Tối ba mươi, hắn đi bộ từ Thái Miếu ra bến Đông, áo thường, không mang đèn.
Hai người lính gác theo sau, cách mấy chục bước, cũng không mang đèn. Đường không cần đèn. Hai bên phố, hiên nhà nào cũng có một ngọn đèn giấy, ngọn đỏ, ngọn vàng, ngọn đã cũ thủng một lỗ, gió thổi qua thì ánh sáng lay theo, nối nhau thành một vệt chạy dọc con phố tới tận cổng thành phía Đông. Cửa nhà nào cũng để ngỏ. Trong nhà có tiếng người, tiếng bát đũa chạm nhau, tiếng trẻ con chạy quanh mâm cỗ bị mẹ mắng.
Trong cung thì không treo đèn đỏ. Cung còn tang. Cổng cung chỉ thắp hai ngọn đèn trắng, đêm nào cũng thế, không câu đối, không cành đào. Người hầu già đã hỏi hắn từ hôm hai mươi tám có treo gì không. Hắn bảo không. Ông già gật, không hỏi lại, chỉ lặng lẽ cất cái hộp đựng đèn lồng đỏ vào sâu trong kho.
Lúc chạng vạng, hắn đã ở Thái Miếu.
Cổng Thái Miếu mở toang hai cánh từ lúc mặt trời lặn. Mười người áo vải đứng gác hai bên, giáo tre dựng sát người, áo độn chăn cũ, mặt người nào cũng đỏ vì gió. Người già nhất đứng gần cổng nhất, ai đi vào cũng cúi đầu chào, như chủ nhà đứng đón khách. Trong sân, ba cái chum đã cắm nhang dày, khói bay lên rồi bị gió bấc kéo đi. Người trong phố vào thắp từng tốp nhỏ, cắm xong thì đứng một lúc, vái về phía điện, rồi về.
Hắn vào điện. Trên bàn thờ tiên đế, mâm bánh em gái hắn gói hôm qua đã bày, những cái vuông ở giữa, mấy cái méo đặt lấp phía sau. Hắn rút một nén nhang, châm ở ngọn đèn giữa, cắm vào bát. Hắn đứng trước bài vị cha một chốc. Năm ngoái, đêm này, cha hắn cũng ở trong điện này, nằm trong linh cữu, mới đi được bốn ngày; đêm hôm sau, hắn chỉ có một nắm xôi nguội mà đặt lên án. Năm nay cha ở trên một tấm gỗ thếp chữ vàng, trước mâm bánh méo của đứa con gái út.
Thanh Vân ngồi trên chiếc chiếu trải ở góc điện, cạnh cái giá đèn, tay ôm gối. Thấy hắn quay lại, nàng toan đứng dậy. Hắn giơ tay bảo cứ ngồi.
– Muội ngồi tới sáng thật à? – Hắn hỏi.
– Muội đã xin rồi. – Nàng nói. – Tam ca bảo được.
– Lạnh thì gọi người mang thêm than.
– Muội có chăn. – Nàng nói, kéo tấm chăn mỏng trên gối lên cho hắn thấy, tấm chăn đã bị cắt mất một góc, chỗ góc ấy đã thành áo độn cho một người áo vải nào đó.
Hắn không nói thêm. Nàng cũng không.
Trước đó nữa, lúc trời còn sáng, hắn ngồi ở thư phòng. Người viết chữ vuông chép những dòng cuối của năm vào sổ ngày, chép chậm, chép xong thì gác bút, ngó trang giấy một hồi lâu.
– Ghi gì? – Hắn hỏi.
– Bẩm Bệ hạ, thần ghi: ba mươi tháng Chạp, trong kinh không ai đói. – Y nói.
Hắn gật. Ở góc gian bên, cành đào Quỳnh mang về cắm trong cái vò sành đã nở thêm mấy bông, hồng nhạt, cánh mỏng. Người viết chữ vuông không hỏi cành đào ở đâu ra. Y chỉ dời cái vò ra xa nghiên mực một chút, cho khỏi rơi cánh vào mực.
* * *
Bến Đông đêm ba mươi đông hơn ban ngày.
