Doanh trại Võ Đình dựng trên một triền đồi trọc, cách miệng vực Phượng Hoàng chừng ba dặm.
Luân tới nơi vào một buổi chiều muộn đầu tháng Hai, ba ngày trước kỳ thi, vai gánh hai bao gạo, lưng áo ướt đẫm, đi giữa một hàng dài mấy chục đứa lớp Trượt cũng gánh gạo như hắn. Tới đầu dốc, hắn đặt gánh xuống, đứng thẳng lưng lên. Rồi hắn đứng im một lúc lâu, không nhấc gánh lên được nữa.
Cả một sườn đồi phủ kín lều trại, trải dài xuống tận chân dốc, tràn sang cả ngọn đồi bên cạnh. Lều vải trắng cắm cờ hiệu từng phủ, từng trấn. Thịnh Yên. Vân Trang. Đông Lộ. Hà Thành. Những cái tên cả đời hắn chưa nghe qua. Đường đi giữa các dãy lều rộng như đường cái, ngựa xe qua lại nườm nượp, bụi đỏ bốc lên mù mịt. Xa hơn là bãi tập, bãi ngựa, kho quân lương, lò rèn dã chiến khói bốc nghi ngút, tiếng búa đập chan chát. Trên đỉnh đồi là một dãy nhà gỗ mới dựng, gỗ còn thơm mùi nhựa, mái lợp lá gồi, cờ vàng cờ đỏ cắm dọc mái. Nhà của các quan.
Và xa hơn tất cả, về phía Tây Bắc, là một vệt trắng đục nằm vắt ngang giữa hai dãy núi.
Mây. Không phải mây trên trời. Mây nằm dưới đất, lấp đầy một cái khe khổng lồ giữa hai vách núi, trắng xóa, cuộn lờ đờ như bông ai vừa bật. Cái khe ấy dài tới mức nhìn sang trái không thấy đầu, nhìn sang phải không thấy cuối.
"Vực Phượng Hoàng đấy." Phát gánh tay nải đi bên cạnh, cũng đang há hốc mồm. "Thí sinh thì có hơn trăm đứa, đứa nào cũng đỗ Hội như tôi. Mà người thì mấy nghìn. Lính, phu, quan, thầy thuốc, thợ rèn, cả mấy đứa đàn hát khao quân. Nghe đâu có mấy vị Ngự Viên con nhà quyền quý cũng thi chung năm nay."
Luân nhìn cái vệt mây trắng ấy một lúc lâu.
Rồi hắn nhấc gánh gạo lên vai, đi tiếp.
Đêm xuống, cả sườn đồi lấm tấm lửa.
Và Luân nhận ra cái trại này không phải một khối. Nó chia ra từng mảng, rạch ròi như người ta lấy dao vạch xuống đất.
Khu giữa, sát dãy nhà quan, là lều của con nhà thế gia. Lều vải kép, có gia nhân dựng, có đèn lồng treo trước cửa. Từ đấy vọng ra tiếng đàn, tiếng cười, mùi rượu hâm với mùi thịt quay.
Vòng ngoài là thí sinh các phủ lớn. Có tiền mà không có thế. Họ tụ thành từng tốp theo quê, giọng nào ngồi với giọng ấy, giọng Kinh Kỳ ngồi một chỗ, giọng xứ Đoài ngồi một chỗ, giọng mạn biển ngồi một chỗ.
Còn rìa ngoài cùng, chỗ gió lùa mạnh nhất, đất dốc nhất, là chỗ của phu. Không lều. Mỗi đứa một tấm chiếu, một đống lửa, cái tay nải kê làm gối.
Không ai bảo ai. Mà ai cũng tự biết chỗ mình.
Chỉ có một điều ở cái trại này thì giống nhau cả. Ai cũng phải làm. Luật trại dán ở cổng, chữ đỏ, ai đọc được thì đọc cho người không đọc được nghe: thí sinh tự dựng lều, tự gánh nước, tự nấu cơm theo tốp, không được mang gia nhân vào khu thi. Đứa con nhà quan có lều kép thì người nhà dựng lều xong phải ra khỏi trại trước giờ Dậu. Luật của Thái Úy.
