Rạng mùng một tháng Mười, mẹ Lục Sình lại cắm nhang vào kẽ đá chân tường mặt trong cổng.
Đêm qua bà không ngủ dưới hiên. Lúc trời còn tối, từ cửa nhỏ đi về, hắn đã thấy bà ngồi ở chân tường, sát mép vòm, cái áo tơi của ai đó trùm lên đầu, hai tay ôm trước ngực. Mưa đã nhỏ, chỉ còn bay lất phất ngoài sân, dưới mép vòm thì khô. Đá chân tường còn đầy chân nhang cũ của hôm hai mươi, đỏ sẫm, có chân đã gãy ngang, có chân còn đứng.
Một người lính Ải cũ cầm bó đuốc canh từ trên bậc xuống, chìa ra cho bà mồi. Bà châm nén nhang vào ngọn đuốc, chờ cho đầu nhang đỏ hẳn, rồi quỳ xuống, cắm vào một kẽ đá trống, ở giữa mấy chân nhang cũ. Bà chắp tay trước ngực một chốc rồi buông xuống.
Trước kia, mùng một nào bà cũng phải đi bộ nửa buổi đường dốc mới lên tới đây. Tháng này bà không phải đi. Từ hôm bỏ bản, bà ở ngay trong Ải.
Người ba xóm dậy theo bà. Họ ra từng người một, tự dậy, tự tới. Nhang còn ít. Mấy nén còn lại trong lòng, bà bẻ ra, mỗi nén làm ba, chia cho người đứng gần. Mẩu nhang dài bằng ngón tay, cắm vào đá thì chỉ nhô lên một chút, phải cúi sát mới thấy đầu đỏ. Người đàn bà góa dắt ba đứa con tới, đứa lớn cầm mẩu nhang, hai đứa nhỏ cầm vạt áo mẹ. Đứa lớn cắm xong thì ngoái lại ngó mẹ, như hỏi cắm thế đã đúng chưa. Đứa nhỏ nhất thò tay định sờ cái đầu đỏ, mẹ nó kéo tay lại, không mắng. Ông trưởng bản cắm một mẩu, cắm xong thì lùi ra, nhường chỗ cho người sau.
Hắn đứng ở đầu dãy hiên, không tới gần. Mấy người ba xóm đi qua trước mặt hắn, cúi đầu, rồi lại đi, không ai dừng.
Cổng phía Bắc vẫn đóng. Ở mặt ngoài, mặt Bắc, là hình khắc người cầm giáo trên trán cổng, mặt quay xuống đồng trống. Nhang thì phải cắm ở mặt trong, sau lưng hình ấy. Người ba xóm không ai nhắc tới chuyện đó.
Lần trước hắn đứng ngay sát mép vòm, giữa mấy chục đốm đỏ, và có một dòng chữ hiện ra. Sáng nay không có dòng nào. Hắn cũng không chờ. Hắn biết cái sợi nối từ chỗ kẽ đá ấy về phía Nam vẫn ở đó, như người ta biết một lối đi đã quen chân trong nhà mình, không cần nhìn xuống.
Nông Bách đi ngang chỗ hắn, dừng lại.
– Bẩm bệ hạ, mẹ của người cầm cờ hết nhang rồi. – Ông nói khẽ. – Tháng sau thì không biết lấy đâu ra.
Hắn không đáp. Ông già cũng không chờ đáp, đi tiếp ra phía cổng, chỗ đêm qua cửa nhỏ mở cho mười bốn người.
Mấy mẩu nhang cháy nhanh, chưa được bao lâu đã tàn tới sát đá. Bà vẫn ngồi ở đó tới khi mẩu cuối cùng tắt. Ở góc sân phía Bắc, mấy người bên kia sang đêm qua đã ngồi dậy, nhìn sang chỗ đốm đỏ, không ai tới gần.
* * *
Sáng ra, hắn sang chỗ năm mươi người.
Họ ở sát chân vách phía Tây, trong một khoảng sân hẹp áp vào vách đá, mái che bằng phên. Lý Ông Trọng đi cùng hắn. Ở đầu khoảng sân có bốn lính Ải đứng gác, giáo dựng, không chĩa. Cơm thì người của đoàn dưới dốc phía Nam mang lên.
