Tiếng rống thứ hai tới, Trạng Quỳnh vẫn đứng bên khe liếp.
Tiếng này khác. Tiếng thứ nhất lăn xuống thung lũng như đá lở, tràn qua mái cọ, làm năm mươi chín đốm hương đỏ rực lên. Tiếng thứ hai ngắn hơn, cao hơn, vỡ ra ở cuối. Trạng Quỳnh không biết chằn tinh. Nhưng y đã nghe người ta rống lên dưới roi ở công đường, nghe đủ nhiều để phân biệt.
Tiếng này là đau.
Y đứng im, đếm. Một hồi lâu, tiếng thứ ba mới tới, nghẹn lại giữa chừng, như có bàn tay nào bóp lấy cổ họng nó. Đoạn im hẳn.
Trạng Quỳnh không ngồi xuống.
Y tính, như tính một trang sổ cái. Ba tiếng rống. Tiếng đầu là giận, tức là loạt nỏ đã bắn. Tiếng thứ hai là đau, tức là búa đã tới. Tiếng thứ ba nghẹn, tức là búa tới lần nữa. Còn rống được tiếng thứ ba, tức là nó còn sống. Im bặt sau đó, không có tiếng reo, không có tiếng người gọi xuống, tức là nó chưa chết.
Sang canh ba, trên núi còn tiếng nó, tiên sinh tắt hương.
Canh ba đã sang.
Y nhìn xuống hai bàn tay mình. Tay một thư sinh, cầm bút, cầm quạt, chưa từng cầm dao. Bốn vạch nữa, tới vạch thứ bốn mươi, đôi tay này bắt đầu mờ dần. Hai mươi ngày từ lúc rời kinh, y đã lừa lính châu, lừa phó bản, lừa cả quan châu, lừa bằng giọng một lão buôn thuốc hám lời. Đánh không lại, thì lừa. Chính y dặn bệ hạ câu ấy lúc giờ Mùi.
Đêm nay, thứ y phải làm, lại không lừa được. Tắt hương, không phải một nhà. Là cả bản. Lừa một người thì dễ. Lừa sáu chục bàn thờ, lừa ba trăm con người đang sợ tới run tay, thì không có chữ nào đủ. Chỉ có nói thật. Nói thật với một người, người ấy nói với cả bản.
Y quay lại. Bên bếp lửa, mế Nhuôn đang nhìn y. Tai bà nghễnh ngãng, tiếng rống lọt tới bà chỉ còn như tiếng sấm xa. Nhưng bà đọc được mặt người. Mấy chục năm nay, bà đọc mặt người giỏi hơn nghe.
Bà đặt bát rượu xuống, chống gậy đứng dậy, ôm lấy một vò rượu ngô trong góc, lần xuống cầu thang.
Dưới gầm sàn, hai tên lính châu vẫn co rúm giữa hàng vò sành, giáo vứt dưới đất. Mế Nhuôn dúi vò rượu vào tay tên đứng gần nhất, quát, to như quát trẻ con:
– Uống! Ông miếu đang bận, chưa ăn các ngươi!
Hai tên lính nhìn nhau. Một tên giật nút vò, tu ừng ực, chuyền cho tên kia. Hai tên ngồi bệt xuống, quay lưng ra phía suối, mặt hướng về phía núi, hai tay ôm vò như ôm một thứ bùa.
Mế Nhuôn đứng nhìn chúng uống, rồi quát thêm một câu, không nhìn ai.
– Đi đi. Mười hai năm, ta đợi có người đi.
Hai tên lính châu cười khẩy. Mụ già lẫn rồi.
Trạng Quỳnh đã ra tới mép sàn phía sau nhà. Y buộc vạt áo lên thắt lưng, giắt cây quạt vào đai, tụt xuống cột, thả mình xuống dòng suối như Đàm Thạch đêm mùng hai. Nước lạnh cắt da. Y lội theo dòng, men dưới những gầm sàn tối om, về phía cổng bản.
* * *
Nhà trưởng bản là căn nhà sàn lớn nhất Bản Khê, ngay sau cổng. Đêm hai mươi bốn tháng Ba, ông già đã dắt Lò Thị Hiên dọc bờ suối này, vòng ra phía sau nhà, tới chỗ vách nứa sát mặt đất, sau buồng nhốt Ẻn. Trạng Quỳnh không được thấy. Nhưng bệ hạ đã kể. Cầu thang trước nhìn sang sân nhà Xôm. Lối này thì không.
Y lần tới đúng chỗ ấy, gõ lên vách ba cái.
