Lúc trời vừa rạng, Trần Hưng Đạo đứng ở cửa lều Trống nghe người lặn sông báo bè bên kia đã rã hết, và ông biết việc còn lại từ lúc ấy không phải việc của ông.
Người lặn sông đứng trước ông, tóc còn nhỏ nước, áo ướt dính vào người, bùn lạch bết tới đùi. Y báo ngắn: bè rã cả, gỗ trôi xuôi, mười người về đủ, bên ấy không thấy ai dưới nước. Y báo xong thì đứng im, đợi.
Ông gật. Ông bảo y đi thay áo, ăn bát cơm, nằm một lúc. Y lắc đầu. Y bảo y đợi ở lạch, cạnh thuyền.
Ông để y đi.
Trong lều, vua ngồi trước cái bệ đất, hai tay đặt trên gối, không đặt lên mặt đồng. Ngọn đèn trong lều đã cạn dầu, ngọn lửa leo lét. Vua đã nghe hết. Mặt vua không đổi. Vua ngồi như thế từ lúc nào, ông không biết. Có khi từ nửa đêm.
Trong góc lều tối, thúc tổ ngồi im từ lúc nào. Hai gã lính áo chàm canh cửa đang nói khẽ với nhau, một gã ngó vào cái góc ấy thì thôi nói, gã kia cũng thôi theo. Ông bảo cả hai ra đứng cách lều mươi bước, vì việc sắp nói không phải việc cho người đứng cửa nghe.
Ông bước vào, quỳ một gối trước vua.
Ông không nói ngay. Ông nghĩ tới những gì đã thấy mấy hôm nay. Ngựa bên kia gầy. Người bên kia ốm, đau bụng, người lặn sông đã kể từ đêm hai mươi chín. Bè rã. Ngày nào ngựa cũng xuống uống hai bận, bận sáng khi nắng mới chạm mặt sông, kín bãi. Người cưỡi ngựa nhảy xuống, lội ra, vốc nước vã lên mặt. Lội dưới nước thì không cầm được cương, không cầm được giáo. Ông đã ngó cái ấy từ lưng đồi bao nhiêu buổi sáng.
Mà ông cũng nghĩ tới đường kia. Không đánh. Đợi. Bên kia không bè, không qua được sông. Ngựa ốm, người ốm. Họ ở lại trong cái kinh không thóc ấy được bao lâu nữa. Mươi hôm. Có khi ít hơn. Sau đó họ đi. Bên này không ai phải chết.
Ông nghĩ tới những người trên đồi. Hai đường, đường nào cũng có giá. Đánh thì có người bên này không về. Đợi thì người bên này về đủ, mà dân phải ngồi thêm mươi hôm trên đồi, ăn rau dại, ngó sang cái kinh của mình có người khác ở. Người áo chàm thì đánh hay đợi cũng tan. Ông biết thế từ sáng mười bảy, hôm vua nói với ông về cái kho, và đêm hai mươi tư ông còn biết thêm họ đang mờ dần, chỉ có họ là chưa hay. Những ngày còn lại ấy họ được dùng vào việc gì, ông không chọn thay họ được, cũng như ông không chọn thay vua.
Hai đường ấy, ông đã nghĩ suốt đêm, trên mép đồi. Đường nào ông cũng thấy được chỗ nó dẫn tới. Đường nào ông cũng chuẩn bị được. Voi đã xuống bãi cát. Thuyền đã sẵn trong lạch. Người đã chọn từ chiều qua.
Ông ngẩng lên.
– Đánh thì đánh sáng nay, lúc họ xuống uống. Đợi thì mươi hôm nữa họ tự đi. Thần bày được cả hai đường, thần không chọn thay bệ hạ. – Trần Hưng Đạo nói.
Vua ngó ông. Ông ngó lại, không cúi.
Ông đã từng quỳ trước những người ngồi ở chỗ ấy, ở đời kia. Có một lần, giữa lúc địch tràn xuống, người ngồi trên hỏi ông có nên thôi không, và ông đã đáp rằng muốn thôi thì hãy lấy cái đầu ông trước đã. Câu ấy ông đáp được, vì đó không phải chọn đường, mà là đỡ cho người ngồi trên khỏi ngã. Còn đi đường nào thì người ngồi ở chỗ ấy chọn. Ông chỉ bày.
