ gốc đa, nghe tiếng hô, đè được gã xuống đất ở đầu ngõ. Kẻ đi cùng gã thì chạy thoát.
– Bẩm ông đồ. – Ông hàng thịt nói. – Nó khai là người làm thuê nhà họ Lương. Cái nhà cuối ngõ lát gạch phía Bắc chợ.
Trạng Quỳnh gật đầu.
Phan Trung tới lúc ấy, Trịnh Khê theo sau. Lão tướng già đứng nhìn đống tro, không nói. Trịnh Khê nhìn tấm bài vị trong tay y.
– Lão tướng quân. – Trạng Quỳnh nói. – Lỗi này là của tại hạ.
Phan Trung quay sang.
– Tại hạ bảo người trông cái miệng. – Y nói. – Cái miệng thì đứng giữa đám đông, hô to nhất. Hai bàn tay thì đi vòng ra sau gốc đa, đổ dầu. Tại hạ để mắt tới cái miệng, quên mất đôi tay.
Phan Trung không trách. Lão chỉ nhìn đống tro thêm một nhịp, rồi nói:
– Bắt được rồi thì hỏi cho hết.
* * *
Gã áo the bị bắt lúc trời vừa sáng hẳn, ở quán trọ cạnh chợ.
Người của Trạng Quỳnh theo gã từ đêm. Lúc lửa cháy to nhất, gã đứng giữa đám đông dưới gốc đa, mặt đỏ rực trong ánh lửa, giơ tay lên mà hô rằng ông trời đã giáng phạt. Có mấy người hô theo. Phần nhiều thì không. Người của y đứng sau lưng gã, cách hai bước, nghe gã hô, nhớ mặt từng người hô theo. Không ai đụng tới gã. Lệnh là trông.
Lửa tắt, gã về quán trọ, nằm ngủ như người làm xong một việc.
Trạng Quỳnh cho bắt cả gã lẫn chủ quán. Chủ quán run như cầy sấy, khai ngay: gã ở đó từ tháng trước, tiền trọ trả trước, có hai người đàn ông áo ngắn hay tới tìm, nói giọng dưới xuôi.
Gã áo the thì không run. Gã đứng giữa sân quán, tay bị trói, cằm hất lên.
– Tiểu nhân chỉ đứng xem cháy. – Gã nói. – Cả chợ đứng xem.
– Phải. – Trạng Quỳnh nói. – Cả chợ đứng xem. Chỉ một người biết trước mà ra đứng.
Gã im.
Y không hỏi thêm. Hỏi ở đây, gã sẽ nói những câu gã đã tập. Y sai giải gã về ngục, giam riêng.
Đoạn y tới cổng nhà họ Lương cuối ngõ.
Hai cánh cổng gỗ lim sơn đen vẫn khép như sáng hôm qua, không khóa. Y không đẩy cửa. Y sai lính dán niêm ngang hai cánh, đóng dấu, đặt hai người đứng canh hai đầu ngõ.
– Không vào? – Trịnh Khê hỏi khẽ.
– Không. – Y nói. – Trong ấy có gì, để bệ hạ về rồi mở. Tại hạ mở, thì mai người ta bảo trong ấy có gì cũng là do tại hạ đặt vào.
Gần trưa, Trạng Quỳnh ra bến Đông.
Yết Kiêu đã lên bờ từ trước sáng, giờ ngồi ở bậc đá thứ ba, mắt đỏ vì thức trắng. Lưỡi đục buộc dây gai giắt bên hông. Yết Kiêu kể ngắn: hai chiếc bắn tên lửa đậu gần bờ nhất, canh ba; gần sáng thêm chiếc chở chum dầu đậu ngay sau. Cả ba nghiêng, chìm nửa chỗ nước nông. Dầu loang ra, trôi theo dòng, không ai dám ném đuốc xuống.
– Ba thuyền thóc? – Phạm Ngũ Lão hỏi.
– Bẩm, không động. – Yết Kiêu nói. – Số thóc ấy là của người dưới xuôi.
* * *
Ngày mùng chín, trên thuyền chỉ bắn tên thường.
