Chạng vạng mùng ba, Thạch Sanh theo vua về tới sân miếu.
Đường từ bãi sỏi lên bản dốc ngược, nửa ngày rừng. Suốt quãng ấy, vua chỉ nói với y một lần, lúc dừng lại uống nước ở một khúc suối.
– Hàng lỗ trên trần ấy. – Vua nói. – Chúng đợi ta đi vào bằng cửa dưới.
– Bẩm. – Thạch Sanh nói. – Thì bệ hạ không vào cửa ấy.
– Còn cửa này? – Vua hỏi, mắt nhìn ngược lên phía núi, phía ngôi miếu dưới gốc đa cháy, phía cái rào tre.
Thạch Sanh không đáp. Y không biết. Một cái hang có hai cửa. Cửa dưới đã có người đục sẵn chỗ sập. Cửa trên, có mười người cầm giáo. Y không biết người đục đá kia có biết tới mười người ấy không. Y chỉ biết, ở cửa nào, cái người ta muốn cũng là một: có người đi xuống, rồi không đi lên được.
Vua uống xong ngụm nước, đứng dậy, đi tiếp.
Mười người áo nâu vẫn đứng trước rào, mỗi người một vạch gót chân. Không phải mười người đứng suốt từ chiều qua. Gã trai trẻ nhất hàng đã tự chia: năm người đứng, năm người ngồi tựa vách đá ngủ, nửa canh giờ đổi một lần. Lúc thấy vua lên tới đầu con đường lát đá, năm người đang ngồi cũng đứng dậy, cầm giáo, vào đúng vạch của mình.
Vua giơ tay, bảo họ ngồi xuống. Họ ngồi. Năm người kia vẫn đứng.
Thạch Sanh nhìn gã trai trẻ. Gã không nhìn lại y. Gã đang nhìn ra con đường lát đá, như người canh ruộng nhìn bìa rừng lúc nhá nhem.
Lò Thị Hiên lên tới sân miếu lúc trời vừa tắt nắng. Thị đội một cái thúng, trong thúng là cơm nắm gói lá dong, ống muối vừng, một bầu nước. Thị đặt thúng xuống bậc miếu, chia cho mười người áo nâu trước, rồi mới mang tới chỗ vua. Ẻn không theo lên. Trưởng bản không để trẻ con lên núi sau khi trời tối.
– Bẩm. – Thị nói với vua. – Trưởng bản bảo, nhà sàn đã quét, chiếu đã trải.
– Ta ngủ ở đây. – Vua nói.
Thị không nài. Thị đứng thêm một nhịp, như còn một câu chưa biết có nên nói. Chuyện con chim ở kinh quặp đi một người con gái, cả bản đã biết từ hôm đoàn người lên tới.
– Bẩm. – Thị nói nhỏ. – Ẻn nhà dân phụ hỏi, người ở trong núi có ai mang cơm cho không.
Vua không đáp ngay. Vua nhìn cái thúng, nhìn những nắm cơm gói lá dong.
– Bảo nó, – vua nói, – có người sắp mang tới.
Thị cúi đầu, đội thúng không về.
Vua không vào miếu. Vua không xuống bản. Vua ngồi xuống trên một tảng đá ngoài hàng giáo, mặt quay về phía rào, về phía miệng hang, nắm cơm trong tay chưa bẻ.
Thạch Sanh ngồi xuống cách vua mấy bước, đặt cây cung thường ngang gối.
* * *
Đêm xuống. Trên núi không có trăng.
Hai gã trai bản thắp đuốc cắm hai bên rào. Đêm nay đến lượt họ ngủ lại trong miếu, như trai bản vẫn thay nhau ngủ từ tháng trước. Họ vào miếu, thắp thêm ba nén trước bài vị, rồi nằm xuống sát bệ đá, dao kê dưới đầu. Ánh đuốc ngoài rào chỉ đủ soi mười mũi giáo, mấy tấm tre đực, và cái khe tối phía sau.
Thạch Sanh canh.
Y không mỏi. Thức trắng một đêm trong rừng, với y là chuyện thường. Ngồi một chỗ, không động, mắt mở, tai mở, như một gốc cây biết nghe. Y nghe tiếng gió qua tán đa cháy ngoài sân. Tiếng một con cú đâu đó dưới thung lũng. Tiếng mười người áo nâu thở, năm hơi đều của người đứng, năm hơi nặng của người ngủ.