Người xóm chài không ngủ. Trước cửa nhà nào cũng có một đống lửa nhỏ, đốt bằng củi tre, bằng lưới rách, bằng mấy mảnh ván thuyền đã mục. Đàn ông ngồi quanh lửa uống rượu, đàn bà ra vào bưng bánh, trẻ con chạy từ đống lửa này sang đống lửa khác, áo mới mặc vào chưa quen, đứa nào cũng chốc chốc lại cúi xuống phủi vạt áo. Dưới gốc bàng, mái lá sáng rực vì nhang. Người đứng thắp chen nhau tới tận mép bậc đá, có người phải đứng dưới bãi, với tay cắm nhang lên tấm ván.
Cạnh mái, chỗ quen, người lặn sông ngồi bên một đống lửa. Mười người áo nâu ngồi quanh, chân trần duỗi về phía lửa, cánh tay để trần, hai chữ xăm trên da sẫm lại dưới ánh lửa. Không ai bện dây. Đêm nay họ ngồi không. Người áo nâu đứng đầu hàng hôm trước cầm một cái bát, trong bát có rượu, uống một ngụm, chuyền sang người bên cạnh. Cái bát đi một vòng quanh đống lửa, về tới tay người lặn sông thì y uống một ngụm, đặt xuống.
Thấy hắn, mấy người lóng ngóng chống tay xuống đất. Hắn giơ tay bảo cứ ngồi.
Hắn đứng ở rìa ánh lửa một chốc. Người lặn sông ngẩng lên, ngó hắn, khẽ gật đầu. Một người áo nâu khều một khúc củi vào giữa đống lửa, tàn lửa bay lên, tắt trong gió. Người ấy ngâm khẽ một câu gì đó, giọng trầm, chữ lạ tai, như câu hò của người đi sông ở một miền nào đó rất xa. Mấy người khác ngâm theo câu thứ hai. Người lặn sông không ngâm. Y ngó vào lửa, hai tay đặt trên đầu gối.
– Họ ngâm câu gì? – Hắn hỏi.
– Bẩm bệ hạ, câu hò lúc kéo thuyền qua chỗ nước xiết. – Y nói. – Lời thì tiểu nhân không nhớ. Nhịp thì nhớ.
Hắn đứng nghe hết câu thứ ba. Nhịp ấy chậm, nặng, như bàn chân người đang bấm xuống bùn. Con trai Chu tẩu ngồi chen giữa hai người áo nâu, há miệng ngâm theo, sai lời, mấy người áo nâu cười, có người xoa đầu nó.
Chu tẩu từ trong nhà đi ra, bưng một cái mẹt đầy bánh, thấy hắn thì khựng lại, suýt đánh rơi cả mẹt. Chị không quỳ, vì tay đang bưng. Chị chỉ cúi đầu thật thấp, đoạn chìa cái mẹt ra trước mặt hắn, như chìa cho bất cứ người nào đi ngang cửa nhà mình đêm ba mươi.
– Bẩm, dân phụ không biết bệ hạ ra. – Chị nói. – Bánh xóm chài gói vụng.
Hắn cầm một cái. Bánh còn nóng, lá dong ấm trong lòng bàn tay. Hắn không bóc. Hắn cầm theo, cảm ơn một câu. Chị đỏ mặt, quay vào, bước vấp ở bậc cửa, trẻ con trong nhà cười ầm lên.
Hắn đi tiếp, xuống cuối xóm.
Gian nhà của người chân trần không có lửa. Cửa mở. Bên trong tối, chỉ có ánh lửa của nhà bên cạnh hắt qua, rọi lên mép chiếu. Người ấy ngồi xếp bằng giữa nhà, không làm gì, lưng thẳng, ngó ra sông. Đôi giày vẫn nằm ở góc nhà, cạnh bó lau. Ngoài bậc cửa, có ai đó đã đặt một cái bánh, lá còn xanh, một bát rượu nhỏ, một nhúm muối trong cái chén sứt. Tấm phên nhà bên đã vá xong, nan mới vàng tươi giữa những nan cũ đen.
Hắn dừng ở ngoài bậc.
Người ấy thấy hắn thì đứng dậy, ra tới cửa, quỳ.
– Đứng dậy. – Hắn nói. – Đêm nay không ai phải quỳ.
