Ra khỏi cửa Tây chưa đầy một dặm, Thạch Sanh nghe sau lưng có tiếng người ngã.
Y ghìm ngựa, quay lại. Một người áo nâu đã tuột khỏi yên, ngồi bệt giữa quan lộ, tay còn nắm dây cương. Con ngựa đứng yên bên cạnh, cúi xuống hít hít mái tóc gã, như hỏi gã ngồi đấy làm gì.
Mười người áo nâu ngồi trên lưng ngựa, mỗi người một kiểu. Người ngồi thẳng được thì ít. Phần nhiều ngồi như ôm một bó củi, hai chân kẹp chặt lấy bụng ngựa, lưng còng xuống, hai tay quàng cổ ngựa. Giáo tre buộc dọc yên, dài gấp đôi người, mỗi lần ngựa bước lại gõ vào mạn sườn nó một cái.
Thạch Sanh nhìn họ, nhớ chính mình.
Hồi tháng Tư, rời châu lỵ Tây Lĩnh, y cũng ngồi trên lưng ngựa như thế. Hai tay ôm cổ nó, như người rơi xuống suối ôm lấy một khúc gỗ trôi. Con ngựa đứng im giữa đường, không chịu đi. Dã Tượng đi bộ bên cạnh, đầu còn cao hơn đầu y, bảo y một câu. Y ngồi một lúc, nghĩ một lúc, rồi mới buông tay ra.
Gã trai trẻ nhất hàng đã nhảy xuống, đỡ người ngã dậy, giữ đầu ngựa cho đứng yên. Gã là người biết ngựa nhất trong mười người. Hôm mùng bảy, ở cổng Tây, chính gã đã chạy ra dắt ngựa cho Trạng Quỳnh.
Thạch Sanh thúc ngựa đi ngược lại, dọc theo hàng người.
– Buông cổ nó ra. – Y nói.
Mười người ngó y. Không ai buông.
– Ôm cổ nó, nó tưởng mình bị siết. – Y nói, chậm, như người đốn củi chỉ cho người mới vào rừng chỗ đặt nhát búa đầu tiên. – Buông ra. Ngồi thẳng lưng. Thả lỏng hai chân. Nó đi, người đi theo nó.
Người ngồi đầu hàng buông tay trước. Con ngựa khịt mũi, bước một bước, rồi bước nữa. Người ấy vẫn ngồi trên lưng nó. Mặt gã căng như sắp phải nhảy qua một con suối, nhưng gã ngồi được.
Từng người một buông ra.
Vua cưỡi ngựa giữa đoàn. Suốt từ lúc ra khỏi cổng, vua không nói câu nào. Áo vải thường, không lọng, không cờ. Ngoài cái thanh kiếm đeo bên hông, trông vua chẳng khác gì một người đi buôn trẻ tuổi đang vội.
Không ai nhắc tới công chúa. Không ai nhắc, mà ai cũng biết cả đoàn đi đâu, đi tìm ai.
Thạch Sanh quay ngựa lên đầu đoàn. Cái búa ôm trước ngực, cây cung thường đeo sau lưng. Ống tên bên hông còn hai mươi mũi. Sáng hôm qua là hai mươi hai.
Mũi thứ ba, hôm qua y không buông.
Y đã giương nó trên mái ngói, nhìn cái bóng ấy nhỏ dần trên nền trời. Buông, thì trúng lưng nó, có khi trúng người dưới móng nó. Y không buông. Cả đêm qua, y nằm nghĩ lại cái lúc ấy. Nghĩ tới sáng, y vẫn không biết buông thì đúng, hay giữ thì đúng.
* * *
Gần trưa, đoàn người tới một làng ven quan lộ.
Làng nhỏ, mấy chục nóc nhà, một cây đa đầu làng, một ngôi đình mái cong. Người làng đang đứng kín sân đình. Thấy đoàn người ngựa từ phía kinh lên, họ dạt cả sang hai bên, có người kéo con chạy vào ngõ.
Một ông già chống gậy đứng lại. Ông ngó mười người áo nâu, ngó mười cây giáo tre, ngó người trẻ tuổi đi giữa đoàn. Ông không biết đó là vua. Ông chỉ biết người cưỡi ngựa từ kinh lên thì phải cúi.
Vua xuống ngựa, đứng trước ông già.
– Hôm qua làng có thấy gì trên trời không?