Y nghĩ tới lần ấy.
Lần ấy, trước miệng một cái hang như thế này, y có một cây cung vàng. Y có một sợi dây thừng quấn quanh hông. Y có một người đứng trên miệng hang giữ đầu dây. Y xuống, vì y có đủ ba thứ ấy, và y tin cả ba.
Đời này, y có một cây cung thường. Không có sợi dây thừng nào. Ở miệng hang, không phải một người giữ dây, mà là mười người cầm giáo, quay lưng về phía hang, mặt nhìn ra ngoài.
Y không biết như thế là hơn hay kém. Y chỉ biết, lần này, người đứng ở miệng hang không phải người từng kết nghĩa anh em với y. Họ là mười người y mới đi đường cùng mười ngày. Mà y tin họ hơn.
Vua ngồi im trên tảng đá. Nắm cơm trong tay vua vẫn chưa bẻ.
Gần nửa đêm, vua lên tiếng. Lần đầu từ lúc ngồi xuống.
– Lần ấy, lúc ở dưới, ngươi có gọi lên không?
– Bẩm. Có. – Thạch Sanh nói. – Một tiếng.
– Một tiếng thôi?
– Bẩm. Gọi một tiếng, không ai đáp, thì tiểu nhân biết. Gọi thêm, cũng thế.
Vua im một lúc.
– Nàng gọi đêm qua. – Vua nói. – Ta ở ngay trên, nghe rõ, mà không đáp.
Thạch Sanh không nói gì. Y biết vua không cần y nói gì. Có những câu người ta nói ra chỉ để nghe chính mình nói, như người đi rừng một mình hay nói với cái cây trước mặt.
Trong vách núi, đêm nay, chưa có tiếng nào.
* * *
Canh ba.
Tiếng ấy tới trước. Tiếng chim, dài, khàn, từ trong vách núi sau rào, như trai bản kể đêm nào cũng nghe. Đêm nay nó kêu lâu hơn.
Trong tiếng kêu ấy, y nghe ra một thứ đêm qua y không để ý. Không phải tiếng con chim đói. Là tiếng con chim đau, muốn vỗ cánh mà cánh không nhấc nổi thân. Cánh trái của nó vẫn còn mũi tên y bắn ở sân Thái Miếu.
Năm người áo nâu đang ngủ bật dậy. Năm người đang đứng nắm chặt giáo. Không ai rời vạch. Gã trai trẻ nhất hàng khẽ kêu một tiếng trong cổ họng, như người bị ai bóp nhẹ vào gáy, rồi ngậm miệng lại.
Tiếng chim tắt.
Và ngay sau nó, không cách một quãng im như đêm qua, tiếng người con gái. Đêm qua, tiếng ấy chỉ vọng tới miệng ngả phía Tây, nhỏ, xa. Đêm nay y ngồi ngoài rào, trăm bước đá chắn giữa, vẫn nghe. To hơn đêm qua. Hoặc gần hơn. Không phải gọi một lần rồi im. Là gọi, gọi liền mấy tiếng, khản, vỡ, như người gọi trong khi có cái gì đang kéo mình đi.
– Tam ca!
Tiếng gọi đứt ngang. Không tắt dần. Đứt, như bị bịt lại.
Trong miếu, có tiếng hai gã trai bản ngồi bật dậy. Không ai bước ra.
Vua đứng dậy.
Nắm cơm rơi khỏi tay vua, lăn xuống chân tảng đá. Vua không nhặt. Vua đi tới cây đuốc cắm bên rào, rút nó ra khỏi kẽ đá. Vua đi qua giữa hàng giáo. Mười người áo nâu nhích sang hai bên để vua đi, như đêm qua. Vua không bảo họ rời chỗ. Họ không rời. Vua cũng không bảo họ theo.
Vua tới trước tấm rào, cầm đuốc tay trái, tay phải lần tìm nút lạt.
Nút thứ nhất tuột ra.
Thạch Sanh đứng dậy.
* * *
Hai đời, y chưa từng đứng chắn đường ai.