Năm mươi người ngồi dưới mái phên, áo trấn binh, giáp da xếp đống ở một góc, giáo đã thu. Thấy hắn, họ đứng cả dậy. Có người định quỳ, người bên cạnh níu áo lại, cả hai đứng lúng túng.
– Ngồi xuống. – Hắn nói.
Họ ngồi. Người trên nóc cổng đứng lại ở đầu khoảng sân, cao hơn mái phên. Hắn đi vào một mình.
Hắn hỏi ai là đội trưởng. Hai người giơ tay. Một người còn trẻ, mặt sạm, ngồi ở đầu dãy. Người kia ngồi ở giữa, tóc đã có sợi bạc ở thái dương, tay đặt trên gối. Hai bàn tay ấy to, chai, ngón cái bên trái có mấy vết cứa cũ chồng lên nhau, vết của lưỡi liềm. Sát bên gã có một đứa còn trẻ, tay không, vai chạm vai gã.
Hắn nhìn khắp lượt. Mặt người nào cũng đã gầy đi so với hôm hắn thấy họ ở cửa phía Nam, hôm hai mươi hai, lúc họ theo đoàn lên tới nơi. Áo vẫn là áo hôm bám vách, rách ở gối, ở khuỷu tay. Ở cuối dãy, một người đã có tuổi, má có vết sẹo kéo xuống cằm, ngồi day lưng ra khoảng sân, mặt hướng vào đá, không quay ra nhìn hắn. Mấy người ngồi gần người ấy cũng chừa ra một khoảng, không ai ngồi sát.
Giữa khoảng sân có cái nồi đã cạn, mấy cái bát úp. Bát của họ cũng là bát loãng, như bát của người ba xóm dưới hiên, như bát của lính trên tường.
Hắn ngồi xổm xuống trước người ở giữa, cho mắt mình ngang mắt gã.
– Ngươi người làng nào?
Gã đáp. Giọng bên ấy, nhanh, nuốt chữ. Hắn nghe không ra. Gã thấy thế, nói lại, chậm, từng chữ một, như người đọc từng chữ trên giấy.
Một làng dưới trấn. Ba sào ruộng. Hắn nghe ra được chừng ấy.
– Ruộng nhà ngươi, mùa này ai gặt? – Hắn hỏi.
– Bẩm, vợ tiểu nhân với ông bố già tự gặt lấy. – Gã nói.
Gã nói xong thì cúi đầu. Đứa ngồi sát gã cũng gục đầu xuống.
– Trong các ngươi, ai đọc được chữ?
Gã ngẩng lên, ngó hắn, rồi giơ tay. Mấy người quanh đó ngó gã.
– Bẩm, tiểu nhân đọc được, đọc chậm. Hồi nhỏ có người dạy trong làng.
– Hôm hai mươi, trên tường bắn xuống một tờ thư. Ngươi thấy chưa?
– Bẩm, chưa. – Gã nói. – Tờ ấy về lều lớn rồi, không ai được xem. Trong trại chỉ nghe kháo nhau.
Hắn gật. Hắn không nói trong thư có gì. Gã không hỏi lại.
Gã nhìn hắn, như còn chờ một câu nữa. Hắn biết câu ấy là câu gì. Bao giờ được về. Hắn không nói. Câu nào nói ra hôm nay, hắn sẽ phải giữ với cả năm mươi người.
– Ăn có đủ không? – Hắn hỏi.
– Bẩm, đủ. – Gã nói, nhanh quá, rồi nói lại, chậm hơn. – Bẩm, bằng người trên Ải.
Hắn đứng dậy. Đứa ngồi cạnh gã vẫn không rời gã ra, cả lúc mấy người khác đã ngả lưng lại vào vách đá.
Lúc ra khỏi khoảng sân, người trên nóc cổng đi bên cạnh hắn, bước chậm lại cho vừa bước hắn.
– Bẩm bệ hạ. Đứa ngồi cạnh gã, đêm ấy mất giáo trên gờ đá. – Y nói. – Lính trông họ kể lại.
Hắn không ngoái lại.
– Họ có hỏi gì không? – Hắn hỏi.
– Bẩm, chỉ một câu. Bao giờ được về. – Người trên nóc cổng nói.
– Ngươi bảo sao?
– Bẩm, mạt tướng bảo không biết. – Y nói. – Mạt tướng không biết thật.