Luân ngồi bên đống lửa ở rìa ngoài cùng, trở con gà rừng nướng trên xiên tre. Con gà hắn bắt được lúc chiều ở bìa rừng, lúc đi gánh nước. Hắn ướp bằng mấy thứ lá, lá móc mật với chút muối, giã thêm củ riềng dại. Ở Lò Trấu người ta vẫn làm thế. Mỡ gà nhỏ xuống than, xèo xèo, khói thơm bay đi một quãng xa.
Cách đó không xa, có một đứa con gái đang đi lòng vòng tìm chỗ ngồi.
Người tròn, áo bông rộng thùng thình, ôm một cái giỏ thuốc to gần bằng người. Luân nhận ra cái đuôi sam vắt qua vai.
Đan đang lễ phép cúi đầu trước một cô gái ngồi một mình bên đống lửa nhỏ.
Cô gái ấy chừng mười bảy. Áo xám nhạt, cũ, tóc búi đơn giản, không một món trang sức. Bên cạnh dựng một cây đàn nguyệt bọc trong vải thô. Mặt đẹp một cách lặng lẽ. Cái đẹp mà rơi vào chốn phồn hoa thì người ta tranh nhau. Mà ở đây, dưới lớp áo bạc và ánh lửa bập bùng, nó chỉ làm người ta thấy cô lạc lõng.
Cô ngẩng lên nhìn Đan.
"Đi đi."
Hai tiếng. Không lạnh, không gắt. Chỉ dứt khoát, như người ta khép một cánh cửa.
Đan rụt cổ, cúi đầu, lùi đi. Rồi lại ngó nghiêng tìm chỗ khác.
Lần này là một thiếu niên ngồi xếp bằng dưới gốc cây, mắt nhắm, hai tay đặt trên đầu gối. Trạc mười lăm, mười sáu tuổi. Áo chẽn may bằng vải tốt mà không thêu thùa gì. Tóc buộc gọn. Ngồi thẳng như cây nến.
"Anh ơi..."
"Đang vận khí." Thiếu niên nói, không mở mắt. "Xin lỗi cô."
Giọng điềm đạm, lễ độ. Mà không chừa một khe hở nào.
Một bàn tay kéo giật Đan lại. Là một thí sinh ngồi gần đấy, mặt tái mét.
"Cô điên à?" Người ấy thì thào. "Cô biết đấy là ai không mà dám lại gần?"
Đan lắc đầu.
"Đặng Cao Đông. Con thứ của Thái Úy. Em ruột Đô đốc Đặng Cao Phong đấy."
Đan há hốc mồm, vội cúi rạp người xin lỗi về phía gốc cây, rồi lủi đi thật nhanh.
Dưới gốc cây, thiếu niên vẫn ngồi im, mắt vẫn nhắm. Nhưng khóe miệng cậu khẽ nhếch lên một cái. Cái nhếch mệt mỏi của người đã nghe câu giới thiệu ấy quá nhiều lần trong đời, và đã quen với việc chưa ai gọi mình bằng chính cái tên của mình trước.
"Anh Luân!"
Đan chạy tới, mặt hớn hở hẳn lên, ngồi phịch xuống cạnh đống lửa.
"Anh nên đây nâu chưa? Em tìm anh mãi! Chỗ này em chẳng quen ai cả."
Luân nhìn cô bé.
Trên xe voi, Đan nói năng tròn trịa, rõ ràng, mỗi tiếng đặt xuống cẩn thận như người bày đồ lên mâm cỗ. Bây giờ đi cả một ngày đường, mệt, rét, lạc giữa mấy nghìn người lạ, cái giọng quê cứ thế mà tuột ra, như nước tràn bờ.
"Anh mới lên chiều nay." Luân nói. "Em ăn gà không?"
"Ơ, ở đâu ra thế?"
"Anh bắt ngoài bìa rừng."
Luân xé cái đùi gà đưa cho cô bé. Đan cầm lấy, thổi phù phù, cắn một miếng, rồi tròn xoe mắt.
"Ơ! Ngon thế! Anh ướp gì thế?"
"Lá móc mật với riềng dại."