Người ấy đứng dậy. Hắn ngồi xuống bậc đất trước cửa, cạnh cái bánh. Người ấy đứng một chốc, đoạn cũng ngồi xuống, cách hắn một khoảng bằng một người. Hai người ngó ra sông. Mặt sông tối, chỉ có ánh lửa của xóm chài in xuống thành những vệt đỏ run run. Bên kia sông, trên bãi bồi, cũng có mấy đốm lửa, nhỏ, xa, của những nhà ở bên ấy.
– Bẩm bệ hạ, dưới Hoành Châu đêm nay người ta cũng thắp. – Người ấy nói. – Ở cái mái dưới cây sào.
– Ngươi biết?
– Bẩm, thần đoán. – Người ấy nói. – Họ dựng cái mái ấy để có chỗ thắp đêm nay.
Hắn không đáp. Hắn ngồi thêm một lúc. Đoạn hắn đứng dậy, phủi đất ở vạt áo, đặt cái bánh Chu tẩu đưa xuống cạnh cái bánh của người xóm chài, thành hai cái nằm cạnh nhau trên bậc đất, chưa cái nào bóc, rồi mới quay đi. Người ấy vẫn ngồi ở bậc cửa, không vào. Hắn ngoái lại một lần.
* * *
Gần nửa đêm, hắn lên mặt thành cửa Đông.
Lão tướng đã ở đó. Lão đứng ở mép tường, áo khoác thêm một tấm da, hai tay giấu trong tay áo. Lính gác phiên đêm đứng dọc mặt thành, mỗi người cách nhau mười bước, giáo dựng. Không ai nói to. Từ trên này ngó xuống, cả kinh thành là một vùng đèn, phố nối phố, đèn nối đèn, chỗ đông nhất là chợ Đông với Thái Miếu, chỗ tối nhất là cung.
Ngoài phố, có tiếng pháo.
Một tràng ngắn, ở đâu đó phía chợ, rồi im. Lát sau, một tràng nữa, ở phía bến chung, dài hơn. Trẻ con reo lên. Chó trong phố sủa ran. Mùi thuốc pháo theo gió bay lên tới mặt thành, khét, hăng.
Lão tướng nghe tiếng pháo, không quay đầu. Lão đứng nghe hết tràng thứ hai, đoạn mới nói, giọng khàn:
– Bẩm bệ hạ, năm nay dân có pháo.
– Ừ. – Hắn nói.
Đêm ba mươi năm ngoái, trong thành không một tiếng pháo. Quân bên kia đóng kín cánh đồng phía Bắc, lửa trại cháy tới chân trời. Lương trong kho, chia cho cả thành, chỉ còn đủ hơn một tháng cháo loãng. Người trong thành ngồi trong nhà tối, không ai dám đốt lửa to. Hắn ngồi trên vọng lâu cửa Nam, giáp trụ còn ướt, chờ một tiếng trống mà không biết mình đang chờ.
Những điều ấy, hắn để trong bụng. Lão tướng ngó những vệt đèn dưới phố, như người đếm lại những thứ mình đã giữ được.
Cách mấy bước, một người lính gác trẻ đứng thẳng, giáo dựng, mà vai cứ run lên từng chặp. Lão tướng ngó sang. Người lính ấy chừng mười bảy, mười tám, quê ở một làng phía Tây, năm nay là năm đầu tiên ăn Tết xa nhà. Lão tướng đi lại, lấy trong tay áo một cái bầu da nhỏ, dúi vào tay người lính.
– Uống một ngụm. – Lão nói. – Một ngụm thôi. Xong thì đứng cho thẳng.
Người lính uống, sặc, ho, rồi đứng thẳng. Vai thôi run. Lão tướng cầm lại cái bầu, quay về chỗ cũ, không ngó người ấy nữa.
Hắn nghe tiếng pháo nổ lách tách đâu đó dưới bến chung, nghe tiếng cười của một đám người say rượu đi ngang chân thành, nghe tiếng nước sông vỗ vào chân bến Đông. Xa hơn nữa, ở một ngôi chùa trong thành, có tiếng chuông đồng, khẽ, đều, đánh tiễn năm cũ, cái chuông năm ngoái hắn ngăn người ta mang đi đúc nỏ. Tiếng nào cũng rõ. Trong cung, không có tiếng nào.