Ở làng, người ta bảo y đi canh miếu thay, y đi. Người ta bảo y xuống hang, y xuống. Ở kinh, vua bảo y chờ cây cung, y chờ. Vua bảo y đi, y đi. Y không giỏi nói. Y chỉ giỏi làm cái người ta bảo, và làm cho hết.
Y bước tới, đứng vào chỗ tấm rào vừa lỏng, lưng áp vào tre, ngay trước mặt vua.
Y không giơ búa. Cái búa vẫn ôm trước ngực, như thường lệ. Y chỉ đứng đó. Một người tiều phu cao hơn vua nửa cái đầu, vai rộng, chân đặt chắc trên đá như rễ cây.
Vua dừng lại. Ánh đuốc giữa hai người.
– Tránh ra. – Vua nói.
Thạch Sanh không tránh.
– Bẩm. – Y nói. Giọng y không lớn. – Lần ấy, tiểu nhân xuống có cung vàng.
– Nàng gọi.
– Bẩm. Tiểu nhân nghe.
– Ngươi nghe tiếng nàng bị bịt miệng. – Vua nói. Giọng vua thấp, run, không phải vì sợ. – Ngươi nghe mà vẫn đứng đây.
– Bẩm. – Thạch Sanh nói. – Nàng gọi, là nàng còn sống.
Vua không đáp.
– Nó bắt nàng gọi đêm qua. Đêm nay nó bắt nàng gọi to hơn. – Y nói chậm, từng chữ, như đặt từng nhát búa vào một chỗ. – Nó muốn bệ hạ nghe. Nó muốn bệ hạ xuống, bây giờ, giữa đêm, một ngọn đuốc, một thanh kiếm, không có cung. Bệ hạ xuống bây giờ, là làm đúng điều nó muốn.
– Còn nàng?
– Bẩm. Nó cần nàng còn sống, để gọi. – Thạch Sanh nói. – Bệ hạ chưa xuống, nàng còn sống. Bệ hạ xuống rồi, nó không cần nàng gọi nữa.
Ngọn đuốc trong tay vua chao đi một nhịp.
– Ngươi biết người dưới ấy là ai. – Vua nói. – Là em gái ta.
– Bẩm. Tiểu nhân biết.
– Ngươi không có em gái.
Thạch Sanh im một nhịp.
– Bẩm. – Y nói. – Tiểu nhân từng có một người anh.
Vua nhìn y. Lần đầu từ lúc đứng dậy, vua nhìn thẳng vào mặt y, không nhìn qua vai y nữa.
Y nhìn thấy mặt vua dưới ánh lửa. Mặt người trẻ tuổi ấy tái đi, rồi lại đỏ lên. Chỉ một thoáng, đôi mắt ấy lại nhìn qua vai y, vào khe tối sau rào. Bàn tay phải vẫn đặt trên nút lạt thứ hai.
Mười người áo nâu sẽ không chặn vua. Y biết thế. Ở trạm cháy, chính y dặn họ: chỉ nghe bệ hạ. Người họ nghe, giờ đang đứng trước rào, tay trên nút lạt. Ở miệng hang này, người duy nhất không phải nghe theo lời ấy, là người đã dặn ra nó.
Y không biết vua sẽ làm gì. Nếu vua bước qua, y sẽ không giơ búa. Y không đánh người y theo. Y chỉ có thể đứng đó, cho tới khi vua tự đẩy y ra.
Vua đứng như thế một hồi dài.
Mười người áo nâu không ai động. Gã trai trẻ nhất hàng đứng gần nhất, giáo dựng thẳng, mắt mở to, không dám thở. Không ai nói. Trong vách núi sau rào, cũng không còn tiếng gì.
Tay phải vua rời khỏi nút lạt thứ hai.
Thạch Sanh lùi sang một bước. Vua cắm ngọn đuốc lại vào kẽ đá. Đoạn vua cúi xuống, nhặt mẩu lạt vừa tuột, buộc lại nút thứ nhất. Buộc chặt. Buộc hai vòng, như người trong bản vẫn buộc. Tay vua không run.
Xong, vua quay lại, đi qua giữa hàng giáo, ngồi xuống đúng tảng đá cũ. Vua cúi nhặt nắm cơm dưới chân tảng đá, phủi đất, cầm trong tay.
