Rạng ba mươi, mười hai con ngựa từ kinh lên đứng lại trong chuồng dinh châu.
Mười người áo nâu xếp hàng trước cổng dinh, giáo tre vác trên vai, bọc lương khô buộc sau lưng. Bốn ngày trên yên, giờ đặt chân xuống đất, có người đi mấy bước đầu còn lệch hông, như người vừa xuống thuyền. Không ai than. Đi bộ, họ quen hơn.
Bế Văn Điềm ôm hộp ấn ra cổng tiễn, đúng chỗ hồi tháng Tư lão quỳ. Lần này lão đứng. Vua đã bảo thế.
Thạch Sanh đi đầu. Cái búa ôm trước ngực, cây cung thường đeo sau lưng. Qua chợ, qua dãy hàng đang dọn, tới bến đò sau chợ. Người lái đò già chống sào đưa họ sang làm ba chuyến. Chuyến đầu, y và vua. Hai chuyến sau, mười người áo nâu, giáo dựng đứng giữa lòng đò như một bó lau.
Sang tới bờ bên kia, y ngoái lại một lần. Châu lỵ nằm dưới sương sớm, mái ngói dinh châu sẫm lên giữa những mái lá.
Vua không ngoái. Vua đã đi trước y mấy bước, trên con đường mòn men theo bờ suối, hướng về phía núi.
* * *
Chiều ba mươi, đoàn người tới Pá Hốc.
Mười bốn nóc nhà sàn, như hồi tháng Tư. Khói bếp lên chậm trong nắng xiên. Trẻ con thấy mười cây giáo thì chạy biến vào gầm sàn, nấp sau cột nhìn ra.
Trưởng bản Pá Hốc ra đón, dao đeo ngang hông, cúi đầu. Ông già cha của người ấy cũng chống gậy ra, đứng sau con trai một bước.
Ngôi đền nằm sau bản, dưới gốc cây lớn.
Bốn cây tre, một mái lá cọ, vẫn lệch về một bên như đêm người ta dựng vội. Tấm ván gỗ đặt trên hai hòn đá kê. Cái ống tre cưa ngắn đầy cát suối, cắm kín chân nhang, cái mới cháy dở, cái cũ đã tàn. Trên mặt ván, hai chữ viết bằng than. Nét than đã mờ đi, rồi có người tô lại, rồi lại mờ, rồi lại tô, nên chỗ đậm chỗ nhạt, như vết chân người đi lại nhiều lần trên một lối.
Thạch Sanh đứng trước tấm ván.
Y biết hai chữ ấy là tên mình. Đêm hôm ấy, y ngồi dưới gầm sàn nhà ông già bổ củi, không lên xem. Sáng hôm sau, Trạng Quỳnh mới bảo y. Y không biết chữ. Y đứng trước hai cái hình đen trên mặt gỗ, không biết hình nào là chữ trước, hình nào là chữ sau.
Một bà già đi tới, tay cầm ba nén nhang. Bà thấy y đứng đó lâu, tưởng y là người nhà quan dưới xuôi lên, lạ đền. Bà chỉ ngón tay khô vào tấm ván.
– Chữ này là Thạch. – Bà nói, giọng lơ lớ. – Chữ này là Sanh. Ông Thạch chém ông miếu trên Bản Khê. Bản này thờ ông Thạch.
Bà nhìn y từ đầu tới chân. Cái áo nâu bạc vai. Cái búa ôm trước ngực.
– Người đi cùng ông Thạch à?
Thạch Sanh không biết đáp thế nào.
Bà già không đợi. Bà dúi vào tay y một nén nhang, chỉ vào ống tre, bảo y cắm. Y cầm nén nhang, đứng một lúc. Đoạn y châm vào nén bà vừa thắp, cúi xuống, cắm vào ống tre. Cắm lệch. Y sửa lại cho thẳng.
Bà già gật đầu, hài lòng, chống gậy về.
Sau gốc cây, một đứa bé gái chừng sáu bảy tuổi đứng nép sau cột tre, nhìn y chằm chằm. Thạch Sanh nhận ra nó. Đêm hồi tháng Tư, y ngồi dưới gầm sàn nhà ông nó, bổ hết đống củi ông chất dở. Mấy gã trai trên sàn ghé mắt qua khe ván nhìn xuống y. Giữa mấy cái đầu ấy, có lúc chen vào một cái đầu nhỏ tóc cắt ngang trán, thấp hơn cả. Chính là đứa bé này.