– Lão tướng về doanh đi. – Hắn nói. – Đêm nay lính được ăn cỗ.
– Bẩm, lão phu đứng thêm một lúc. – Lão nói.
Hắn không bảo lại. Hắn xuống thành. Xuống tới chân thang, hắn ngoái lên. Trên mặt thành, bóng lão tướng vẫn ở mép tường, tấm da khoác trên vai bị gió hất lên một góc. Cạnh lão, người lính trẻ đã thôi run, mặt quay về phía đồng trống, nơi năm nay không có một đốm lửa trại nào.
* * *
Giờ Tý, cổng Thái Miếu vẫn mở, người trong phố lũ lượt đi vào.
Lúc hắn về tới nơi, sân Thái Miếu đã đông hơn hẳn lúc chạng vạng. Người kín sân, kín cả bậc thềm, người nào cũng cầm nhang. Ba cái chum cắm đầy tới mức nhang cắm sau phải cắm chồng lên nhang cắm trước. Khói nhang bốc lên dày đặc, không bay đi được, đọng lại trên sân thành một lớp mù trắng dưới ánh đèn trong điện hắt ra. Mười người áo vải vẫn đứng ở cổng, giáo dựng, nhường lối cho người vào. Người già nhất đỡ một ông cụ chống gậy bước qua bậc cổng. Ông cụ cắm nhang xong, quay sang người áo vải ấy, hỏi quê ở đâu. Người áo vải lúng túng, bảo ở một làng ven sông, xa lắm. Ông cụ gật gù, vỗ vai người ấy hai cái, như vỗ vai một đứa cháu đi lính lâu ngày mới về.
Không ai biết hắn đứng ở đó. Hắn áo thường, đứng ở góc sân, cạnh gốc cây gạo trụi lá. Người đi ngang chen vào vai hắn, xin lỗi một câu rồi đi tiếp, không ngó mặt.
Có bà cụ dắt một đứa cháu nhỏ, cắm nhang xong thì quỳ ngay xuống nền sân, khấn thành tiếng. Bà khấn ông bà tổ tiên về ăn Tết. Bà khấn đứa con trai năm ngoái đi giữ cửa Bắc, không về. Bà khấn cả những người không có tên, những người áo nâu, áo chàm năm ngoái đứng trên mặt thành rồi không còn nữa. Đứa cháu quỳ bên cạnh, nghển cổ ngó vào điện, ngó ba ngọn đèn.
Trong điện, Thanh Vân vẫn ngồi ở góc, cạnh cái giá đèn. Nàng không ra. Nàng ngồi đó, ngó ra sân, ngó những người đang thắp.
Hắn nghĩ tới cái chỗ cuối cùng trong nồi. Trống đủ sức nuôi mười hai người có tên. Đang có mười một. Hắn biết đêm nay rồi sẽ có gì. Năm ngoái, cũng giờ này, cũng một lượt gọi không phải trả bằng gì. Năm nay, lượt ấy đi kèm một cái giá khác: người tới, nếu là người có tên, sẽ ngồi vào chỗ cuối cùng, và sau người ấy, chỗ nào cũng phải trả.
Dưới chân hắn, dưới mấy lớp đá, có cái gì đó khẽ ngân lên.
Không phải tiếng. Tai hắn bây giờ nghe được những tiếng rất xa, mà cái ngân ấy không đi vào tai. Nó đi lên từ dưới đất, qua đế giày, qua xương chân, như một sợi dây mảnh ai vừa khẽ chạm. Năm ngoái, hắn cũng cảm thấy nó, ngồi trên vọng lâu cửa Nam, không biết nó là gì.
Năm nay hắn biết.
Ngoài phố, một tràng pháo dài nổ lên, rồi một tràng nữa, rồi khắp nơi. Người trong sân reo lên. Có người khóc. Bà cụ quỳ dưới sân cúi rạp đầu xuống tận nền gạch.
Chữ hiện ra trước mắt hắn, giữa lớp khói nhang.
【Đinh! Năm cũ qua, năm mới tới.】
【Phát hiện dân chúng Lạc Việt thắp hương cúng giao thừa. Tết Nguyên Đán – điều kiện lễ hội: đủ.】
【Mở một lần triệu hoán lễ hội miễn phí. Thời hạn: trước giờ Tý đêm mùng một.】