Ông già run run.
– Bẩm… có. Rạng hôm qua, người làng vừa ra đồng, trời bỗng tối sầm một khoảng. Một cái bóng bay thấp qua, to hơn cả mái đình, thấp tới mức cả bụi tre đầu làng rạp xuống. – Ông chỉ gậy lên trời. – Nó bay lệch. Một bên cánh đập, một bên cánh như kéo lê. Đứa cháu tiểu nhân đang ngồi trên lưng trâu, ngã lăn xuống ruộng. Trâu chạy mất, chiều mới tìm về.
– Nó bay về đâu?
– Bẩm, về phía kia. – Gậy ông chỉ về hướng Tây Nam. – Từ hôm qua tới giờ, người làng không ai dám ra đồng.
Một người đàn bà đứng sau ông già, bế đứa nhỏ, khẽ nói thêm một câu, giọng như sợ ai nghe thấy.
– Bẩm, trên mái đình có máu.
Thạch Sanh ngẩng lên.
Đình làng lợp ngói mũi hài, bốn góc mái cong vút lên thành bốn cái đầu đao. Ở góc mái phía Tây, đầu đao gãy mất một mẩu. Kẹt trong chỗ gãy ấy là một túm lông đen. Trên những viên ngói ngay bên dưới, có một vệt đen sẫm, loang dài, đã khô cong lại dưới nắng.
Y trao cung cho người đứng gần nhất, tháo búa ra khỏi ngực, dựng xuống chân cột.
Y leo lên. Đời này, y vẫn là tiều phu. Cây cao hơn mái đình nhiều, y leo từ năm sáu tuổi. Chân y bám lên vách, tay y vin lên xà, hai nhịp đã tới mép mái. Ngói kêu lạo xạo dưới bàn chân. Dưới sân, người làng nín thở.
Túm lông kẹt chặt trong mẩu đầu đao gãy. Lông đen, cứng, mỗi chiếc dài hơn cánh tay y. Sống lông dính một lớp máu đặc, đã sẫm lại như sơn.
Y gỡ túm lông ra, ngồi xổm trên mái, cúi xuống vệt máu trên ngói.
Không phải một vệt. Là một chuỗi giọt, giọt nọ cách giọt kia chừng một sải tay, chạy chéo qua mái ngói, theo một hướng. Mắt y đi theo hướng ấy. Qua bụi tre đầu làng. Qua mấy thửa ruộng. Qua con đường cái đang chạy về phía Tây Nam, nơi trời mờ xanh sau mấy dãy đồi thấp.
Máu nó rơi theo đường nó bay.
Y đã từng làm việc này một lần. Ngẩng đầu lên trời, cúi đầu xuống đất, đi theo từng giọt máu của một con chim bị thương. Lần ấy, máu nhỏ trên mây, rơi xuống đá, rơi xuống lá rừng. Lần ấy, y đi một mình.
Y trèo xuống, đưa túm lông cho vua.
– Bẩm. Hướng nó bay, trùng đường cái.
Vua cầm túm lông, xoay xoay trong tay. Mấy ngón tay vua dừng ở chỗ sống lông đặc máu.
– Thì cứ theo đường cái. – Vua nói.
Vua quay lại ông già, sai người để lại mấy đồng tiền, nói làng hãy sửa lại cái đầu đao. Ông già cầm tiền, không dám nhận, cũng không dám trả. Lúc đoàn người lên ngựa, ông vẫn đứng đó, tiền trong tay, miệng mấp máy như muốn hỏi người trẻ tuổi kia là ai.
* * *
Chiều, đoàn người tới trạm lớn đã cháy.
Mấy cây cột gạch đen xạm vẫn đứng giữa bãi cỏ dại, như hồi tháng Tư, như hồi tháng Ba. Cỏ đã cao hơn đầu gối. Đống tro dưới chân cột chỉ còn là mấy gò đất sẫm, rêu xanh bò lên.
Vua cho dừng ngựa nghỉ. Đường còn dài. Ngựa phải ăn, người phải ăn. Trời tối, nghỉ luôn ở đây.
Mười người áo nâu tụt xuống ngựa, ai cũng đi khuỳnh chân như người vừa lội ruộng sâu. Có người ngồi phịch xuống cỏ, xoa đùi, nhăn mặt. Gã trai trẻ nhất đi dắt từng con ngựa ra chỗ có cỏ non, tháo hàm thiếc cho chúng ăn.