Bên trong có tiếng lạt đứt. Một tấm nứa bị gỡ ra từ phía trong, hở một khoảng vừa người chui. Một khuôn mặt đàn bà, khô, gầy. Lò Thị Hiên nhìn y một thoáng, đoạn đưa tay ra kéo y vào.
Trong nhà, trưởng bản Cầm Văn Khăm ngồi xếp bằng trước bàn thờ, lưng thẳng. Trên bát hương không phải một nén. Cả một nắm, cắm dày như bó lúa, cháy đỏ rực một góc. Khói đặc quánh, cay xè, cuộn lên mái, lách qua kẽ cọ, chảy về phía núi.
Ẻn ngồi thu lu trong góc, sau lưng mẹ.
Trưởng bản không quay lại.
– Lão buôn. – Ông nói. – Đêm nay, ai cũng phải ở trong nhà.
Trạng Quỳnh quỳ xuống bên cạnh ông, nước suối nhỏ tong tong từ vạt áo xuống sàn. Y vẫn xưng tiểu nhân. Nhưng lần đầu tiên từ ngày tới Bản Khê, y không nói bằng giọng lão buôn thuốc.
– Trưởng bản nhìn khói. – Y nói. – Hương tiễn lễ, sao lại chảy vào hang?
Ông già không đáp. Ông nhìn khói. Mười hai năm, ông đã nhìn khói hương bay về phía núi mỗi đêm mùng một, mỗi đêm rằm. Chưa bao giờ ông hỏi vì sao.
– Hương này là cơm của nó. – Trạng Quỳnh nói. – Cũng là thuốc của nó. Trên kia, người ta chém nó một nhát, nó liền một nhát. Cả bản thắp thêm một nén, nó lành thêm một vết.
Trưởng bản vẫn nhìn khói.
– Trên kia, – ông hỏi, – nó còn sống không?
Ông không nói nó là ai. Trạng Quỳnh cũng không hỏi.
– Còn rống được, là còn. – Y đáp. – Tiếng rống ấy, không phải tiếng người trên kia. Người trên kia, từ chạng vạng tới giờ, chưa kêu một tiếng.
Bàn tay ông già đặt trên đầu gối khẽ co lại.
– Chín năm trước, – ông nói, rất chậm, – ta nói không. Mười bốn người.
Trạng Quỳnh đã đợi câu ấy. Từ chiều mùng bốn, từ lúc gập cuốn sổ cái lại bên bếp lửa, y đã biết ông già sẽ nói câu ấy. Y đã tìm chữ cho nó suốt một ngày.
– Chín năm trước, trưởng bản nói không, một mình. – Y nói. – Đêm nay, có người đã nói không thay cả bản rồi. Trưởng bản chỉ cần tắt một nén hương.
Ông già im.
Trong góc nhà, Lò Thị Hiên đứng dậy.
Thị bước tới bàn thờ. Không nhìn ai. Ở mép bát hương, lẫn giữa nắm hương ông già vừa cắm, có một nén của thị. Từ chạng vạng, tàn nén nào thị thắp nén khác, không để bàn thờ tối một khắc. Nén này thị mới thắp, còn dài. Thị đưa hai ngón tay ra, bóp lấy đầu nén hương đang cháy đỏ.
Xèo.
Mùi da cháy. Thị không buông. Thị bóp cho tới khi đầu hương tắt hẳn, đen lại, mới rút tay về, hai đầu ngón tay phồng rộp.
– Chồng dân phụ bắn nó ba mũi. – Thị nói, giọng khàn đặc. – Ba mũi, nó không chết. Là vì cái này.
Ẻn ngẩng lên nhìn mẹ.
Trưởng bản nhìn nén hương đã tắt. Nhìn hai ngón tay phồng rộp của người đàn bà tháng Giêng đã quỳ trước cửa nhà ông ba ngày ba đêm, xin đổi mình lấy con. Ông nhìn hồi lâu.
Đoạn ông đưa tay ra, nắm lấy cả nắm hương đang cháy trên bát, rút lên, dụi xuống sàn. Dụi đi dụi lại, bằng lòng bàn tay chai sạn của một người đã sống hơn sáu mươi năm trong núi, cho tới khi không còn một đốm đỏ.
Khói tắt.
Ông chống gậy đứng dậy. Ông làm một việc chín năm nay chưa ai ở Bản Khê làm trong đêm mùng năm tháng Tư. Ông mở cửa, bước ra ngoài.
Trạng Quỳnh theo sau.