– Có ai ốm không? – Hắn hỏi.
– Bẩm, hai người ho từ hôm mưa. Ông già giữ Ải đã cho mang thêm chiếu tới.
– Người ngồi cuối dãy, quay mặt vào đá?
– Bẩm, người dẫn đường đêm ấy, cũng là đội trưởng. Từ hôm vào đây chưa nói một câu nào. Cơm thì ăn.
* * *
Trưa, Phan Trung chờ hắn ở gian trại cạnh cổng. Ngoài sân, mưa vẫn còn lất phất, mái hiên nhỏ nước từng giọt xuống bậc.
Lão đứng. Giáp còn mặc, áo tơi đã cởi vắt trên tay. Nguyễn Trãi ngồi ở đầu án, Lê Mẫn ngồi ở đầu kia, cuốn sổ kho để mở. Hắn ngồi xuống sau án, bảo lão tướng ngồi. Lão không ngồi.
Hắn nói trước.
– Tối qua lão tướng xin ba trăm người. Ta nói chưa. Hôm nay ta nói vì sao.
Lão cúi đầu chờ.
– Từ đêm hai mươi bảy, người bên kia bỏ trại, mỗi đêm một ít. Người sang đây bảo, người về phía đèo còn đông hơn người sang. Bên kia chém người trước hàng quân, mà đêm qua vẫn có người sang. – Hắn nói. – Người ta bỏ trại là vì đói, vì mưa, vì nhớ nhà, mỗi người một cớ. Mỗi người tự đi, không ai rủ được ai đi cả trại.
Hắn ngừng một chút.
– Ba trăm người của lão tướng ra đồng trống, thì người bên kia thôi bỏ trại mà đứng lại với nhau. – Vua nói.
Lão không đáp. Hắn thấy hàm lão bạnh ra một cái rồi thôi.
– Đêm ấy người bên kia có một trận thật để đánh. Có người chết, có lương cháy. Sáng hôm sau, người còn trong trại sẽ căm cái Ải này, không ai còn nghĩ chuyện về. – Hắn nói.
Hắn quay sang viên phó trấn thủ. Gã đọc từ sổ.
– Bẩm bệ hạ. Đêm hai mươi bảy, hai mươi người. Đêm hai mươi tám, mười hai. Đêm hai mươi chín, mười bốn. – Gã nói. – Cả thảy bốn mươi sáu miệng ăn mới. Mấy đêm tới mà vẫn thêm chừng ấy người, thì kho Ải chỉ tới hai mươi lăm tháng Mười. Chuyến thóc mà không lên kịp, thì sau rằm phải bớt phần nữa.
– Bẩm Bệ hạ. Người bên kia sang bảo bát cơm trong trại đã loãng. – Người viết chữ vuông nói. – Lương bên kia còn tới bao giờ, thần không biết.
Hắn biết cả hai câu ấy. Hắn để họ nói cho lão tướng nghe.
– Chuyến thóc? – Hắn hỏi viên phó trấn thủ.
– Bẩm, tờ báo đi hôm hai mươi bảy, giờ này đã tới kinh. – Gã nói. – Nhanh thì quãng mùng chín, mùng mười thóc lên tới đây.
– Bẩm bệ hạ. – Lão tướng nói. – Nếu bên kia không đi, mà lương bên mình cạn trước?
– Bên ấy cạn trước hay mình cạn trước, ta không biết. – Hắn nói. – Ta biết bên ấy đông hơn mình nhiều lần, ăn nhiều hơn mình nhiều lần, mà sau lưng bên ấy là con đèo, thóc phải gánh qua đèo mới tới. Sau lưng mình là con dốc phía Nam, đường về kinh, có chuyến thóc đang đợi lên.
– Bẩm bệ hạ. Bên kia mà đánh lên trước khi đi thì sao? – Lão hỏi.
– Thì tường còn đây. Hôm mười hai bên kia đã thử một lần. – Hắn nói.
Lão không hỏi thêm.
– Tháng Chạp năm ngoái, năm nghìn người ra khỏi Ải này, ra giữa đồng trống. – Hắn nói. – Lão tướng biết họ về được bao nhiêu.
Lão không đáp câu ấy.
