Chương 15: Phần I Dưới lòng sông Tô - Truyền thuyết xưa
Công trường tạm dừng thi công hai ngày theo yêu cầu của đoàn điều tra an toàn lao động, rào tôn quây kín thêm một lớp băng cảnh báo màu vàng, chỉ còn vài bảo vệ túc trực canh gác. Không khí công trường vắng lặng khác hẳn mọi khi, tiếng máy móc im bặt, chỉ còn tiếng nước sông vỗ nhẹ vào thành kè và tiếng gió lùa qua khe tôn tạo thành những âm rít mỏng, kéo dài.
Nam tận dụng khoảng thời gian đó để về lại phòng lưu trữ của Viện, lần này không tìm hồ sơ thi công, mà lục tìm những tài liệu cũ hơn nhiều, nằm ở khu kệ sách dành cho phần nghiên cứu văn hóa dân gian và địa chí Thăng Long.
Anh mang theo một chồng sách dày, một số bản photo tài liệu Hán Nôm đã được dịch nghĩa, đặt hết lên bàn làm việc trong căn phòng nhỏ dành cho nghiên cứu viên. Thắng ngồi đối diện, cầm một cuốn sách mỏng hơn, lật từng trang, thỉnh thoảng đọc to một đoạn khi thấy có liên quan.
"Đoạn này nhắc đến chuyện Cao Biền yểm bùa trấn sông Tô Lịch này." Thắng chỉ vào một đoạn văn được in nghiêng. "Truyền thuyết kể là Cao Biền cho đào sông, lập đàn cúng tế để trấn áp long mạch, sợ đất Đại La sinh ra người tài giỏi chống lại nhà Đường."
Nam gật đầu, tay vẫn đang ghi chép từ một cuốn khác.
"Truyền thuyết này có nhiều dị bản lắm, mỗi vùng kể một kiểu khác nhau về chi tiết, nhưng cốt lõi vẫn xoay quanh việc trấn yểm long mạch."
Anh lật đến một chương khác, nói về thần Long Đỗ, vị thần được thờ tại đền Bạch Mã, gắn liền với truyền thuyết về việc xây thành Đại La. Một đoạn tài liệu khác nhắc đến tín ngưỡng thờ thần sông Tô Lịch của cư dân sống dọc hai bờ từ nhiều thế kỷ trước, với những nghi lễ cầu an trước mỗi mùa nước lớn, những miếu thờ nhỏ được dựng lên rải rác dọc bờ sông mà Nam từng ghé thăm mấy hôm trước.
"Mấy cái miếu hôm trước mình đi, chắc cũng bắt nguồn từ tín ngưỡng này." Thắng gấp cuốn sách lại, xoa tay lên trán. "Nhưng anh đang tìm hiểu mấy cái này để làm gì, đâu phải chuyên môn khảo cổ học chính thống."
Nam ngừng viết, đặt bút xuống, nhìn chồng sách trước mặt.
"Không phải để chứng minh Cao Biền có thật hay không, cũng không phải để xác nhận trấn yểm có hiệu quả hay không. Chuyện đó vượt ngoài phạm vi công việc của mình." Anh lật lại tấm bản vẽ phác thảo vị trí cọc gỗ tìm được trong tập hồ sơ cũ ở chương trước, đặt cạnh chồng sách. "Cái mình muốn hiểu là ý niệm về một dòng sông linh thiêng đã tồn tại từ bao giờ, và nó ảnh hưởng thế nào đến cách người xưa xây dựng công trình dưới lòng sông."
Thắng nhìn theo ngón tay Nam đang chỉ vào tấm bản vẽ, nơi những chấm tròn đánh dấu vị trí cọc gỗ được sắp xếp thành từng cụm.
"Anh thấy gì trong cái sơ đồ này à?"
Nam lấy một tờ giấy trắng, vẽ lại các điểm đánh dấu cọc gỗ theo đúng tỷ lệ trong bản vẽ gốc, nối các điểm lại bằng những đường thẳng mảnh. Hình dạng hiện ra dần dưới nét bút, tám điểm chính xếp quanh một điểm trung tâm, khác hẳn hàng thẳng đơn giản mà báo cáo cũ từng mô tả, gợi nhớ đến sơ đồ bát quái từng thấy trong vài cuốn sách phong thủy cổ.