Vua không hỏi ông nên chọn đường nào.
Vua im một hồi. Ông thấy vua ngó ra cửa lều, ngó về phía trại, phía những mái chiếu căng, phía những cột khói bếp đầu tiên của buổi sáng đang bốc lên.
– Đợi thì họ cũng đi, mà dân còn phải ngồi trên đồi ngó sang nhà mình thêm mươi hôm. Người áo chàm còn chừng mười hai ngày. Đánh. – Vua nói.
Ông cúi đầu.
Vua nói thêm một câu, không to:
– Về đủ.
Ông chắp tay.
Ông không thấy nhẹ. Không thấy nặng. Ông chỉ thấy cái việc của ông, từ lúc ấy, đã khác. Việc của ông trước đó là bày. Việc của ông từ lúc ấy là làm.
* * *
Ông ra mép đồi.
Trời đã sáng hơn, đủ thấy rõ mép bãi cát bờ này. Ở bãi cát bờ Đông, phía dưới miệng lạch, con voi đứng ở mép nước, nước ngập quá gối, người dắt voi đứng cạnh nó. Từ đây chỉ thấy hai dáng nhỏ, một to một bé.
Ông cầm bó đuốc người lính đưa, đã châm sẵn, giơ lên cao, vẫy mấy vòng.
Dưới bãi cát, cái dáng bé giơ tay lên đáp.
Ông đưa trả bó đuốc, đi xuống lạch.
Thuyền đã sẵn. Người lặn sông cầm lái chiếc đầu. Mấy người thủy binh của y chèo, mặt còn hằn mệt sau một đêm dưới nước, mà không ai xin nghỉ. Lê Lợi đã ở trên thuyền, với mấy chục lính doanh, giáo dựng giữa hai gối. Người đi sau ông ấy, Lê Lai, ngồi ở mũi thuyền thứ hai. Ngũ Lão dẫn người áo chàm xuống mấy chiếc thuyền sau, người nào cũng cầm cán giáo, mặt không đổi, như sáng nào cũng thế.
Ông lên chiếc thuyền sau cùng.
Thuyền rời lạch, xiên lên phía Bắc, ngược dòng, đi sát bờ Đông dưới bóng lau một quãng, đoạn mới băng sang, đúng lúc bên kia còn đang nhốn nháo dọc bến vì mấy chiếc bè, chẳng ai ngó lên phía Bắc. Bên kia, bãi sông phía Bắc bến Đông, chỗ đêm hai mươi bảy người ta đã sang đánh, giờ vắng. Ngựa không buộc ở đó nữa từ hôm ấy. Chỉ còn mấy đống tro cỏ cháy, mấy cây gỗ đóng xuống cát còn trơ, cỏ bãi mọc lại non.
Thuyền cập bãi. Người lên, không hô, nép vào bụi lau, nằm xuống.
Ông lên gò cát ở đầu bãi phía Bắc. Gò thấp, mà cao hơn bãi một chút, đủ để ông thấy cả bãi sông, thấy cả bến Đông phía dưới, thấy cửa Đông. Ông nằm xuống cỏ trên đỉnh gò, đợi.
Cỏ gò ướt hơi đêm. Kiến bò lên tay ông, ông để mặc. Nắng sớm rọi xiên vào gáy. Bên dưới, trong bụi lau, người bên này nằm im, không ai động. Ông thấy người dẫn lính doanh nằm trong lau, người đi sau ông ấy nằm sát cạnh, đầu hơi ngẩng, mắt dán về phía bến.
Ở đời kia, ông đã nằm đợi như thế nhiều lần. Trên gò, trong lau, dưới mưa, giữa đêm. Lần nào cũng thế. Lúc đợi thì thời gian dài. Lúc đánh thì thời gian ngắn. Lúc về thì không ai nhớ được mình đã đánh bao lâu. Ông không nghĩ tới những lần ấy nhiều. Ông chỉ nhớ cái cảm giác cỏ ướt dưới ngực, và tiếng tim mình đập chậm, đều, như người đã quen.
* * *
Nắng đã xuống tới mặt sông.