Má đứa bé đỏ au. Nó ngó cái búa trước ngực y, ngó mặt y, rồi kéo áo bà già, thì thầm gì đó. Bà già xua tay, không nghe, cứ thế đi.
Đứa bé đứng lại. Nó không nói với ai nữa. Nó chỉ giơ hai tay lên, làm động tác bổ củi, một nhát, hai nhát, rồi cười, rồi chạy mất.
Vua đứng ngoài gốc cây từ đầu, không vào. Thạch Sanh lùi ra, tới đứng cạnh vua.
– Ban ngày người ta thắp. – Trưởng bản Pá Hốc bẩm, giọng thấp. – Đêm, không ai ở lại. Lính dinh châu mười ngày lên hỏi một lần. Bẩm, bệ hạ có muốn cho người ngủ lại đây không?
Vua nhìn mái lá cọ một lúc.
– Không. – Vua nói. – Cứ như cũ.
Trưởng bản cúi đầu, không hỏi lại.
Đêm ấy, vua nằm trên sàn nhà ông già. Y và mười người áo nâu ngủ dưới gầm sàn. Gần nửa đêm, Thạch Sanh ra ngồi ở chân cầu thang. Từ đó trông ra, dưới gốc cây lớn, ngôi đền tối om. Không đuốc, không người. Gió thổi qua mái lá cọ nghe sột soạt. Cái ống tre đầy cát nằm trên tấm ván, nhang tàn hết, yên như một hòn đá.
Y ngồi tới khi gà gáy lượt đầu, mới vào nằm.
* * *
Ngày mùng một tháng Sáu, đường lên núi.
Lối mòn men theo sườn núi, chỗ rộng thì hai người đi song song, chỗ hẹp thì một người phải nghiêng vai mới lọt. Lúc leo lên, lúc tụt xuống, lúc lội qua suối, nước ngập tới đầu gối. Thạch Sanh quen đường núi. Mười người áo nâu thì không.
Cái khó nhất là giáo. Giáo tre dài gấp đôi người, vác ngang vai thì vướng cành, mắc dây leo, có cây quét cả tổ kiến vàng xuống cổ người đi sau. Qua mỗi khúc rừng rậm, cả hàng lại phải dừng, gỡ, đi, lại dừng.
Tới trưa, gã trai trẻ nhất hàng nghĩ ra cách. Gã dựng giáo gần như thẳng đứng, cán áp sát vai, mũi chĩa lên trời, chỗ nào thấp thì nghiêng mũi về phía trước mà luồn. Gã làm thử qua một khúc rừng, không vướng. Chín người kia làm theo.
Thạch Sanh nhìn gã một cái, không nói gì. Y chỉ đi chậm lại một chút, để cả hàng theo kịp.
Đêm ấy, họ ngủ trong rừng, dưới một mỏm đá. Không đốt lửa to. Mười người áo nâu chia ca, hai người một ca, như ở trạm bỏ hoang. Vua ngồi dựa mỏm đá. Có lúc vua mở một gói vải nhỏ lấy từ trong ngực áo, nhìn túm lông đen bên trong dưới ánh lửa than, rồi gói lại, cất đi. Vua không nói gì về nó. Thạch Sanh nằm nghiêng, tai áp xuống đất, nghe tiếng suối, tiếng côn trùng, tiếng lá rơi. Không có tiếng gì lạ.
* * *
Gần trưa mùng hai, đoàn người vào tới cuối thung lũng phía Nam.
Suốt buổi sáng, rừng hai bên đường có tiếng chim. Chim kêu lích chích trên ngọn cây, như hồi tháng Tư. Nhưng càng xuống gần cuối thung lũng, chim càng thưa. Tới khúc con suối uốn quanh chân ngọn núi đá dựng đứng, rừng im hẳn.
Thạch Sanh dừng lại.
Y đứng nghe. Gió qua lá. Nước qua sỏi. Không có gì khác. Như cả khu rừng đang nín thở, chờ một thứ gì đó trên trời bay qua.
Dưới chân vách đá, lẫn trong đám dây leo, khe tối của cửa dưới vẫn ở đó. Nước ngầm từ trong lòng núi trồi ra, chảy qua bãi sỏi trắng, nhập vào con suối. Ở sát mép nước, nấm mả đá sỏi vẫn còn, nhỏ xíu từ xa. Đầu mả, tấm gỗ nghiến y đẽo hồi tháng Tư vẫn đứng thẳng.
