Giờ Dần hai mươi mốt, Phan Trung đợi y ở chân bậc thành Đông.
Lão tướng không nói đi đâu. Lão chỉ hất cằm về phía bậc đá, rồi leo trước. Ngoài sáu mươi, vai trái xệ xuống vì vết thương cũ, mà lão leo nhanh như người trẻ, tới mặt thành cũng không dừng lại lấy hơi. Lão đi dọc mặt thành về phía Bắc, bước dài, đều, không ngoái lại xem người sau có theo kịp không.
Phạm Ngũ Lão theo sau, cách lão ba bước. Đi nhanh như thế, là để thử. Y biết. Ở chỗ cũ, các lão tướng cũng thử người mới như vậy.
Trời còn tối. Trên mặt thành, đuốc cắm cách nhau từng quãng, lính gác đứng dưới đuốc. Đi được một đoạn, Phan Trung mới mở miệng.
– Sáng mười sáu, tướng quân lên đây đếm.
– Bẩm, có.
– Đếm được bao nhiêu?
Phạm Ngũ Lão đọc lại. Từ cửa Đông xuống tới chỗ ba tấm bia, mười bốn người gác, mười người cầm cung. Từ cửa Đông lên góc Đông Bắc, mười một người. Góc Đông Bắc, ba người. Mặt Bắc, từ góc tới cửa Bắc, hai mươi hai người, chia hai ca. Giọng y đều đều, rõ từng con số, không thêm một chữ thừa.
Phan Trung dừng lại ở góc Đông Bắc. Dưới đuốc có năm người lính.
– Chỗ này, hôm ấy ba người. – Lão nói. – Chiều hôm qua, lão phu đổi ca, thêm hai.
Phạm Ngũ Lão nhìn năm người lính, gật đầu.
– Mạt tướng đếm hôm ấy. – Y nói. – Hôm nay thì sai.
Phan Trung không đáp. Lão đi tiếp. Nhưng từ chỗ ấy trở đi, bước lão chậm lại một chút.
Tới cửa Bắc, trời bắt đầu hửng. Hai cánh cổng gỗ lim đóng chặt, một đòn sắt lớn cài ngang. Phan Trung đứng trên vọng lâu, nhìn xuống khoảng sân đá ngay sau cổng. Lão nhìn lâu tới mức người lính gác vọng lâu phải lùi ra một góc, không dám thở mạnh.
– Đêm hai mươi lăm tháng Chạp, cổng này mở từ bên trong. – Lão nói. – Giặc vào được tới đây.
Lão giậm một gót giày xuống nền vọng lâu, chỉ một cái. Xong, lão quay đi.
Phạm Ngũ Lão im lặng. Chuyện đêm ấy, y đã nghe người trong địa thất kể. Người mở cổng là ai, y cũng biết. Hôm qua, tên người ấy đứng đầu một tờ hịch.
Đi qua cửa Bắc, sang mặt Tây, Phan Trung mới hỏi tiếp, vẫn không quay lại.
– Ở chỗ cũ, tướng quân đánh giặc thế nào?
Phạm Ngũ Lão nghĩ một lúc.
– Giặc tới từ phương Bắc. Đông lắm. Ngựa nhiều hơn người bên ta. – Y nói. – Mất đất, thì lấy lại. Mất người, thì thôi. Nên giữ người trước.
Phan Trung khẽ hừ một tiếng trong mũi. Không phải chê. Như người vừa nghe một câu chính mình từng nói, mà lâu rồi không ai nói lại với mình.
Tới góc Đông Nam, lão dừng, chỉ xuống hạ lưu sông Cái.
– Người phía Đông lên, đi đường nào?
– Đường sông. – Phạm Ngũ Lão nói. – Nhà họ Lã có hơn hai chục thuyền lớn, người kéo thuyền ở bến chung ai cũng biết. Họ không leo thành. Họ ghé bến Đông, ghé bãi ngoài cửa Đông. Trên thành đã có cung. Dưới bãi, phải có giáo.
Phan Trung không nói phải, cũng không nói sai. Lão chỉ quay về phía cửa Đông, đi tiếp. Lần này, lão để y đi ngang hàng.
* * *
Giờ Mão, bãi trống ngoài cửa Đông.