Cửa Đông mở.
Ngựa tràn ra, như mấy buổi sáng trước. Xuống bến, xuống bãi cát, kín bãi. Người cưỡi ngựa dắt ngựa xuống mép nước, xuống ngựa, đứng dưới nước. Ngựa cúi đầu uống. Người cúi xuống vốc nước lên mặt, lên đầu, lên cổ. Tiếng ngựa hí, tiếng người gọi nhau, tiếng nước té. Không ai cầm giáo. Giáo dựng trên bãi, buộc trên yên, vứt trên cát.
Ông nằm trên gò, ngó.
Ngựa đông lắm. Kín từ chân bến tới tận chỗ bãi sông phía Bắc, chỉ cách bụi lau chỗ người bên này nằm vài trăm bước. Bãi cát vàng biến mất dưới thân ngựa, dưới người.
Ông ngó ra sông.
Giữa sông, có cái gì đó đang tới. Một vệt sẫm trên mặt nước, đi chậm, đều, từ phía bờ Đông sang. Lúc đầu chỉ thấy một cái gì dài nhô lên khỏi mặt nước, cong, như một cái cần câu. Người bên kia chưa ai thấy. Họ đang cúi đầu.
Vệt sẫm tới gần bến.
Lúc con Mộc nhô lên khỏi mặt nước ở mép bến, cả bãi ngựa đang cúi đầu uống chồm lên một lượt, và những người cưỡi ngựa đang đứng dưới nước không còn tay nào mà giữ cương.
Con voi đứng thẳng lên ở chỗ nước cạn, cao hơn mọi con ngựa trên bãi, nước chảy ròng ròng trên lưng, trên đầu. Người dắt voi ngồi trên cổ nó. Con voi giơ vòi lên.
Ngựa lồng.
Không phải một con. Cả bãi. Ngựa đồng cỏ chưa thấy voi bao giờ. Chúng hí lên, chồm lên, giật đứt dây, quay đầu, lao đi. Có con lao xuống sông, nước tung tóe. Có con lao ngược lên bãi, đâm vào những con khác. Có con quay đầu chạy về phía cửa Đông. Người cưỡi ngựa đứng dưới nước bị ngựa kéo ngã, bị ngựa giẫm, bị ngựa lôi đi. Có người bám được cổ ngựa, bị lôi theo. Có người buông, ngã xuống nước, vùng vẫy.
Ông đứng dậy trên đỉnh gò.
Ông giơ tay lên.
Bụi lau bên dưới động. Người bên này đứng dậy, chạy ra, không hô.
* * *
Lê Lợi dẫn lính doanh đánh dọc mép nước.
Ông thấy ông ấy từ trên gò. Ông ấy đi đầu, không chạy nhanh, mà không dừng. Lính doanh theo sau thành một hàng ngắn, giáo chĩa ra trước. Người đi sau ông ấy bám sát, như một người đã quen đi đúng chỗ ấy cả đời. Họ đánh vào những người cưỡi ngựa đang vùng vẫy dưới nước, đang cố leo lên bãi, đang tìm giáo. Người bên kia không cầm giáo. Người bên kia không có ngựa. Người bên kia ướt, mệt, ốm.
Ngũ Lão dẫn người áo chàm giữ đầu bãi phía Bắc, chỗ gò cát, chỗ đường về thuyền. Họ đứng thành hàng, cán giáo chống xuống cát, không xông lên. Có mấy người cưỡi ngựa không yên lao về phía họ, ngựa lồng không biết đường. Người áo chàm gạt, đẩy, cho ngựa chạy qua, không đâm ngựa. Có người bên kia ngã xuống trước hàng họ, họ không đâm. Họ giữ đường.
Người áo chàm đánh như họ vẫn đánh ở Ải, đều, im, không sợ. Họ không biết đây là trận cuối của họ. Dưới nắng sáng, ông không thấy đầu ngón tay ai mờ.
Ông đứng trên gò cát đầu bãi phía Bắc, tay không, và suốt trận ông chỉ giơ tay hai lần, một lần cho người xuống, một lần cho người về.
Ông không cầm giáo. Ông không xuống bãi. Ông đứng, ngó, đếm. Đếm ngựa chạy về cửa Đông. Đếm người bên này. Đếm thời gian.