"Ở nàng em người ta ướp bằng lá chanh." Đan nhai nhồm nhoàm, nói liến thoắng. "Mà nàng em ít gà nắm, nhà nào nuôi gà thì phải nhốt kỹ, không thì con choá nhà bên nó sang nó tha mất. Hồi bé em bị con choá nhà ông trưởng xóm nó đuổi, em chạy nộn cả xuống ao, mịe em phải nội xuống vớt em nên. Mịe em bảo từ đấy em sợ choá. Mà em sợ thật." Cô bé ngừng lại, liếc về phía mấy cái lều kép ở khu giữa. "Chiều nay em đi qua đằng kia, có con choá của nhà nào to như con bê, em đứng im không dám nhúc nhích..."
Cô bé bỗng khựng lại. Nhìn Luân. Hai má đỏ ửng lên.
"Em... em nói ngọng à anh?"
"Ừ." Luân nói.
Đan cúi gằm mặt xuống, bóp chặt cái đùi gà.
"Trên xe voi em cố nói cho chuẩn." Cô bé lí nhí. "Chị Yến bảo con gái đi thi mà nói ngọng thì người ta cười cho. Người ta bảo dân Đông Ngàn ăn nói như nhai cơm nếp."
Luân trở con gà trên lửa.
"Ở làng anh, có thằng tên Cò." Hắn nói. "Nó nói giọng xóm Hạ, nặng như đá tảng. Người xóm Thượng cười nó suốt. Nó mặc cả ở chợ huyện giỏi nhất làng. Người ta cười cái giọng nó, mà cái giá thì người ta phải trả theo nó."
Đan ngẩng lên.
"Em cứ nói thế." Luân nói. "Anh nghe hiểu."
Cô bé nhìn hắn một lúc. Rồi cười. Cái cười toe toét, lộ cả hai cái răng khểnh.
"Thế em nói nhé." Cô bé bảo. "Anh ơi, cái gà này anh nướng ngon nắm. Ngon hơn mịe em nướng."
Bốp.
Một bàn tay to như cái quạt nan giáng xuống vai Luân.
Cả người hắn chúi về phía trước, suýt úp mặt vào đống lửa. Bả vai tê dại xuống tận khuỷu tay. Trong một nhịp thở, hắn tưởng xương đòn mình vừa gãy làm đôi.
"Chú mi ướp gà kiểu chi mà thơm dữ rứa?"
Luân quay đầu lại.
Rồi cứng đờ.
Cái đầu cua tóc mọc lởm chởm. Chuỗi phật châu nâu lấm tấm máu khô quấn cổ tay. Cây trượng sắt đen trũi dựng bên hông. Tấm áo nâu sồng vá chằng vá đụp.
Gã thầy chùa trong rừng Vân Sơn.
Gã chẳng buồn nhìn Luân. Gã ngồi phịch xuống cạnh đống lửa, mắt dán vào con gà, cánh mũi phập phồng.
"Tau xin miếng."
Luân ngẩn ra một nhịp, rồi vội xé nửa con gà đưa sang. Gã thầy chùa cầm lấy, cắn một miếng to, nhai rau ráu, gật gù.
Rồi gã nheo mắt nhìn Luân. Ngắm nghía.
"Ê. Cái mặt ni tau thấy quen quen."
Luân nín thở.
"À!" Gã vỗ đùi đánh đét. "Cái thằng bị treo trên cây! Cái thằng họ Tr..." Gã khựng lại. Liếc quanh. Liếc Đan. Rồi gã ghé sát tai Luân, hạ giọng, cái giọng hạ rồi mà vẫn to như người ta gọi nhau qua ruộng. "Tau dặn mi rồi, đừng có khai tên tau ra với ai nghe chưa."
"Em có biết tên anh đâu." Luân nói.
Gã thầy chùa ngớ ra.
"Ờ hỉ." Gã gãi cái đầu cua. "Rứa thì tốt. Cứ rứa."
Rồi gã cúi xuống gặm tiếp. Trong ba hơi thở, nửa con gà đã chỉ còn bộ xương.
"Anh cũng đi thi à?" Luân hỏi.
"Thi chi." Gã nhổ một mẩu xương. "Tau đi phu. Phu thì được xuống vực khiêng cáng. Dưới vực có cái tau cần."
"Cái gì ạ?"
Gã thầy chùa không trả lời. Mắt gã đã ngước lên cành cây cổ thụ ngay trên đầu đống lửa.