Hai trăm lính Vũ Thành đứng thành bốn hàng. Cuối hàng thứ tư là mười dân binh áo nâu của Trống. Sáng nay, cửa Tây có lính thường ra đứng thay họ. Trên mặt thành ngay phía trên, mười người cầm cung đứng nhìn xuống. Mỗi người lính cầm một cây giáo tre, dài gấp đôi người cầm nó, mũi tre vót nhọn, hơ lửa cho cứng.
Hôm qua mới tập một buổi chiều. Sáng nay, Phạm Ngũ Lão bắt đầu lại từ chân.
Y đi dọc từng hàng, cầm một cây sào tre. Chân trước, chân sau, cách nhau bao nhiêu, mũi chân hướng về đâu. Ai đứng chụm chân, y gõ sào vào mắt cá. Ai đứng rộng quá, y gõ vào gối. Xong chân, tới vai. Vai phải ngang vai trái, khuỷu tay sát sườn, không để giáo đè lên cổ tay. Xong vai, tới mũi giáo. Mũi giáo ngang ngực người đứng đối diện, không cao hơn, không thấp hơn.
– Hàng trước quỳ một gối. – Y hô. – Hàng sau đứng. Giáo hàng sau đặt lên vai hàng trước.
Bốn hàng giáo xếp lại, thành một bờ rào nhọn, mũi giáo chĩa ra bốn tầng.
– Giáo dài, thì người đứng sau cũng đâm tới. – Y nói. – Người đứng trước không phải đứng một mình.
Đoạn y bắt cả bãi đứng yên.
Không đâm. Không hô. Chỉ đứng, giáo chĩa ra trước, mắt nhìn thẳng. Một khắc. Hai khắc. Nắng lên dần. Mồ hôi chảy từ chân tóc xuống cằm, nhỏ xuống đất. Cánh tay bắt đầu run, mũi giáo bắt đầu chao. Ai để mũi giáo chao, y đi tới, đặt đầu sào lên mũi giáo ấy, giữ cho nó đứng lại, không nói gì.
Một người lính già ở hàng đầu, tóc đã lốm đốm bạc, nghiến răng chịu tới hết khắc thứ hai mới dám hỏi.
– Bẩm tướng quân. Đứng yên thế này, thì đánh ai?
– Người cầm giáo bỏ chạy, là vì chân đứng không yên. – Phạm Ngũ Lão nói. – Chân đứng yên được, thì không chạy.
Bản thân y đứng trước hàng đầu, cầm một cây giáo tre như họ, chĩa ra như họ. Suốt hai khắc, mũi giáo của y không chao lần nào.
Giữa giờ Tỵ, Trạng Quỳnh từ cửa Đông đi ra, quạt phe phẩy, như người đi dạo.
– Bệ hạ sai tại hạ ra xem. – Y nói với Phạm Ngũ Lão. – Tại hạ chỉ xem thôi.
Phạm Ngũ Lão nhìn y một cái, cầm một cây giáo tre dựng bên cạnh, đưa sang.
– Đã ra tới bãi, thì cầm giáo.
Trạng Quỳnh nhận lấy. Y cầm cây giáo ở chính giữa thân, ba ngón tay kẹp lại, ngón út hơi cong lên, như cầm một cây bút lông sắp viết chữ đại tự. Cây giáo dài gấp đôi y, đầu nặng, chúi xuống, mũi tre cắm phập vào đất.
Cả hàng đầu nín thở. Có người cắn môi. Có người cúi gằm mặt xuống, vai rung lên từng chặp.
Trạng Quỳnh nhìn mũi giáo cắm dưới đất, nhìn cả bãi lính đang nín cười, rồi gập quạt lại.
– Tại hạ xin đứng hàng sau cùng.
– Hàng sau cùng cũng đâm tới. – Phạm Ngũ Lão nói.
Lần này thì cả bãi bật cười. Tiếng cười lan từ hàng đầu xuống hàng cuối. Phạm Ngũ Lão để họ cười, đủ lâu cho cánh tay đỡ mỏi. Đoạn y gõ sào xuống đất một tiếng. Cả bãi lại đứng yên.
Trạng Quỳnh đứng hàng cuối thật, cầm cây giáo như người ta cầm cây sào phơi áo, đứng trọn một khắc, mồ hôi ướt đẫm lưng áo giao lĩnh. Hết khắc ấy, y trả giáo, đi ngang qua Phạm Ngũ Lão, hạ giọng.