Ở cửa Đông, ngựa chen nhau. Cửa hẹp. Ngựa lồng từ bãi chạy về, đâm vào ngựa đang chạy ra. Người trong thành nghe tiếng, chạy ra cửa, gặp ngựa lồng chạy vào. Tiếng hô, tiếng hí, tiếng gỗ vỡ. Cửa Đông tắc.
Ở chỗ nước cạn trước bến, con voi vẫn đứng, vòi giơ cao. Ngựa không dám tới gần nó. Bến Đông sát chân nó trống trơn.
Có một người cưỡi ngựa, ngựa còn yên, cố thúc ngựa lội về phía con voi, tay giơ cao cây giáo. Con ngựa lội được mấy bước thì đứng sững, hí lên, chồm ngược, hất người xuống nước. Con voi không động. Người dắt voi trên cổ nó cũng không động. Người ngã xuống nước vùng vẫy một hồi, đoạn bơi vào bờ, bỏ cả giáo.
* * *
Lúc ấy ông nghe tiếng vó.
Không phải tiếng ngựa lồng. Tiếng vó dồn, đều, nhiều, từ trong thành vọng ra. Ngựa có người cưỡi. Người bên kia đã dồn được ngựa trong thành lại, đang kéo ra cửa.
Ông giơ tay lần hai.
Bên dưới, người đi sau người dẫn lính doanh thấy trước, gọi một tiếng. Người dẫn lính doanh không ngoái lại. Ông ấy chỉ dừng, giơ cây giáo lên một cái cho cả hàng thấy. Lính doanh lùi lại, từng người, giáo vẫn chĩa ra trước, lùi dọc mép nước về phía bãi sông phía Bắc. Người áo chàm giữ đầu bãi cho họ lùi qua.
Không ai đuổi theo người bên kia. Không ai vào kinh. Không ai lên bãi lấy ngựa.
Ông đứng trên gò, đếm người lùi về. Ông thấy ông ấy, thấy người đi sau ông ấy, thấy lính doanh. Có mấy người bị thương, đồng đội dìu. Có một người bị ngựa giẫm vào chân, khập khiễng. Không ai nằm lại trên bãi.
Ông biết đây không phải một trận lớn. Không giết được bao nhiêu người. Không lấy được ngựa. Không vào được kinh. Mà ông cũng biết không cần lớn. Người bên kia đã mất bè. Đã mất ngựa, ngựa chạy tán khắp bãi, khắp cánh đồng quanh kinh, có con lao xuống sông trôi mất. Đã thấy voi. Đã biết bến này không phải chỗ của họ. Người ốm thì đã ốm. Người đói thì đã đói. Ông chỉ đẩy thêm một cái, đúng chỗ, đúng lúc họ không cầm gì trong tay. Có những trận người ta đánh để thắng. Lại có trận người ta đánh chỉ để kẻ kia tự hiểu mình đã thua, và tự đi, không ai phải đuổi.
Người áo chàm lùi sau cùng. Viên tướng trẻ dẫn họ đi sau cùng nữa, quay lưng về phía thuyền, mặt vẫn hướng ra bãi.
Ông xuống gò.
Thuyền đẩy ra. Mái chèo khua. Bờ bên kia lùi lại. Ở cửa Đông, ngựa có người cưỡi đã ra tới bãi, mà không xuống mép nước. Con voi đã quay đầu, bơi về phía bờ Đông, chậm, cái vòi nhô cao khỏi mặt nước.
Ông ngồi ở mũi thuyền sau cùng. Trong khoang, một người lính doanh bị trầy cánh tay đang vốc nước sông rửa chỗ trầy, nhăn mặt, rồi cười với người áo chàm ngồi cạnh, người kia cũng cười. Ông ngó lại bãi sông. Ngựa không chủ chạy tán khắp bãi. Người bên kia đứng ở mép nước, ngó theo. Không ai đuổi.
Ở mạn chiếc thuyền về sau cùng, ông thấy một người thủy binh vừa kéo lên khỏi nước một thằng bé áo da, tay nó vẫn nắm chặt một khúc dây cương đã đứt.