Không còn búi giẻ, không còn mùi dầu theo gió. Tên bay lên bờ cao từng loạt thưa, cắm vào cát, cắm vào phên. Không ai chết. Dân Bến Dâu dỡ những cây cột cháy, dựng lại khúc lều phía xuôi. Đàn ông vác tre, đàn bà vót lạt. Lính hàng thứ tư đứng gác phía sông cho họ làm.
Chiều, Trạng Quỳnh xuống chân tường, chỗ ba mươi hai người buông giáo ngồi.
Y tìm người tên Cáy. Người ấy đang ngồi vót lạt cùng mấy người Bến Dâu, thấy y thì đứng bật dậy, quỳ xuống.
– Đứng lên. – Y nói. – Tại hạ hỏi vài câu.
Gã đứng dậy, hai tay không biết để đâu.
– Người đứng dưới cờ vàng, ở thuyền đầu, là ai?
– Bẩm, là Lã lão gia. – Gã nói. – Thuyền nhà Lã.
– Đại hoàng tử có trên thuyền nào không?
– Bẩm, không. – Gã nói. – Tiểu nhân chưa thấy. Người trên thuyền bảo, đại hoàng tử ở lại phía dưới, đợi tin.
– Người ta bảo các ngươi lên đây làm gì?
Gã ngập ngừng. Đoạn gã nói, giọng nhỏ dần:
– Bẩm. Bảo lên đánh kinh, đánh xong thì được về. Ai đứng mũi thuyền, thì sau được chia ruộng.
Trạng Quỳnh không nói gì.
Y nhớ tờ hịch dán ở gốc đa tháng trước. Hịch hứa người theo thì được giữ ruộng của mình. Giữ, không phải chia. Người đứng mũi thuyền thì làm gì có ruộng mà giữ.
* * *
Tối mùng mười, Trịnh Khê đưa một ông già vào thư phòng.
Ông già gầy, lưng còng, hai bàn chân phù to trong đôi giày cỏ đã nát. Áo vải rách vai, lấm bùn tới gối. Ông đứng ở cửa, không dám bước vào, hai tay ôm khư khư trước ngực một cái bọc vải dầu.
– Lão ấy tới cửa Bắc lúc xế chiều. – Trịnh Khê nói. – Đứng ở cổng hỏi lính một câu: quan Thượng thư mập năm ngoái ngồi hiên cười to, giờ ở đâu.
Phan Trung ngẩng lên. Cao Lỗ ngồi ở góc, hai tay vẫn đặt trên đầu gối.
– Lính gọi tội thần ra. – Trịnh Khê nói tiếp. – Lão ấy nhìn tội thần, không nhận ra. Tội thần thì nhận ra lão. Năm ngoái, lễ mừng thọ nhà họ Lương phía Đông, tội thần ngồi kiệu tới, người đứng cổng trước đếm kiệu là lão.
Trịnh Khê không nói thêm. Trạng Quỳnh nhìn sang Trịnh lão. Năm ngoái, người ngồi hiên cười to là một vị Thượng thư mập mạp. Giờ lão đứng đây, áo rộng thùng thình, má hóp. Người gác cổng nhớ một cái bụng, không nhớ một con người.
– Ông tên gì? – Trạng Quỳnh hỏi.
– Bẩm, Hòe. – Ông già nói. – Tiểu nhân giữ cổng nhà họ Lương bốn chục năm.
Lão Hòe bước vào ba bước, quỳ xuống, đặt cái bọc lên nền gạch, đẩy ra phía trước.
Trạng Quỳnh cúi xuống, tháo nút. Vải dầu, mấy lớp. Bên trong là một ống gỗ sơn đen. Trong ống, một cuộn giấy dày, trắng ngà, mịn như lụa. Y trải ra trên án, lấy hai cái chặn giấy đè hai đầu.
Chữ viết tay. Nét gầy, sắc.
Đông cung Đại Hạo, gửi các nhà phía Đông nước Lạc Việt.
Ngày đại hoàng tử Lạc Hạo lên ngôi, ruộng đất, thuyền bè, gia binh của ba nhà Lương, Nghiêm, Lã giữ nguyên như cũ. Quân Đại Hạo không xuống phía Đông một bước.