"Cái này..." Thắng nhìn chằm chằm vào hình vẽ, giọng chậm hẳn lại. "Giống bát quái thật."
"Chưa thể khẳng định chắc chắn, vì báo cáo gốc không đo đạc đủ chi tiết để dựng lại chính xác từng khoảng cách." Nam gõ bút lên góc tờ giấy. "Nhưng nếu đúng là có chủ đích sắp xếp theo dạng này, thì đây không phải công trình thủy lợi hay móng cầu thông thường."
"Còn mấy bộ xương tìm thấy gần đó thì sao?"
"Đó là câu hỏi khó trả lời nhất." Nam xoay bút giữa các ngón tay, mắt vẫn không rời khỏi hình vẽ. "Có thể là hài cốt của những người bị chôn theo nghi lễ trấn yểm nào đó, cũng có thể chỉ là những ngôi mộ bình thường bị dòng nước qua nhiều thế kỷ làm xáo trộn, trôi dạt đến gần khu vực cọc gỗ một cách hoàn toàn ngẫu nhiên."
Chiều hôm đó, Nam ghé qua nhà chú Quân, mang theo bản sao tờ giấy vừa vẽ. Ông ngồi trên chiếc chõng tre kê dưới hiên, nheo mắt nhìn hình vẽ dưới ánh sáng nghiêng của buổi chiều muộn.
"Cậu tìm ra được cái này ở đâu?"
"Cháu dựng lại từ một báo cáo cũ, khớp với vị trí cọc gỗ từng phát hiện gần khu đang khai quật."
Chú Quân đặt tờ giấy xuống bàn, rót một chén trà, không vội trả lời ngay.
"Ngày xưa, người ta không xây cái gì dưới nước mà không có lý do. Làm móng cầu, làm kè, người ta tính theo dòng chảy, theo mùa nước. Còn cái này," ông chỉ vào hình bát quái, "nếu đúng là có ý đồ sắp xếp, thì mục đích không phải để chống sạt lở hay giữ đất."
"Chú nghĩ đây là công trình trấn yểm thật?"
"Ta không dám nói chắc điều gì cả." Chú Quân xoay chén trà trong tay, nhìn ra khoảng sân nơi bóng cây đa đang ngả dài theo nắng chiều. "Truyền thuyết Cao Biền, thần Long Đỗ, thần sông Tô, mỗi câu chuyện qua vài trăm năm đã bị thêm bớt không biết bao nhiêu lần, khó mà tách được đâu là cốt lõi, đâu là phần người đời sau thêu dệt thêm."
Ông nhấp một ngụm trà, đặt chén xuống, ánh mắt trở nên xa xăm hơn.
"Nhưng có một điều ta chắc chắn, đã tồn tại từ rất lâu trước cả những câu chuyện đó: con sông này, đối với người xưa, không đơn thuần là một dòng nước chảy qua thành phố. Người ta sợ nó, thờ nó, và có lẽ, ở đâu đó, người ta từng cố trấn giữ một điều gì bên dưới nó."
Nam nhìn xuống tờ giấy vẽ hình bát quái, những đường nối mảnh giữa các điểm đánh dấu cọc gỗ, rồi nhìn sang chồng tài liệu về xương cốt đặt cạnh đó trong túi hồ sơ.
"Còn những vụ tai nạn, những lời đồn về việc phạm phải điều cấm kị, theo chú, đó chỉ là người đời gán ghép, hay có điều gì thật sự nằm bên dưới những lời đồn ấy?"
Chú Quân đưa tay xoay lại tờ giấy cho ngay ngắn trên mặt bàn, nhìn hình bát quái thêm một lúc lâu, ngón tay gầy guộc dừng lại đúng điểm trung tâm của sơ đồ.
Bên ngoài hiên, gió chiều thổi mạnh hơn, làm rung nhẹ tán lá đa già, vài chiếc lá khô rơi xuống mặt sân gạch, một chiếc lăn theo chiều gió, dừng lại đúng bậc cửa, nơi ánh nắng cuối ngày vừa tắt hẳn.