– Sáng nay ngoài chợ Đông, người ta không bàn tờ hịch nữa. – Y nói. – Người ta hỏi nhau một câu. Lính vua có đánh người phía Đông không.
– Họ hỏi, thì ai trả lời?
– Chưa ai. – Trạng Quỳnh nói. – Tại hạ cũng chưa.
Y phe phẩy quạt, đi về phía cửa thành. Lúc ấy, Phạm Ngũ Lão chưa hiểu hết câu hỏi ấy nặng tới đâu.
* * *
Giờ Ngọ, lính ngồi nghỉ ăn cơm nắm. Phạm Ngũ Lão ngồi dưới gốc bàng đầu bãi. Cái sọt đan dở đặt bên cạnh, mớ nan buộc gọn. Y không đan.
Phan Trung tới, ngồi xuống cạnh y, bóc một nắm cơm. Lão ăn hết nắm cơm mới nói.
– Tướng quân dạy người chặn giặc. – Lão nói. – Lão phu hỏi một câu. Tướng quân biết giặc là ai chưa?
– Bẩm, ba nhà phía Đông. Hôm qua, trước điện, mạt tướng có nghe.
– Ba nhà phía Đông, không ra trận. – Phan Trung nói. – Người ra trận, là tá điền nhà họ Nghiêm. Người kéo thuyền nhà họ Lã. Cầm gậy tre, cầm dao phát bờ. Lúa họ cấy, họ ăn được ba phần, bảy phần đổ vào kho nhà người khác.
Lão phủi mấy hạt cơm dính trên tay.
– Đám lính ngoài kia, mười bảy đứa quê phía Đông. Lão phu đếm rồi. Đứa đứng cuối hàng thứ hai, mẹ nó còn ở với nhà họ Nghiêm, cấy rẽ ba sào ruộng.
Phạm Ngũ Lão không đáp.
Y nhìn ra bãi. Đứa đứng cuối hàng thứ hai đang ngồi bệt dưới nắng, nắm cơm trên tay, ăn từng miếng nhỏ. Hồi sáng, mũi giáo của đứa ấy chao nhiều nhất hàng. Y đã đặt sào lên giữ nó lại ba lần.
Hôm qua, trước điện, y nghe người ta nhắc tờ hịch, nghe ba cái tên, nghe chữ phía Đông. Y hiểu, giặc lần này là người cùng nước. Nhưng mới hiểu bằng tai.
Ở chỗ cũ, giặc nói một thứ tiếng khác, mặc một thứ áo khác, cưỡi một giống ngựa khác. Nhìn từ xa đã biết. Chưa bao giờ y phải đứng trước một hàng người cầm dao phát bờ, mà trong hàng ấy có thể có cha, có anh của chính lính mình.
Ở chỗ cũ, chính y cũng từng là một người như thế. Một gã trai làng ngồi đan nan bên vệ đường, đầu trần, chân đất. Có người cưỡi ngựa đi qua. Lính mở đường đâm mũi giáo vào đùi y, y mải nghĩ, không hay. Người trên ngựa dừng lại hỏi y một câu. Từ hôm ấy, y mới cầm giáo.
Giờ, cái chữ nghe bằng tai hôm qua mới thành người. Thành một đứa lính trẻ ngồi ăn cơm nắm dưới nắng, cầm giáo chao nhiều nhất hàng.
– Đánh người ngoài, lính hăng. – Phan Trung nói, mắt nhìn ra bãi. – Đánh người cùng quê, ban ngày lính đứng yên được, ban đêm lính trốn về. Ba mươi năm trước, lão phu thấy rồi.
– Lão tướng quân làm thế nào?
– Chém đứa trốn. – Phan Trung nói. – Chém một đứa, chín đứa ở lại. Ở lại, mà không đánh.
Phạm Ngũ Lão im lặng một hồi lâu. Phan Trung cũng không nói thêm. Hai người ngồi cạnh nhau dưới gốc bàng, tới khi bóng cây ngả hẳn sang một bên.
* * *
Buổi chiều, Phạm Ngũ Lão đổi bài.
Bờ rào giáo vẫn bốn tầng. Nhưng không đuổi nữa. Hàng giáo không tiến lên, chỉ đứng. Ai xông vào, gặp mũi giáo, phải dừng lại. Ai lùi ra, cứ để lùi.