"Người anh em."
Một giọng thong thả, nhẹ, trong, vọng xuống từ trên cao.
Trên cành cây, một bóng áo xanh thanh mộc đang ngồi vắt vẻo, một chân buông thõng đung đưa, cây sáo trúc xanh biếc giắt ngang lưng. Không biết đã ngồi đấy từ bao giờ.
"Người anh em có bao giờ thấy nhà sư nào đi ăn xin mà to xác như nhà sư này chưa?" Thiếu niên áo xanh nói, mắt nhìn xuống gã thầy chùa, giọng thành thật như người hỏi giá gạo. "Ta e cả chùa phải nhịn ba ngày mới nuôi nổi một bữa."
Gã thầy chùa khựng lại giữa miếng nhai.
Rồi gã ngẩng phắt lên, cái xương gà chỉ thẳng lên cành cây.
"A! Thằng mặt trắng! Mi tưởng tau không thấy mi hả?" Gã đứng bật dậy, trượng sắt kéo lê trên đất ken két. "Mi chưa trả tau Giải Phược Châu mô nghe! Xuống đây!"
"Trả? Ta mượn của nhà sư bao giờ mà đòi trả?" Thiếu niên phủi tà áo. "Vật ấy ta lấy của bọn áo đen. Bọn áo đen lấy của ai thì ta không biết. Nhà sư muốn đòi thì xuống vực mà đòi bọn ấy."
"Của mi cái con..."
"Hai anh! Hai anh bình tĩnh ạ!" Đan hốt hoảng nhảy vào giữa, hai tay giơ lên như đang can hai con trâu húc nhau. "Đêm hôm rồi, mai còn thi nữa mà!"
"Dạ đúng ạ. Thôi thôi hai anh." Luân cũng vội đứng dậy, chìa cái xiên gà còn lại ra như chìa miếng trầu làm lành. "Còn miếng nữa này. Hai anh chia nhau đi ạ."
Gã thầy chùa liếc miếng gà. Liếc lên cành cây.
Rồi ngồi phịch xuống, giật lấy miếng gà.
"Được. Nể mặt chú mi."
Trên cành cây, thiếu niên áo xanh bật cười khẽ.
Đúng lúc ấy, cả góc trại xôn xao.
Trên con đường đất phía dưới, dẫn ra con suối ở chân đồi, có một người con gái đi lên. Áo giao lĩnh thiên thanh đã sờn vai, tóc buộc cao bằng dải lụa trắng, Gươm Lạc Hồng đeo bên hông. Vai nàng gánh một đôi thùng gỗ đầy nước. Đòn gánh tre cong xuống. Nước đầy tới miệng thùng mà không sóng sánh.
Nàng gánh nước như bao người trong trại. Bước chân đều, dứt khoát, không nhìn ai.
Bám sát phía sau là một thư sinh áo lam, phe phẩy quạt giấy. Sau lưng gã là hai tên gia nhân, áo nâu, khăn lượt, lóc cóc chạy theo.
"Nghi à, em để chúng nó gánh cho." Giọng Trịnh Quang Khải vang lên rành rọt trong đêm, đủ to để nửa sườn đồi nghe thấy. "Anh mang người theo là để làm gì? Em là Quốc Nữ, em gánh nước như con ở thế này, người ta nhìn vào người ta cười cho."
Nghi không đáp. Cứ gánh.
"Luật trại là luật của Thái Úy, cha anh đã có ý kiến với Lễ Bộ rồi. Luật ấy làm cho mấy đứa dưới phủ, chứ có làm cho người như em đâu." Khải rảo bước theo, giọng hạ xuống, mà vẫn đủ to. "Mà cái vực ấy năm nay không như mọi năm. Người ta bắt ký cả giấy chấp nhận chết cơ mà. Em muốn đỗ đầu thì lúc nào chẳng được. Cha anh chỉ cần một câu. Danh sách nó nằm ở Lễ Bộ, chứ có nằm dưới cái vực ấy đâu."
Nghi vẫn gánh.
Khải phẩy quạt. Hai tên gia nhân chạy lên, một đứa đưa tay định đỡ lấy đầu đòn gánh.
Nghi dừng lại.