Thạch Sanh đợi họ ăn xong nắm cơm.
– Đứng dậy. – Y nói. – Cầm giáo.
Mười người ngó nhau, rồi đứng dậy. Không ai than. Họ quen nghe lệnh. Y dẫn họ ra giữa sân trạm cũ, chỗ đất bằng giữa mấy cây cột gạch.
– Đứng như Phạm tướng quân dạy.
Họ dàn hàng. Mười cây giáo chĩa ra trước, mũi ngang ngực người. Chân trước chân sau, gót chân sau tì xuống đất. Họ đứng không đẹp như lính Vũ Thành, nhưng đứng vững. Bốn ngày ngoài bãi cửa Đông, sáng nào Phạm Ngũ Lão cũng bắt họ đứng như thế, đứng tới khi cánh tay không còn run.
Thạch Sanh đi dọc hàng. Y không biết dạy giáo. Y chỉ biết đốn củi, biết bắn cung, biết đứng yên chờ một con thú ra khỏi bụi. Y không sửa thế tay ai. Y chỉ đi qua từng người, xem chân họ.
– Không đâm. – Y nói. – Không đuổi. Có gì tới, thì đứng.
Gã trai trẻ nhất hàng hỏi, giọng nhỏ.
– Bẩm… lên núi, bọn tiểu nhân đứng chặn cái gì?
Thạch Sanh dừng lại trước mặt gã.
Gã trai ấy chừng mười bảy mười tám tuổi, mặt còn lún phún lông tơ, tay cầm giáo đã chai một vệt ở chỗ hổ khẩu. Gã hỏi thật. Gã không sợ. Gã chỉ muốn biết.
Thạch Sanh không biết trả lời thế nào cho đủ. Chặn con chim thì không chặn được bằng giáo tre. Chặn người thì y không biết người nào sẽ tới.
– Đứng chỗ tiểu nhân bảo. – Y nói. – Ai bảo rời chỗ, đừng rời. Chỉ bệ hạ bảo, mới rời.
Gã trai trẻ gật đầu. Gã không cần biết thêm.
Y không giải thích. Có những lời người ta nói với y, nói rất ngọt, rất thật, như anh em ruột thịt. Y đã tin. Y không muốn mười người này phải học điều ấy theo cách y đã học.
Bên kia sân, vua ngồi dựa lưng vào một cây cột gạch đen, nhìn mười người áo nâu đứng giáo dưới nắng chiều. Vua không đứng dậy. Vua không nói gì với họ. Nhưng hàng giáo đứng được bao lâu, vua ngồi nhìn được bấy lâu.
Đêm ấy, y canh. Mười người áo nâu nằm quanh đống lửa, ngáy. Vua không nằm. Vua ngồi dựa cột, mắt mở, hướng về phía Tây Nam. Trời đêm ấy đầy sao, không có khoảng nào bị che.
Có mấy lần, vua đưa tay lên ngực áo, chạm vào một vật gì cất trong đó, như người đi đường đêm sờ lại túi tiền xem còn không. Chạm xong, vua lại buông tay. Thạch Sanh không biết trong ngực áo vua có gì. Y không đoán. Y chỉ ngồi đó, cạnh đống lửa, cây cung thường đặt ngang gối, mắt hướng lên trời, nghe từng tiếng gió qua đám cỏ dại giữa những cây cột gạch đen.
* * *
Ngày hai mươi sáu, đường không còn dấu máu.
Con chim đã lên cao, hoặc đã rẽ khỏi đường cái. Qua mấy làng, y dừng lại hỏi. Có làng thấy, có làng không. Làng thấy thì chỉ về phía Tây Nam, nói bóng ấy bay cao, xa, như một con diều đứt dây. Làng không thấy thì chỉ lắc đầu, nhìn mười cây giáo mà sợ.
Suốt ngày, y cưỡi ngựa mà mắt nhìn trời.
Chạng vạng, họ nghỉ trên một bãi đất trống ven quan lộ, cạnh một con khe nước chảy. Mười người áo nâu đã ngồi ngựa vững hơn hôm qua. Lúc tụt xuống, không còn ai ngã.
Đêm, đống lửa cháy nhỏ. Mười người kia ăn xong, nằm xuống, ngủ ngay, như người đốn củi sau một ngày lên núi. Gã trai trẻ nhất ngủ cuối cùng, sau khi đã đi xem lại một lượt dây buộc ngựa.
