Hai chữ: Tự Do...
Chúng ta thường hướng mắt ra ngoài, đổ lỗi cho cuộc hôn nhân, cho người sếp, hay cho những bổn phận gia đình đang giam cầm mình. Nhưng sự thật là, dù bạn có ly hôn, bỏ việc, hay trốn lên một hoang đảo không một bóng người, bạn vẫn có thể là một gã nô lệ tù túng nhất - nô lệ cho chính những cái "muốn" và "thích" của bản thân.
Nhiều người trong chúng ta bước vào độ tuổi trưởng thành với một nỗi sợ mơ hồ mang tên: Mất tự do.
Yêu và kết hôn? Sợ mất tự do.
Sinh con và nuôi dạy chúng? Sợ mất tự do.
Vào làm trong một tập đoàn, chịu sự quản lý của sếp? Sợ mất tự do.
Thế là, người ta chọn cách phản kháng hoặc trốn chạy. Họ nghĩ rằng độc thân, nhảy việc liên tục, hay thậm chí sống một cuộc đời "long nhong đi bụi" không ràng buộc mới là tự do.
Nhưng hãy dừng lại và tự vấn: Một người con sống trong gia đình có cha mẹ nhắc nhở thì bảo mất tự do. Vậy một người cắt đứt mọi mối quan hệ, không cha mẹ, không gia đình, không công việc, đi ăn xin ngoài đường... liệu người đó có thực sự tự do?
Nếu định nghĩa tự do là "thích làm gì thì làm, thích đi đâu thì đi, thích ăn gì thì ăn, thích ngủ lúc nào thì ngủ..." thì chắc chắn chúng ta đã lầm.
Khi bạn làm một điều chỉ vì bạn "thích" và "muốn", bạn nghĩ mình đang tự do? Không, bạn thực chất chỉ đang làm theo mệnh lệnh của lòng tham và bản năng.
Bạn là nô lệ của cái muốn, bị giật dây bởi những ham thích nhất thời, rồi ngộ nhận đó là quyền tự do của mình.
Chưa kể, nếu cái "muốn" ấy đi ngược lại pháp luật, chà đạp lên đạo đức, thì cái giá phải trả chính là sự giam cầm cả về thể xác lẫn tâm hồn. Cái thích và cái muốn, xét cho cùng, bản chất chính là hành nghiệp, là tham ái và tham ái chính là cội nguồn của khổ đau.
Hơn nữa, cuộc đời này đâu phải một bàn tiệc chỉ dọn ra những món bạn ưa thích. Bản chất của vô thường là vô số chuyện nghịch cảnh sẽ ập đến mà bạn không hề mong muốn: một tai nạn bất ngờ, một lần xui xẻo bị người khác hãm hại, hay bạo bệnh, ung thư... Nếu tự do của bạn chỉ dựa vào việc "mọi thứ phải diễn ra theo ý tôi", thì bạn sẽ gục ngã và đau khổ ngay giây phút cuộc đời vả vào mặt bạn những điều bất như ý.
Vậy làm thế nào để đạt được sự tự do tuyệt đối?
Câu trả lời không nằm ở việc thay đổi hoàn cảnh bên ngoài, mà nằm ở việc chuyển hóa tâm thức bên trong. Đó chính là con đường Trung Đạo mà Đức Phật đã chỉ ra:
Từ bỏ cái muốn, từ bỏ cái thích: Không bị cuốn xích vào những ham muốn, không để tâm trí bị thao túng bởi những ảo ảnh lấp lánh của trần gian.
Chấp nhận cái không muốn, hòa giải với cái không thích: Đối diện với nghịch cảnh bằng một tâm thế bình thản, không oán hận, không chối bỏ, không tìm cách co rúm hay trốn chạy.
Đừng tham muốn mà cũng chả ghét bỏ. Khi tâm bạn đạt đến trạng thái không lay chuyển trước dòng đời dòng nghiệp, đó mới chính là khoảnh khắc bạn tự do hoàn toàn.