Nàng không quay đầu. Nàng chỉ nói. Giọng không to. Mà hai tên gia nhân rụt tay lại như chạm phải lửa.
"Luật trại. Ai làm phần người ấy." Nàng nói. "Người nhà thì ra khỏi trại trước giờ Dậu. Giờ này là giờ Tuất rồi."
Rồi nàng gánh tiếp.
"Nghi! Em nghe anh nói không đấy?"
Người con gái áo thiên thanh đi thẳng, không quay đầu lấy một lần. Hai thùng nước trên vai nàng không sóng sánh lấy một giọt nào.
"Hầy." Gã thầy chùa gặm nốt miếng gà, nhổ toẹt cái xương ra, mắt nheo lại nhìn theo bóng áo lam. "Thằng nớ nhìn ngứa mắt quá hè."
Rồi gã đằng hắng một tiếng, ngửa cổ, cất giọng ngâm nga rõ to:
"Kẻ môi kẻ mắt kẻ hồng,
Lại gặp phải kẻ vô lại!"
Cả góc trại im bặt một nhịp.
Rồi trên cành cây, một tiếng cười bật ra.
"Chà." Thiếu niên áo xanh ôm bụng. "Nhà sư làm thơ hay quá. Hay tới mức ta nghe xong không biết mình vừa nghe cái gì."
"Mi chê chi?"
"Ta không chê." Thiếu niên ngồi thẳng dậy, giơ một ngón tay lên, mặt nghiêm như ông đồ giảng bài, rồi cũng ngâm:
"Làm thơ là phải có vần,
Nếu không có vần là nó bị ngang."
Mấy đống lửa xung quanh có tiếng cười khúc khích.
Gã thầy chùa đỏ mặt tía tai, đập trượng xuống đất.
"Rứa thì như răng mới vừa lòng mi? Mi làm thử coi!"
Thiếu niên áo xanh thong thả phủi tay, rồi ngâm. Lần này chậm rãi, tròn vành rõ chữ, đúng nhịp lục bát, giọng ngân như tiếng sáo:
"Kẻ môi kẻ mắt, son hồng,
Giai nhân kẻ phải, kẻ không ra gì."
Im lặng nửa nhịp.
Rồi cả sườn đồi cười ồ.
Không riêng gì góc này. Mấy đống lửa bên cạnh cũng cười. Xa hơn nữa, có đứa còn vỗ tay. Tiếng cười lan đi như lửa bén rơm khô, chạy dọc cả một triền đồi đầy những đứa đã ngồi suốt buổi tối trong sợ hãi, trong im lặng, nhìn về phía cái vệt mây trắng dưới vực, bây giờ mới tìm được một cái cớ để cười.
Trên con đường đất phía dưới, người con gái áo thiên thanh, lần đầu tiên trong cả buổi tối, dừng chân lại.
Nàng không quay đầu. Nhưng bờ vai nàng, dưới cái đòn gánh tre, khẽ rung lên một cái.
Hai thùng nước sóng sánh. Tràn ra một giọt.
"Mấy thằng nhà quê kia!"
Trịnh Quang Khải quay phắt lại, mặt đỏ bừng, cây quạt chỉ thẳng lên cành cây.
"Chúng mày có biết đang nói với ai không?"
Gã thầy chùa nhổm dậy, vươn vai một cái, xương kêu rắc rắc. Gã bước tới hai bước, đứng chắn trước đống lửa, cái bóng đổ dài trùm xuống tận chân dốc.
"Bố mi không cần biết."
Gã chống trượng sắt xuống đất một cái. Thịch. Đất nứt ra một vệt.
"Ở cái trại ni, ai gánh nước người nấy, chưa đứa mô hơn đứa mô. Mi có cấp bậc chi chưa? Chưa. Tau có chưa? Chưa. Rứa thì mi với tau ngang nhau."
Gã nhe răng cười.
"Mà mi lại yếu hơn tau. Rứa thì mi phải gọi tau bằng bố mới đúng phép."
Mặt Khải chuyển từ đỏ sang tím. Cây quạt trong tay gã gãy đánh rắc một tiếng. Gã bước lên một bước, tay đưa về phía chuôi gươm...
"Đêm hôm rồi mà vui nhỉ."
Một giọng trầm cắt ngang.