Vua không nói gì với y. Không trách. Không một lời nào khác. Không nhìn y.
Thạch Sanh đứng lại trước rào thêm một lúc, mới về chỗ cũ ngồi xuống.
Y ngồi, cây cung ngang gối, hai bàn tay úp lên dây cung. Bàn tay y run. Lúc đứng trước vua thì không run. Giờ mới run.
Lần ấy, người ở trên bỏ y lại dưới hang. Lần này, y đứng ở trên, giữ không để người khác xuống. Y không biết hai việc ấy có giống nhau không. Người kia giữ y lại dưới để lấy công. Y giữ vua lại trên để vua còn sống mà xuống, vào một lúc khác, với một cây cung khác. Y tự nói với mình như thế. Y vẫn nghe tiếng gọi ấy, đứt ngang, trong tai mình.
Khi cây cung tới, y sẽ xuống trước. Điều ấy y không cần ai bảo.
Y biết vua vừa làm điều khó hơn cả việc xuống hang. Đứng nghe em gái mình gọi, bị bịt miệng, mà tự tay buộc lại nút lạt. Cái giá ấy, vua tự nhận lấy. Không phải y. Y chỉ đứng đó.
Gã trai trẻ nhất hàng rời vạch một bước, lần đầu từ chiều. Gã cầm bầu nước Lò Thị Hiên để lại, hai tay dâng tới trước mặt vua, không nói gì, rồi lui về đúng vạch của mình. Vua cầm bầu nước, uống một ngụm, đặt xuống cạnh chân.
Đến gần sáng, vua mới bẻ nắm cơm ra ăn, từng miếng nhỏ, như người ăn chỉ vì biết mai mình còn phải đứng.
* * *
Lúc trời bắt đầu xám, vua nói với y một câu, mắt vẫn nhìn vào rào.
– Đêm nay, cung tới.
– Bẩm.
Chỉ thế. Như hai người cùng gánh củi trên dốc, một người bảo người kia còn một quãng nữa là tới đỉnh.
Rạng mùng bốn, sương xuống trắng sân miếu.
Có tiếng chân chạy trên con đường lát đá. Mười người áo nâu nắm giáo. Thạch Sanh đứng dậy trước cả vua.
Là một gã trai bản. Người đeo sừng trâu hôm qua ở lại gò cao dưới thung lũng. Gã chạy suốt nửa đêm, áo ướt đẫm sương, ống quần rách vì gai, thở không ra hơi. Gã quỳ sụp xuống trước vua.
– Bẩm… – Gã nói, nuốt khan mấy lần mới thành tiếng. – Từ đầu hôm qua, trong miệng hang dưới có tiếng đục đá. Tiểu nhân nằm trên gò, nín thở mới nghe. Gió trong khe thổi ra, mang tiếng ra. Bạn tiểu nhân còn ở lại canh.
– Có ai ra không?
– Bẩm, không thấy. Trời tối, tiểu nhân chỉ nghe. Không có tiếng chân trên sỏi, không có ánh đuốc nào ra. Chỉ có tiếng búa.
– Tiếng một người, hay hai người? – Thạch Sanh hỏi.
Gã trai bản nghĩ một lúc.
– Bẩm, một tiếng búa. Đều lắm. Có lúc ngừng, như người nghỉ tay. Xong lại gõ. Tới khi tiểu nhân chạy đi, vẫn chưa thôi.
– Còn con chim?
– Bẩm, canh ba có. Một lần. Sau đó chỉ còn tiếng búa.
Vua quay sang Thạch Sanh.
Y biết vua đang nghĩ tới chỗ thắt. Năm cái lỗ trên trần, sâu, mới, chưa có nêm. Đêm qua, có người ở trong ấy, gõ đục suốt từ đầu hôm. Đục thêm lỗ, hay đẽo nêm, hay mở một chỗ khác, không ai ở ngoài biết.
Thạch Sanh không cần nghe tận tai. Y đã nghe thứ tiếng ấy cả đời. Từng tiếng một, đều, chậm, nghỉ tay một chặp lại gõ tiếp. Không phải tiếng người phá đá để chạy. Là tiếng người kiên nhẫn, biết mình còn nhiều thời gian, cầm đục gõ vào đá như người đẽo một tấm bia.