Lạc Việt xưng thần với Đại Hạo, đời đời không đổi.
Cuối thư, một dấu ấn đỏ, vuông vức. Ấn Đông cung.
Thư phòng im phăng phắc.
Phan Trung đọc tới dòng cuối thì đứng dậy. Ghế lão ngồi ngả ra sau, va vào vách. Lão không nói câu nào. Bàn tay lão đặt lên chuôi kiếm, siết lại, các khớp ngón trắng ra. Lão đã đi đánh giặc phương Bắc cả đời. Lão đọc hai chữ xưng thần như đọc tên một người đã giết lính của lão.
Cao Lỗ đọc chậm, đọc hai lần. Đoạn lão quay đi, nhìn ra cửa sổ.
Trạng Quỳnh đọc dòng thứ hai lần nữa. Ruộng đất của ba nhà giữ nguyên như cũ. Tá điền vẫn là tá điền. Người đứng mũi thuyền, đánh xong, vẫn về cày ruộng nhà người ta.
Y ngẩng lên nhìn lão Hòe.
– Vì sao ông mang nó đi?
Lão Hòe quỳ nguyên chỗ cũ, mắt nhìn xuống nền gạch.
– Bẩm. Cái bọc ấy vào cửa sau đêm mười ba tháng trước. Tiểu nhân cầm đèn đưa vào. – Lão nói, giọng khàn đặc. – Từ đêm ấy, nhà ấy bắt người đi đứng mũi thuyền. Đứa cháu nội tiểu nhân cũng đứng mũi thuyền.
Lão im một lúc, rồi nói thêm, như sợ người ta hỏi:
– Lão gia cất nó trong hòm gian sau, chìa đeo ở dây lưng. Đêm mùng năm lão gia lên cơn sốt. Tiểu nhân ngồi hầu, tháo chìa, mở hòm, rồi đeo chìa lại cho lão gia.
Lão không nói nữa. Cũng không ai hỏi nữa.
* * *
Sáng mười một, thư phòng chỉ còn bốn người.
Phan Trung ngồi ghế dưới án. Tờ thư gốc đã cuộn lại, bỏ vào ống gỗ, nằm trên án.
– Giữ nó. – Lão nói. – Bệ hạ về, đem ra trước triều. Ba nhà ấy cãi được chữ, không cãi được ấn.
Trạng Quỳnh gật đầu. Lão tướng nói đúng. Một bức thư như thế, giữ kín tới đúng ngày, là thứ chứng không ai chối được. Đọc lên bây giờ, là báo cho người giữ hòm biết hòm đã mở. Lạc Hạo sẽ biết. Ba nhà sẽ biết. Người ngoài sông dao động, thì có thể bị giết ngay trên thuyền, trước khi kịp lội vào bờ.
Y nghĩ tới người gầy ngồi vót lạt dưới chân tường. Ai đứng mũi thuyền thì sau được chia ruộng.
– Giữ thư, là để mai xử người. – Y nói. – Đọc thư, là để hôm nay cứu người. Người trên thuyền, hôm nay còn sống. Mai, tại hạ không biết.
Phan Trung nhìn y một hồi.
Y biết lão đang nhớ lời vua chia việc trước khi đi: lòng người là việc của Quỳnh và Trịnh lão.
– Bản gốc, lão phu cất. – Phan Trung nói.
– Cao lão cất. – Trạng Quỳnh nói. – Cạnh Trống.
Cao Lỗ đứng dậy, cầm ống gỗ, đi ra không nói một lời. Lão thợ nỏ ấy không giữ chữ. Lão giữ Trống. Đặt thứ gì cạnh Trống, nghĩa là thứ ấy không ai lấy được.
Trạng Quỳnh tự chép lại ba dòng, bằng chữ to, mực đậm, lên một tờ giấy thường.
Giờ Tỵ, y đứng trên mặt thành cửa Đông.