Vua dừng lại trên lối mòn, nhìn xuống bãi sỏi.
Thạch Sanh đợi. Y biết vua đang nghĩ gì. Dưới cái miệng hang tối kia, ngả nước chạy vào lòng núi. Ở cuối ngả nước ấy, có thể là nàng.
Một nhịp. Hai nhịp.
Vua quay đi, bước tiếp lên con đường dẫn về Bản Khê.
Thạch Sanh chưa đi ngay. Y đứng thêm một chút, mắt quét qua bãi sỏi, như hồi còn đi săn quét mắt qua một bãi cỏ trước khi đặt bẫy. Trên nền sỏi trắng, từ mép nước tới miệng hang, có một vệt sẫm hơn. Không rõ. Có thể là nước. Có thể là bóng một tảng đá. Có thể là thứ gì đó nặng bị kéo lê qua.
Y không chắc. Y không nói. Mai vua sẽ xuống đây. Y quay đi, theo vua.
* * *
Chiều mùng hai, đoàn người lên tới Bản Khê.
Cả bản đứng hai bên đường, như sáng hôm tiễn họ đi hồi tháng Tư. Không ai reo. Không ai khóc. Chỉ đứng, dõi theo mười người áo nâu vác giáo đi qua, nhìn người trẻ tuổi đi giữa đoàn.
Trưởng bản Cầm Văn Khăm chống gậy đứng ở cổng bản. Cổ ông để trần. Chiếc vòng bạc to bản của ông đã bẹp trên cổ vua đêm mùng năm tháng Tư, giờ treo trên vách miếu cạnh cây nỏ nhỏ của Đàm Sơn. Ông không đeo chiếc nào khác. Ông cúi đầu khi vua tới gần, không quỳ. Bên cạnh ông là Lò Thị Hiên, tay nắm tay đứa con gái. Ẻn đã cao hơn hồi tháng Tư một chút. Nó ngó Thạch Sanh, ngó cái búa, rồi nhìn lên trời, như hồi tháng Tư người tiều phu cũng hay ngẩng lên như thế.
– Người của ông tới dinh châu đêm hai mươi chín. – Vua nói với trưởng bản. – Ta nghe rồi.
– Bẩm. – Trưởng bản nói. – Đêm nào bản cũng nghe.
Hai gã trai bản giữ miếu đã đứng chờ ở chân con đường lát đá. Người lớn hơn bẩm, từng việc một. Từ hôm mùng mười tháng trước, người lạ xưng buôn muối xuống núi, không thêm người lạ nào qua bản. Rào tre trước cửa hang, đêm nào trai bản cũng xem lại lạt, còn nguyên. Đêm nào ngủ lại trong miếu, cũng nghe tiếng ấy. Từ trong vách núi sau miếu, dài, rồi tắt, rồi lại dài. Có đêm hai lần. Có đêm ba lần.
Vua nghe hết, gật đầu.
Ẻn đứng nép sau lưng mẹ, ló đầu ra nói một câu, giọng lơ lớ tiếng Kinh, như sợ mẹ mắng.
– Mẹ bảo, đấy là tiếng gió. – Nó nói. – Nhưng gió thì không biết đau.
Lò Thị Hiên kéo con vào, cúi đầu. Không ai hỏi nó sao biết. Bản này đã quen không hỏi những chuyện người lớn không muốn nói.
Vua quay sang trưởng bản.
– Có ai trong bản xuống cửa dưới mấy hôm nay không?
– Bẩm, không. – Ông già nói. – Từ hồi tháng Tư, người trong bản không ai xuống bãi sỏi ấy nữa. Người ta sợ.
– Mai ta xuống. – Vua nói. – Ông cho ta hai người thuộc đường, chân nhanh, mắt tốt.
Trưởng bản gật đầu, không hỏi vua xuống đó làm gì. Ông quay lại, gọi tên hai gã trai trong đám đông. Hai gã bước ra, cúi đầu, rồi lùi về chỗ cũ, mặt tái đi một chút, nhưng không ai lắc đầu.
Thạch Sanh dẫn mười người áo nâu lên con đường lát đá, qua sân miếu, qua gò đất cạnh gốc đa cháy. Trên gò có hai nấm mộ, một lớn, một nhỏ. Nấm lớn là của Đàm Thạch. Nấm nhỏ là xương mấy đứa trẻ nhặt trong hang ra. Y đi qua, cúi đầu một cái, không dừng.