Khi đã thấu suốt bản chất của tự do, bạn sẽ nhận ra một sự thật giải thoát: Không gian tự do nằm ở trong tâm, không bị giới hạn bởi bất kỳ mối quan hệ nào.
Khi có được cái tâm tĩnh lặng ấy, bạn kết hôn hay độc thân, làm thuê cho công ty hay làm chủ, ra chợ búa ồn ào hay ngồi trong phòng thiền... bạn vẫn tự do tự tại như thường. Bạn ở trong các mối quan hệ nhưng không bị ràng buộc bởi các mối quan hệ. Bạn thực hiện bổn phận với chồng/vợ, con cái, sếp bằng tình thương và trách nhiệm chứ không bằng sự ấm ức của một kẻ bị xích xiềng.
Ngược lại, ly hôn chỉ vì thèm cảm giác một mình, bỏ công ty chỉ vì cái tôi không chịu được áp lực, long nhong đi bụi để trốn tránh trách nhiệm... đó mãi mãi là sự trốn chạy, không phải tự do. Bạn trốn được người khác, nhưng bạn không bao giờ trốn được cái tâm ích kỷ và đầy rẫy sợ hãi của chính mình.
Giống như một cái búng tay đầy ngạo nghễ của một tâm hồn tự tại: Bạn có tiền, bạn nhắn tin đặt một ly cà phê - đó là tự do lựa chọn. Nhưng ngay cả khi ly cà phê mang ra, bạn nhận ra mình không cần uống nó nữa mà tâm vẫn vui vẻ, an nhiên - đó mới chính là sự tự do đích thực. Bạn không bị kiểm soát bởi cả nhu cầu sở hữu lẫn nhu cầu tiêu dùng.
Hiểu được điều này, ta mới thương lấy những năm tháng bôn ba đi tìm tự do ở những vùng đất mới, trong khi ngôi nhà tự do thực sự vẫn luôn nằm sẵn ở trong tim.
Khi một người chưa tỉnh thức nói: "Tôi đói thì tôi ăn, tôi thích thì tôi ngủ", họ ăn ngủ trong sự dẫn dắt của cái Muốn và cái Thích (tâm tham và tâm si):
Khi ăn: Họ không chỉ ăn để nuôi cơ thể. Họ đòi ăn món này phải ngon, phải vừa miệng, chê món kia dở, vừa ăn vừa lướt điện thoại, vừa lo nghĩ chuyện công ty. Tâm họ không ở trong thức ăn, mà ở trong sự thèm khát và toan tính.
Khi ngủ: Họ nằm xuống nhưng đầu óc vẫn chạy kịch bản cho ngày mai, hoặc tiếc nuối chuyện ngày hôm qua. Họ ngủ trong sự mệt mỏi của tâm trí chứ không phải của thể xác.
Còn cái "Đói ăn mệt ngủ" của Phật hoàng Trần Nhân Tông là sự thuần khiết của thực tại.
Đói thì chỉ có cái đói và việc ăn. Không đòi hỏi, không chọn lựa, không bám chấp. Cho gì ăn nấy, ngon không khởi tâm tham, dở không khởi tâm sân.
Mệt thì chỉ có cái mệt và việc ngủ. Nằm xuống là buông xả hoàn toàn, không mộng mị, không lo âu.
Đó chính là đỉnh cao của việc từ bỏ cái muốn, từ bỏ cái thích và chấp nhận cái hiện tại. Ăn và ngủ lúc này đã được trả về đúng bản chất tự nhiên của nó, không bị nhuốm màu bởi dục vọng hay bản ngã.
Cho nên, "Đói ăn mệt ngủ" không phải là lời biện hộ cho lối sống buông thả, làm theo bản năng. Ngược lại, đó là lời tuyên ngôn của một bậc đại tự tại: Đã vượt qua tất cả những trò chơi tâm lý của trần gian, dập tắt mọi ham muốn điên cuồng, để sống một cách chân thật và trọn vẹn nhất trong từng khoảnh khắc bình dị của cuộc đời.