Cổng Đông Nam ngay trước mặt. Bên trong cổng, dưới một mái lá nhỏ, treo chiếc mõ gỗ lớn, thân khoét rỗng, to bằng nửa người, thứ mõ chỉ gõ khi có người lạ, có cháy, có lũ. Trưởng bản vứt gậy, cầm lấy cái dùi, gõ.
Không phải ba tiếng. Một hồi dài. Dồn dập. Không dứt.
Mõ báo lũ.
* * *
Cửa bật mở.
Từ đầu bản tới cuối bản, sáu chục khuôn cửa bật mở gần như cùng một lúc. Người ùa ra đầu cầu thang, ôm con, vác chiếu, như năm nào lũ về lúc nửa đêm. Họ nhìn quanh tìm nước. Không có nước. Chỉ có một ông già tóc bạc đứng dưới cổng bản, dùi mõ trong tay.
Trạng Quỳnh ngẩng lên nhìn vách núi.
Trên cao, sau mái miếu, lần đầu tiên trong đêm, có lửa. Mấy đốm đuốc nhỏ tụ lại trước vệt đen sẫm của miệng hang, không động. Một đốm tách ra, nhích vào trong, nhỏ dần, đoạn mất hẳn, như bị núi nuốt.
Y biết đốm lửa ấy là ai cầm. Trong hang tối, chỉ một người cảm được dây.
Y quay đi, không nhìn nữa.
Trưởng bản đi từng nhà.
Nhà nào ông cũng dừng ở chân cầu thang, ngẩng lên, nói hai tiếng bằng tiếng bản. Trạng Quỳnh không biết tiếng bản. Y không cần biết. Nhà nào nghe xong hai tiếng ấy, bàn thờ sau vách cũng tối dần.
Y đi sau ông già, đếm ngược. Năm mươi chín đốm. Nhà trưởng bản đã tắt, còn năm mươi tám.
Nhà đầu bản là nhà lão thợ rèn. Ông già chưa nói hết hai tiếng, lão đã quay vào, bóp tắt nén hương trên bàn thờ bằng hai ngón tay đen xạm bồ hóng lò rèn. Lão đứng ở đầu cầu thang, nhìn xuống người lạ đứng sau lưng trưởng bản, nói bằng tiếng Kinh, lơ lớ, như nói với người không hiểu tiếng bản:
– Tám năm, ta thắp cho nó, cạnh bát hương của Pảo.
Năm mươi bảy.
Ở một nhà, trên bàn thờ, cạnh bát hương, đặt một chiếc vòng bạc nhỏ, bạc đã xỉn đen. Người đàn bà trong nhà ấy không đợi trưởng bản nói. Thị cúi xuống thổi tắt nén hương, đoạn cầm chiếc vòng lên, áp vào ngực, ngồi thụp xuống cạnh bàn thờ tối. Trạng Quỳnh không hỏi vòng của đứa thứ mấy.
Có nhà tắt ngay. Có nhà chần chừ, đàn bà níu tay chồng, khóc, lạy về phía núi. Trưởng bản không nói thêm. Ông đứng ở chân cầu thang, chống dùi mõ xuống đất, đứng cho tới khi đốm đỏ sau vách tắt, xong mới sang nhà khác. Ông già từng đứng giữa sân nhà trưởng bản nói Nó quá mười sáu rồi, lúc trưởng bản tới chân cầu thang, đã tự tắt từ trước, ngồi ở đầu cầu thang đợi.
Ba mươi. Hai mươi. Mười một.
Lính châu trọ ở các nhà vừa tắt hương bỏ chạy. Chúng không chạy ra khỏi bản. Chúng chạy về nhà phó bản Xôm, chỗ quan châu ngồi, chỗ chắc chắn không bao giờ tắt. Từng tốp, từng tốp, áo nẹp đỏ lố nhố leo lên cầu thang nhà Xôm, chen nhau vào trong.
Nhà Xôm không tắt.
Trạng Quỳnh nhìn qua khe cửa. Xôm đứng trước bàn thờ, hai tay run bần bật, đang châm hương. Không phải một nén, không phải một nắm. Là mấy chục bó hương chất trên gác nhà gã, thứ hương gã vẫn bán lại cho cả bản mỗi mùng một, mỗi rằm. Gã cởi lạt, châm từng bó, cắm kín bát hương, dựng tràn ra mép bàn thờ, dựng cả dọc chân vách. Khói trắng đặc như sương sớm, tràn ra khỏi mái nhà, cuồn cuộn chảy về phía núi.
– Tắt hương, nó xuống ăn cả bản! – Xôm gào xuống, giọng lạc đi. – Các người điên cả rồi!