– Cửa nhỏ còn mở thì kho Ải còn hụt, đêm nào cũng hụt. – Hắn nói. – Đêm nào người trên nóc cổng cũng phải đứng sau cánh cửa ấy. Một đêm có kẻ lẫn vào mà khám không ra, cái giá ấy ta trả. Lão tướng không bằng lòng, ta biết.
Lão đứng lặng một hồi. Đầu lão vẫn cúi, mà vai lão thẳng lại.
– Bẩm bệ hạ. Lão phu mang câu ấy lên từ thư phòng. – Lão nói. – Lão phu vẫn nghĩ câu ấy đúng.
– Có thể đúng. – Hắn nói. – Chưa phải lúc này.
Lão còn đứng đó một chốc. Sau cùng, lão cúi đầu, quay ra. Ra khỏi gian trại, lão đi chậm, chậm hơn lúc vào, tay vắt áo tơi buông thõng bên người.
Một nghìn người lão đem lên, sáu ngày đường, vai người nào cũng có gánh lương, tới đây ngồi trên dốc trong mưa. Hắn biết lão xin đi không phải vì nóng ruột. Lão đã tính đường, tính dầu, tính cả số người không về.
Người viết chữ vuông nhìn theo lão, rồi cúi xuống, mở cuốn sổ ngày. Hắn thấy y viết mấy chữ. Viên phó trấn thủ khép sổ kho lại, ngồi im.
* * *
Quá trưa, mưa thưa dần.
Tới giữa chiều thì mây trên đồng trống rách ra từng mảng. Lần đầu sau ba ngày, có nắng rọi xuống bãi đá dưới cổng, rọi lên mặt tường ướt, đá bốc hơi lên mờ mờ. Lính trên tường cởi áo tơi ra phơi trên mép đá, có người cởi cả giày cỏ đặt lên đá cho ráo.
Hắn lên nóc cổng.
Dưới đồng trống, bên kia cũng đang phơi. Khói bếp bên ấy lên đều, đủ cả các đội, không còn chỗ nào lép nhép mấy cuộn khói củi ướt. Bao lương sau trại được kéo ra, trải trên chiếu, từng hàng dài. Người đi lại giữa mấy hàng bao, lật từng bao một. Bên kia còn phơi lương, tức là chưa định đi. Hắn đứng nhìn một hồi, tính xem mấy hàng bao ấy dài được bao nhiêu bước, rồi thôi tính. Trước trại, chỗ hàng áo màu tro, hai mươi cây gậy tre vẫn cắm ở đó, khô dần dưới nắng. Ở đầu trại, mấy dãy lều đã dỡ bớt, lều nào còn thì dồn sát vào nhau, chỗ trống giữa các đội rộng hơn hôm hắn mới lên.
Đêm nay cửa nhỏ lại mở, người trên nóc cổng lại đứng sau cánh cửa, viên phó trấn thủ lại ghi thêm một dòng vào sổ kho. Mỗi đêm như thế là thêm mười mấy bát loãng.
Ở góc nóc phía Tây, Thạch Sanh ngồi tựa mép tường, cái bọc dài để cạnh, cây cung dựng sau lưng. Bàn tay phải y để ngửa trên đầu gối. Đầu ngón giữa có một vệt sẫm, đã khô, đã thôi rỉ máu. Y co duỗi ngón ấy mấy lần, chậm, như thử xem nó còn nghe lời không.
Thấy hắn, y chống tay định đứng. Hắn lắc đầu. Y ngồi lại, ngẩng lên nhìn trời. Mây đã kéo về phía vách Đông. Trên mặt tường, mấy tấm áo tơi phơi trên mép đá nằm im, không tấm nào bị lật.
Hắn đứng bên cạnh y một hồi.
– Bẩm. Ngón này khô rồi. – Người tiều phu nói, mắt vẫn nhìn trời. – Tối nay mà lặng như bây giờ, thì tiểu nhân gảy được.
– Nếu gió không lên. – Hắn nói.
Y gật, kéo cái bọc sát vào chân. Hắn nhìn xuống bàn tay y. Vệt sẫm ở đầu ngón ấy, đêm nay mà gảy tới sáng, có khi lại nứt. Hắn không nói ra.
Nắng chiều lùi dần khỏi mặt tường, leo lên vách phía Đông rồi tắt.
Chiều mùng một, mưa tạnh, gió không lên lại.