Hồ Hoàng Nam từ trong bóng tối bước ra, tay xách một cái đèn lồng. Trên cánh tay anh buộc một dải vải đỏ, cái dải thầy Giám phát cho trưởng tốp phu lớp Trượt. Mặt anh không có chút biểu cảm nào.
Anh đưa mắt nhìn một lượt. Cái đống lửa. Mấy cái xương gà vương vãi. Đám lông gà chưa kịp vùi. Mấy khuôn mặt đang đơ ra.
"Các em." Hoàng Nam nói, giọng hết sức bình thản. "Luật trại cấm săn bắt trong khu vực khảo thí. Cấm gây gổ. Cấm rút binh khí trước mặt người không cầm binh khí."
Không ai dám thở.
"Anh mà báo lên quan sát hạch." Anh hất cằm về phía dãy nhà gỗ trên đỉnh đồi. "Thì thí sinh bị gạch tên, phu bị đuổi về. Kể cả công tử nhà Thượng Phụ."
Khải nghẹn họng. Tay gã rời khỏi chuôi gươm.
Gã nhìn Hoàng Nam. Nhìn dải vải đỏ trên cánh tay anh. Nhìn cái áo the cũ, cái lưng gù. Rồi gã phất tay áo, quay lưng đi. Hai tên gia nhân lóc cóc chạy theo.
"Ba ngày nữa xuống vực." Hoàng Nam quay đi, nói vọng lại, không nhìn ai. "Để dành sức mà đánh nhau với cái ở dưới đó. Đánh nhau ở đây thì phí."
Anh đi được mấy bước thì dừng. Không quay lại.
"Luân. Con gà ấy ngày mai em báo với anh là gà nhà ai cho."
"Dạ."
"Còn cái xương thì vùi cho kỹ."
Ở một góc khác của trại, gần khu lều Nghệ khoa, có một đống lửa to hơn cả.
Quanh đống lửa ấy là con gái. Hơn chục đứa. Đứa thi nhánh quân y, đứa là chị nuôi quân, đứa khâu vá cờ áo thuê cho trại. Đứa nào cũng mệt, cũng rét, mà miệng thì không đứa nào nghỉ.
"Mày có thấy cái đứa ngồi một mình ở rìa kia không?" Một đứa hất hàm. "Cái đứa ôm cây đàn nguyệt ấy."
"Thấy. Nó thi nhánh đàn hát khao quân."
"Đàn hát khao quân." Một đứa khác nhại lại, kéo dài giọng. "Nghe thì sang. Mà nói cho đúng thì là đi hát cho lính nghe. Hát cho lính nghe thì khác gì ả đào ở mấy xóm ven sông?"
Mấy đứa cười khúc khích.
"Nghe đâu trước kia nó đi hát rong ngoài chợ. Mẹ nó cũng hát rong. Chẳng biết bố là ai."
"Thế thì đúng rồi còn gì."
Đào Thị Yến, theo trại làm thuê việc sổ sách cho kho thuốc, ngồi giữa đống lửa, lưng thẳng, tay khép vạt áo. Cô không nói gì. Cô chỉ mỉm cười. Cái nụ cười rất đẹp, rất đúng lúc, cái nụ cười mà ai nhìn vào cũng hiểu là đồng ý mà chẳng ai bắt được cô đã nói câu gì.
Ở rìa đống lửa, cô gái áo xám vẫn ngồi đấy, lưng quay về phía mấy đứa. Cô không ngẩng lên. Cô lau cây đàn nguyệt bằng một mảnh vải, lau từng phím, chậm rãi, như chẳng nghe thấy gì. Có khi cô nghe thấy thật. Có khi cô đã nghe câu ấy quá nhiều lần trong đời để còn thấy nó đáng nghe.
Rồi đám con gái chuyển sang chuyện khác. Chuyện gì cũng được. Chuyện đứa nào ở phủ Đông Lộ có cái nốt ruồi to như hạt đỗ ở cằm. Chuyện đứa nào ở Hà Thành mang theo ba hòm áo mà hòm nào cũng đòi người khiêng. Chuyện Trịnh công tử đẹp thì đẹp mà vênh như con gà trống thiến. Chuyện con trai thứ nhà Thái Úy lạnh như tiền, đứa nào lại gần cũng bị đuổi. Chuyện Diêu Hoa Quốc Nữ gánh nước như đàn ông, mà gánh không sóng sánh một giọt.