Sau lưng gã, trên chiếc ghế tre, Hoàng Tích ngồi lần tràng hạt. Y không thắp. Y cũng không tắt. Y nhìn xuống ông già đứng dưới chân cầu thang, xuống lão buôn thuốc đứng sau lưng ông già, vạt áo còn ướt sũng nước suối. Lão buôn ấy, đêm nay, lẽ ra phải ngồi trong nhà mế Nhuôn.
– Đóng cửa. – Y nói, không to. – Ai thắng, sáng mai bản quan biết.
Cửa nhà Xôm đóng sập.
Trạng Quỳnh đứng dưới chân cầu thang, nhìn cánh cửa vừa đóng.
Một nhà. Mấy chục bó hương. Gần tám mươi hơi người chen nhau sau một tấm vách nứa. Trên kia, nếu thuốc của nó hết, nó sẽ tìm tới đâu, y không cần tính cũng biết.
Y không gõ cửa. Có gõ, cánh cửa ấy cũng không mở. Có mở, người đứng sau cửa ấy cũng không nghe. Cả một đời chơi chữ với quan lại, y biết có những trang sổ không cân được bằng chữ. Chỉ cân được bằng cái giá người ta phải trả, lúc trời sáng.
Y quay đi, theo ông già sang nhà kế bên.
* * *
Canh ba ở kinh thành, trong Anh Linh Điện, đèn dầu trên án thờ vẫn sáng.
Thanh Vân ngồi bên cây cột đá có ba mươi sáu vạch khắc, chưa ngủ. Nàng không biết vì sao mình không ngủ được. Dưới lòng đất, Trống Đồng nằm im lìm trên bệ đá, lạnh ngắt, như mọi đêm.
Cao Lỗ chống gậy bước vào từ cửa ngách.
– Tin từ Lâm Giang, lão phu đã báo từ hôm qua. – Lão nói, như sợ nàng quên. – Nó biết kiệu là kiệu giả.
Thanh Vân nhìn vạch thứ ba mươi sáu.
– Mùng bảy, lễ trăm ngày. – Nàng nói. – Ta ra.
Cao Lỗ không đáp. Lão nhìn ra phía cửa điện. Hà Tiểu Ngư ngồi dựa khung cửa, gà gật, con dao quắm để ngang đùi. Vóc gã, ngồi co lại như thế, chừng bằng vóc chủ công.
Trên mái Thái Miếu, Yết Kiêu ngồi gác đêm, nhìn về phía Tây Nam, không biết mình đang nhìn gì.
* * *
Bản Khê còn một nhà sáng, thì núi rền.
Không phải tiếng rống. Là tiếng đá. Từ sâu trong lòng vách núi sau miếu, một tiếng ù ù chạy dọc sườn núi, như có con trâu khổng lồ nào húc vào vách từ bên trong. Đoạn một tràng đá lở, ầm ầm, đổ xuống ở mé Tây. Đúng chỗ ấy. Chỗ chín năm trước, đất lở vùi ba nóc nhà.
Cả bản gào lên.
– Ông miếu giận!
Đàn bà ôm con chạy túa ra giữa bản. Có người quỳ xuống đất, dập đầu về phía núi. Có một gã đàn ông trẻ chạy ngược vào nhà, vơ lấy bó hương trên bàn thờ, run run châm lửa.
Trưởng bản đứng giữa bản, chiếc mõ tre lệ đêm mùng năm vẫn đeo bên hông. Ông không chạy. Ông không quát. Ông nói, bằng tiếng bản trước, đoạn, không biết cho ai nghe, nói lại bằng tiếng Kinh:
– Chín năm trước, ta sợ. Đêm nay, ta không thắp.
Trong khung cửa, gã đàn ông trẻ đứng sững, bó hương chưa bắt lửa trong tay. Hồi lâu, gã đặt bó hương xuống.
Không ai thắp lại.
Trên sườn núi, tràng đá lở cuối cùng lăn xuống khe, im bặt.
* * *
Trạng Quỳnh đứng ở rìa bản, chỗ nhìn được cả thung lũng, đếm lần cuối.
Năm mươi tám mái nhà vừa tắt hương, tối om dưới ánh sao.
Một mái nhà cuối bản, sát bờ suối, mười hai năm chưa từng sáng.
Và ở đầu bản, sát vách nhà trưởng bản, một mái nhà còn sáng hương. Khói trắng vẫn bốc lên, một sợi duy nhất trên cả thung lũng, chảy thẳng về phía núi.
Nhà phó bản Xôm.