Dưới chân tường, gã kéo thuyền và Cáy đứng sát mép bờ cao, ngửa mặt lên chờ. Ngoài sông, hai mươi chiếc thuyền còn lại neo thành hàng. Trên mũi thuyền, những bóng người cầm giáo tre đứng nhìn về phía thành.
Y đọc. Từng câu một, chậm, to.
Đọc xong một câu, y dừng. Dưới bờ, hai người hô lại câu ấy, bằng cái giọng dưới xuôi, nặng, chữ nọ dính vào chữ kia, như người ta gọi nhau qua mấy thửa ruộng. Giọng ấy, người trên thuyền nghe ra.
Ruộng đất của ba nhà giữ nguyên như cũ.
Gã kéo thuyền hô câu ấy hai lần.
Trên thuyền không ai đáp. Nhưng y thấy mấy bóng người ở mũi thuyền quay sang nhìn nhau.
Đêm ấy, mười mấy người từ hai chiếc thuyền nhà Nghiêm lội vào bãi bùn, giáo giơ cao trên đầu. Hàng giáo trên bờ cao không đâm ai. Trên thuyền có tiếng quát, rồi tiếng roi, tiếng người kêu, đứt quãng, mãi tới gần sáng mới thôi.
* * *
Ngày mười ba, trên thuyền có tiếng hô mới.
Sáng hôm ấy, Yết Kiêu thấy một chiếc thuyền nhỏ ghé bờ dưới khúc quanh, đón hai người dắt ngựa đứng chờ sẵn ở đó, chở ra thuyền nhà Lã. Hai người đeo dao. Tới trưa, trên mấy chiếc thuyền gần bờ, có người đứng lên mũi, khum tay trước miệng mà hô:
– Người cầm trống bị lấp trong núi rồi! Chết trong núi rồi!
Hô đi hô lại. Hô tới chiều. Sáng mười bốn lại hô.
Trạng Quỳnh không có gì để cãi. Thư vua viết từ hôm hai mươi chín tháng trước. Từ đó tới nay, không một lá thư nào. Y không biết vua ở đâu. Y chỉ biết người hô thì đứng trên thuyền, không đứng trong núi.
Chợ Đông thì thầm. Người ta không tin hẳn, cũng không dám không tin. Gian thờ ông đồ chưa ai dựng lại. Đống tro dưới gốc đa vẫn nằm nguyên, có người đi ngang dừng lại, cắm một nén nhang vào bát hương lăn dưới gốc cây, rồi đi.
Chiều mười bốn, y đi qua chợ.
Một bà già gánh bánh đúc đặt gánh xuống, chặn đường y. Tay bà còn dính bột.
– Ông đồ. – Bà nói. – Vua có về không?
Trạng Quỳnh đứng lại.
Y nói dối giỏi nhất kinh thành, người ta bảo thế. Hồi tháng Tư, đứng chính chỗ này, y đã hứa từ nay nói dối cũng phải nói cho tử tế.
– Tại hạ không biết. – Y nói. – Tại hạ chỉ biết, người hô là người đứng trên thuyền.
Bà già nhìn y một lúc, rồi gánh gánh lên vai, đi.
Y ra cửa Tây. Dã Tượng đứng trên mặt thành, con Mộc đứng dưới bóng cổng. Người khổng lồ không quay lại, mắt không rời quan lộ. Từ hôm trên thuyền hô, sáng nào Dã Tượng cũng đứng đó, từ lúc mặt trời chưa lên.
* * *
Đêm mười bốn, Trạng Quỳnh xuống địa thất.
Cao Lỗ ngồi cạnh Trống, như mọi đêm. Ngọn đèn dầu đặt trên bậc đá, chiếu một vòng sáng vàng lên mặt đồng. Cái ống gỗ sơn đen nằm sát chân Trống. Cạnh đó là chiếc lược gỗ của Thanh Vân, chỗ nàng để lại từ đêm hai mươi ba.
Lão thợ nỏ đặt một bàn tay lên mặt Trống. Không gõ. Chỉ đặt.
Trạng Quỳnh đứng ở chân bậc, không nói gì.
Một lúc lâu, Cao Lỗ mới lên tiếng, không quay đầu lại.
– Mai là rằm.