– Trước khi đâm, hô một tiếng. – Y nói. – Hô cho to. Để người phía trước còn kịp lùi.
Người lính già ở hàng đầu lại ngẩng lên.
– Bẩm tướng quân, hô trước, thì giặc biết.
– Phải. – Y nói. – Biết, thì lùi. Lùi, thì không phải đâm.
Người lính già nhìn y một lúc, rồi cúi xuống, siết lại cây giáo.
Một người khác ở hàng hai hỏi tiếp, giọng nhỏ hơn.
– Bẩm, nếu họ không lùi?
– Thì đâm. – Phạm Ngũ Lão nói. – Đâm người đứng đầu. Để những người phía sau còn kịp nghĩ lại.
Người ấy không hỏi nữa. Cả bãi im đi một nhịp, như vừa nghe một điều không ai muốn nghe, mà ai cũng biết là thật.
Y chia bãi làm hai. Một nửa cầm giáo đứng chặn. Một nửa cầm gậy tre không mũi, đóng vai người xông vào. Đợt đầu, hàng giáo hô không ra tiếng, người xông vào đập gậy lên tận mũi giáo. Đợt thứ hai, hô to hơn. Đợt thứ ba, cả bãi hô một tiếng, dội lên tới mặt thành, đám người cầm gậy khựng lại ngay trước bờ rào nhọn, như vấp phải một bức tường.
Trong hàng giáo đợt ấy, đứa lính trẻ quê phía Đông hô to nhất. Mũi giáo của nó, lần đầu từ sáng tới giờ, không chao.
Mười người cầm cung trên mặt thành tập theo hiệu. Giáo chặn dưới bãi, tên từ trên thành bay qua đầu, cắm xuống khoảng đất trống trước bờ rào, không cắm vào người.
Phan Trung đứng ở đầu bãi, khoanh tay, nhìn suốt từ đầu.
– Chặn được bao lâu? – Lão hỏi khi y đi ngang.
– Tới khi họ thôi xông.
Phan Trung không nói gì thêm. Hôm qua, xem tới lúc hàng giáo đứng yên, lão gật đầu một cái rồi quay về. Chiều nay, lão đứng tới khi người lính cuối cùng dựng giáo vào giá, mặt trời đã chạm mép thành Tây, mới quay lưng đi.
* * *
Chạng vạng, Phạm Ngũ Lão xuống bến Đông.
Yết Kiêu ngồi trên bậc đá thứ ba, chỗ quen, lưỡi đục mượn đặt ngang gối. Dã Tượng đứng sau lưng, sừng sững. Mười người lính vẫn ngồi dưới chân bậc. Phía sau, dưới mái lá, Chu tẩu đang cắm mấy nén nhang chiều.
Y ngồi xuống cạnh Yết Kiêu, đặt món đồ đan dở bên chân. Từ chỗ ấy, ngoảnh lại là thấy tấm ván cửa dưới mái lá, hai chữ than vụng về, nét to nét nhỏ. Một đứa trẻ trong xóm chài viết. Một ngày nào đó, có khi cha của một đứa trẻ như thế, ở một xóm chài phía Đông, sẽ cầm dao phát bờ ngồi thuyền ngược lên đây.
Không ai nhắc tới câu hỏi đêm rằm. Cả ba người đều nhớ nó, cả ba cùng để nó yên. Có những câu, ba người mang theo từ một chỗ rất xa, không cần lôi ra giữa bến.
Một lúc lâu, Yết Kiêu mới mở miệng.
– Tướng quân. Giặc lần này, có khó đánh không?
Phạm Ngũ Lão nhìn mặt sông đang tối dần, nhìn bãi lau giữa dòng, nhìn về phía Đông, nơi sông chảy xuống những nhà có thuyền nằm trên bãi.
– Giặc tới từ ngoài, thì dễ biết mũi giáo chĩa vào đâu. – Y nói.
Yết Kiêu gật đầu, cầm lưỡi đục lên, lau một lượt bằng vạt áo, lại đặt xuống gối. Dã Tượng đứng sau lưng hai người, không nói câu nào, như một gốc cây cũng biết khi nào nên im.
Phạm Ngũ Lão cầm cái sọt lên, luồn thêm một nan, kéo cho chặt, đặt xuống.
Mai, y sẽ dạy hai trăm người đứng yên trước những người giống hệt họ.