Sau miếu, sát vách núi, rào tre đứng chắn ngang miệng hang, tre đực cao quá đầu người, lạt ba tầng. Y không dỡ rào. Y bảo mười người đứng trước nó.
Y không dặn lại những câu đã dặn ở trạm cháy. Họ nhớ. Y chỉ đi dọc trước rào, lấy gót chân vạch xuống đất, mỗi người một vạch. Người này đứng đây. Người kia đứng đây. Hai người đứng hai đầu, sát vách đá, nơi không ai lách qua được. Gã trai trẻ nhất đứng ở giữa, ngay trước tấm rào.
Mười người đứng vào mười vạch, giáo dựng thẳng, mặt quay ra ngoài, lưng quay về phía hang.
Trời tối dần.
Vua đứng một mình trong sân miếu, trước bệ đá, trước chiếc chân bát hương đàn bà trong bản đắp bằng tay. Khói nhang lên mảnh, vương dưới tán gốc đa cháy. Vua đứng đó tới khi không còn nhìn rõ mặt chữ trên tấm bài vị.
* * *
Đêm, vua bảo dỡ một tấm rào.
Hai gã trai bản cầm đuốc đi trước. Thạch Sanh đi sau họ, cây cung thường trên tay. Vua đi cuối. Mười người áo nâu nhích sang hai bên, để lại một khe vừa một người qua, rồi khép lại sau lưng vua.
Trăm bước tối.
Tới bước thứ một trăm, hang mở rộng ra. Xương trâu, xương hoẵng vẫn chất đống trắng xóa dưới ánh đuốc. Xác con trăn nằm vắt qua khoang, giờ chỉ còn một dải xương sống dài, lớp da khô bong ra từng mảng như vỏ cây mục. Cái đầu to bằng cái mẹt trai bản đặt ở góc, hai hốc mắt trống, mấy mũi tên nỏ cắm ở đó đã rụng xuống nền đá.
Hai gã trai bản không nhìn nó. Họ nhìn về phía vách Tây.
Ở chân vách Tây, ngả hang thấp, hẹp, đổ dốc xuống. Hồi tháng Tư, chính y đi đầu xuống đó. Gần hai canh giờ dốc, có chỗ phải bò, có chỗ phải nghiêng vai. Ở cuối, là lòng hang dưới đèo, nơi trên cao có một lỗ thủng nhìn lên trời.
Vua dừng lại ở miệng ngả ấy. Không bước xuống.
Thạch Sanh đứng cạnh vua. Y không phải nói gì. Không có cung, xuống tới đáy cũng chỉ là đứng dưới chân nó mà nhìn lên. Vua biết. Từ trưa ở bãi sỏi, vua đã biết.
Khói đuốc không bốc lên trần. Nó bị kéo nghiêng, trôi về phía ngả hang, xuống sâu, như có ai ở dưới ấy đang hít vào.
Bốn người đứng im. Không ai thở mạnh.
Sau lưng họ, một quãng tối dài về phía cửa hang, mười người áo nâu đang đứng trước rào, mười cây giáo dựng thẳng trong bóng tối. Y biết họ không ngủ. Gã trai trẻ nhất hàng sẽ không để ai ngủ. Có họ ở ngoài kia, y mới dám đứng quay lưng về phía cửa hang như thế này.
Lâu lắm.
Y nghe tiếng nước nhỏ giọt từ trần hang. Tiếng đuốc cháy lép bép. Tiếng tim mình đập trong ngực.
Đời trước, y cũng từng đứng ở một miệng hang, nhìn xuống bóng tối. Lần ấy, y xuống. Lần này, y đứng.
Tiếng ấy tới đúng lúc không ai còn đợi.
Từ rất sâu, sâu hơn cả đáy ngả hang, vọng lên một tiếng chim. Dài, khàn, xé qua đá, dội vào vách, dội lại, lăn lên tới tận chỗ bốn người đứng. Hai gã trai bản lùi lại một bước. Ngọn đuốc trong tay một gã run lên.
Tiếng ấy kéo dài, kéo dài, rồi tắt.
Sau nó là cái im. Cái im nặng, đặc, như nước dâng lên trong lòng núi.
Và trong cái im ấy, rất nhỏ, rất xa, có tiếng một người con gái. Khản đặc, như đã gọi nhiều lần mà không ai đáp.
– Tam ca…