Rồi tới chuyện ấy.
"Mà chúng mày có thấy cái anh bên khu Nghệ không?" Một đứa hạ giọng, mắt sáng lên. "Cái anh thổi sáo ấy. Áo xanh ấy."
"Anh Sáo à?"
"Ừ! Anh Sáo!" Cả đám rộ lên. "Da trắng như trứng gà bóc!"
"Trắng hơn cả tao."
"Trắng hơn cả mày thì dễ quá, mày đen như củ súng."
"Mà mặt thì đẹp như con gái. Cao nữa. Nói năng thì như ông đồ, nghe mà mát cả ruột."
"Nghe đâu anh ấy thi nhánh đàn hát, mà chẳng ai biết con nhà ai, quê ở đâu. Hỏi thì anh ấy cười, bảo quê ở dưới xuôi."
"Dưới xuôi là dưới nào?"
"Thì dưới xuôi."
"Tao mà được anh ấy thổi cho một bài..."
"Thôi đi mày, anh ấy mà nhìn mày thì anh ấy thổi sáo thành kèn đám ma!"
Cả đám cười ngặt nghẽo, cười lăn lộn trên chiếu.
Cô gái áo xám ôm cây đàn nguyệt, đứng dậy, đi ra khỏi đống lửa. Không ai để ý.
Cô đi tới một mỏm đá ở rìa trại, chỗ nhìn xuống được cái vệt mây trắng dưới vực.
Đêm ấy trăng non. Trăng mảnh như một sợi chỉ bạc vắt trên ngọn núi phía Tây. Dưới trăng, biển mây trong lòng vực cuộn lờ đờ, lúc sáng lúc tối, như hơi thở của một con vật khổng lồ đang ngủ.
Cô ngồi xuống mỏm đá. Tháo vải bọc đàn. Lên dây.
Rồi cô gảy.
Tiếng đàn nguyệt trong vắt, rơi xuống từng tiếng, từng tiếng một, như những giọt nước rơi xuống lòng giếng sâu. Rồi cô hát. Giọng không to. Giọng khe khẽ, trầm trầm, chỉ đủ cho mỏm đá ấy nghe.
Trăng non treo ngọn tre già,
Ru con con ngủ, mẹ ra bến chờ.
Chờ ai nước cạn trơ bờ,
Thuyền ai qua đó cho nhờ nhắn con.
Tiếng đàn dừng lại một nhịp, lơ lửng, như người đứng ở bến nhìn theo một con thuyền.
Rồi có tiếng sáo.
Tiếng sáo trúc cất lên từ phía sau lưng cô, cao, trong, mảnh như sợi tơ. Nó không lấn tiếng đàn. Nó đi theo tiếng đàn, đi đúng từng nốt, lượn quanh tiếng đàn như con chim én lượn quanh mái đình, đưa lại đúng bốn câu cô vừa hát. Không sai một nốt.
Rồi tới chỗ ấy, tiếng sáo ngập ngừng. Chùng xuống. Như người đi đường tới ngã ba, không biết rẽ lối nào.
Tiếng sáo dừng.
Cô gái áo xám không quay lại. Tay cô vẫn đặt trên phím đàn.
"Cô hát tiếp đi." Giọng người thổi sáo cất lên sau lưng cô. Giọng phương Nam, nhẹ, trong, chậm rãi, mỗi tiếng đặt xuống như đặt một quân cờ. "Ta xin cô. Cô hát tiếp đi."
Cô im một lúc.
Rồi cô gảy. Và hát nốt.
Con ơi, trăng khuyết lại tròn,
Mẹ đi, còn lại gối mòn đầu hiên.
Tiếng đàn tắt.
Sau lưng cô, rất lâu, không có tiếng động nào. Chỉ có tiếng gió lùa qua cỏ tranh. Tiếng biển mây cuộn dưới vực, ù ù, như tiếng sóng ở xa lắm.
"Tám năm." Người thổi sáo nói. Giọng khẽ hơn lúc nãy nhiều. "Tám năm ta đi tìm hai câu ấy."
Cô gái áo xám quay lại.