Thạch Sanh ngồi bên lửa, lau từng mũi tên bằng một mẩu vải. Vua ngồi bên kia đống lửa.
Lâu lắm, vua mới lên tiếng.
– Lần ấy, ngươi xuống hang bằng gì?
Thạch Sanh dừng tay.
Hồi tháng Tư, dưới lòng hang Bản Khê, đứng trước chiếc lông kẹt trong kẽ đá, y nói đời trước y đã gặp con này. Vua nghe, không hỏi. Ra khỏi hang, về bản, về kinh, từ tháng Tư tới giờ, vua chưa hỏi lại chuyện ấy một câu nào.
Đêm nay vua hỏi.
Y đặt mũi tên xuống, nhìn vào lửa.
– Bẩm. Lần ấy, tiểu nhân bắn nó bằng một mũi tên vàng. – Y nói. – Nó bay trên mây. Máu nó nhỏ xuống. Tiểu nhân lần theo máu, đi qua mấy quả núi, tới một cái hang. Nóc hang thủng một lỗ tròn, nhìn lên thấy một vòng trời.
Vua không ngắt lời.
– Hang sâu. Không có lối xuống. – Thạch Sanh nói tiếp. – Tiểu nhân buộc dây thừng ngang lưng, tụt xuống. Người kia ở trên, giữ dây.
– Dưới ấy có gì?
– Có nó. Nó bị thương, nằm trong hang. – Y nói. – Và có một người con gái. Nó quặp người ấy mang về, như sáng hôm ấy ở sân miếu. Người ấy còn sống.
Lửa nổ lách tách. Một con đom đóm bay qua, lẫn vào mấy đốm lửa bắn lên, rồi tắt.
– Tiểu nhân đánh nhau với nó, dưới ấy. – Thạch Sanh nói. – Xong, tiểu nhân buộc dây cho người con gái, giật dây ra hiệu. Người ở trên kéo người ấy lên trước.
Y ngừng một lúc.
– Người ta gọi nó là đại bàng. – Y nói.
Chỉ một lần. Y không gọi tên ấy thêm lần nào nữa.
– Vì sao nó bắt người ấy?
– Tiểu nhân không biết. – Thạch Sanh nói thật. – Lần ấy không biết. Lần này, cũng không biết.
Vua gật đầu. Người con gái ấy là ai, về sau ra sao, vua không gặng. Vua chỉ hỏi thêm một câu.
– Người ấy lên trước. Còn ngươi?
Thạch Sanh không đáp ngay.
Y nhìn vào lửa. Trong lửa, y thấy một vòng tròn sáng trên đầu, một sợi dây thừng buông xuống rồi được kéo lên, rồi không buông xuống nữa. Y thấy những hòn đá đầu tiên lăn qua miệng lỗ. Y nghe tiếng chúng rơi, lăn, chèn vào nhau, cho tới khi vòng sáng ấy chỉ còn là mấy khe nhỏ, rồi tối hẳn.
Lần ấy, y đứng dưới đáy hang, ngẩng lên, gọi một tiếng. Không ai đáp.
– Bẩm. – Y nói. – Người giữ dây ở trên, là người tiểu nhân gọi bằng anh.
Vua không nói gì.
Vua nhìn vào lửa, lâu lắm. Lửa chiếu lên mặt vua, một bên sáng, một bên tối. Trong tay vua vẫn là túm lông đen nhặt trên mái đình, vua cầm suốt từ trưa qua, không cất đi.
Thạch Sanh cúi xuống, lau tiếp mũi tên.
Y không biết đọc chữ. Nhưng mấy hôm trước khi rời kinh, y đã đứng ở chợ Đông, nghe người ta đọc to một tờ giấy dán ở gốc đa. Người đọc đọc chậm, từng chữ, người nghe đứng kín quanh. Tờ giấy kể tội vua từng điều. Dòng đầu tiên là tên một người. Người ấy là con trưởng của tiên đế. Người trong kinh vẫn kể nhỏ với nhau, đêm hai mươi lăm tháng Chạp, người ấy đã mở cổng cho giặc vào.
Y đặt mũi tên vào ống, ngẩng lên, ngó sang người trẻ tuổi bên kia đống lửa.
Bệ hạ cũng có một người để gọi bằng anh.