Dưới trăng non, một thiếu niên cao ráo đứng cách cô mấy bước, áo xanh thanh mộc bạc màu, tay cầm cây sáo trúc xanh biếc. Mặt trắng, đẹp, đẹp như cái đám con gái bên đống lửa kia vừa tả, mà mắt thì không cười như chúng nó tả. Mắt anh nhìn cây đàn nguyệt trên tay cô, như người nhìn một thứ đã đánh mất từ lâu lắm.
"Năm ta lên bảy, ở một bến sông rất xa, có một người đàn bà ôm cây đàn nguyệt ngồi dưới gốc gạo hát khúc này." Anh nói. "Người ta cho tiền, bà không lấy. Người ta cho cơm, bà cũng không ăn. Bà chỉ hát. Hát tới câu thứ tư thì dừng, rồi bỏ đi. Hôm sau lại hát, lại dừng. Ta đứng nghe ba hôm. Tới hôm thứ tư thì bà không tới nữa." Anh ngừng lại. "Về sau ta hỏi khắp nơi. Hỏi con hát, hỏi ả đào, hỏi thầy đàn. Không ai biết khúc này. Không ai biết hai câu sau."
Cô gái áo xám nhìn anh. Không nói gì.
"Cô học khúc này ở đâu?"
"Ngoài chợ."
"Khúc này không ai hát ngoài chợ." Anh nói. "Ta nghe hết các chợ rồi."
"Thì anh nghe chưa hết."
Cô đứng dậy, bọc cây đàn lại trong mảnh vải thô, bọc kỹ, buộc chặt.
"Người đàn bà ấy." Anh nói, khi cô đã quay lưng đi. "Cô biết bà ấy bây giờ ở đâu không?"
Cô dừng chân. Không quay lại.
"Người hát khúc ấy thì không hát nữa." Cô nói. "Anh đừng tìm nữa."
Rồi cô đi. Tà áo xám lẫn vào bóng tối giữa những đống lửa của trại.
Thiếu niên áo xanh đứng lại một mình trên mỏm đá. Anh nhìn theo cô rất lâu. Rồi anh đưa cây sáo lên môi, thổi lại hai câu cuối. Thổi rất khẽ. Thổi đi thổi lại, như sợ quên.
Con ơi, trăng khuyết lại tròn.
Mẹ đi, còn lại gối mòn đầu hiên.
"Cứu! Ai đó cứu với!"
Tiếng gào xé toạc màn đêm.
Luân đang vùi đám xương gà xuống đất thì ngẩng phắt lên. Từ phía con dốc dẫn xuống khu lều y dược, một bóng người lảo đảo chạy lên. Vấp ngã. Bò dậy. Lại chạy.
Là một thanh niên người dong dỏng, gầy mà rắn như cây sào tre, tóc tai rũ rượi, vạt áo ám vàng những vệt nghệ và nồng mùi thuốc bắc. Hai tay anh ta ghì chặt lấy một người con gái trên lưng.
Người con gái ấy nằm rũ trên lưng anh ta, hai tay buông thõng đung đưa theo từng bước chạy, mái tóc xõa che kín nửa mặt.
"Có ai biết thuốc không?" Người thanh niên gào lên, giọng vỡ ra, chân khuỵu xuống ngay giữa vòng lửa của phu. "Làm ơn! Cô ấy lại lên cơn rồi! Ai cứu cô ấy với!"
Luân bật dậy.
Và trong cái khoảnh khắc ánh lửa hắt lên mặt người con gái, hắn thấy một thứ làm ruột gan hắn thắt lại.
Môi tím ngắt. Da trắng bệch tới mức gần như trong suốt. Trán lấm tấm mồ hôi lạnh. Lồng ngực nhô lên hụp xuống rất nhanh mà rất nông, như người chết đuối cố ngoi lên mặt nước.
Và ở khóe miệng, một vệt máu đỏ tươi đang rỉ ra, chảy dài xuống cằm.
Trăng non treo ngọn tre già,
Ru con con ngủ, mẹ ra bến chờ.
Chờ ai nước cạn trơ bờ,
Thuyền ai qua đó cho nhờ nhắn con.
Con ơi, trăng khuyết lại tròn,
Mẹ đi, còn lại gối mòn đầu hiên.