Góc nhìn cá nhân: Nhà...
Ngôi nhà miền Tây không chỉ là nơi che mưa che nắng mà là một "thực thể sống" nương mình vào dòng nước, phản chiếu trọn vẹn sự hào sảng và triết lý sống thuận tự nhiên của con người nơi đây.
Lần đầu tiên đặt chân về vùng đồng bằng sông Cửu Long, tôi đã mang theo một lầm tưởng lớn. Tôi cứ nghĩ nhà cửa ở đây phải kiên cố, vuông vức và phân chia không gian rạch ròi như những căn hộ phố thị. Nhưng khi tận mắt nhìn thấy những nếp nhà trải dài dọc kênh rạch, tôi nhận ra kiến trúc nơi đây ẩn chứa cả một kho tàng văn hóa đầy bất ngờ.
Triết lý "nương vào nước" của những nếp nhà.
Đối với người miền Tây, dòng sông hay con rạch trước cửa không phải là rào cản địa lý mà là con đường giao thương và là nguồn sống. Cách họ dựng nhà hoàn toàn tuân theo dòng chảy sinh hoạt độc đáo đó:
Mặt hướng sông, lưng tựa đất: Hầu hết các ngôi nhà đều có mặt tiền nhìn thẳng ra sông rạch. Nhà nào cũng có một cây cầu sàn hoặc bến sông nhỏ trước cửa để neo đậu xuồng ghe, giặt giũ hoặc đón những chuyến ghe hàng bông đi ngang qua.
Thay vì xây móng bê tông kiên cố lấn át tự nhiên, nhà sàn truyền thống miền Tây sử dụng hệ thống cột dừa, cột tràm cắm sâu xuống lòng bùn ven sông. Ngôi nhà dựng lên nhẹ nhàng, nhấc mình lên khỏi mặt nước để đón những mùa lũ hiền hòa đổ về từ thượng nguồn.
Mái nhà thường được lợp bằng lá dừa nước - loại cây đặc sản dẻo dai của vùng sình lầy. Những lớp lá dừa đan xen không chỉ giúp ngôi nhà luôn mát rượi dưới cái nắng đổ lửa của miền Nam, mà còn có khả năng "thở" để thoát nhiệt rất tốt.
Khi bước qua ngạch cửa của một căn nhà hiện đại hơn ở nông thôn miền Tây, tôi hoàn toàn bị choáng ngợp bởi tư duy không gian cực kỳ phóng khoáng. Người ta thường nói vui rằng nhà miền Tây giống như một mê cung bất tận, và điều đó hoàn toàn có cơ sở:
Thay vì chồng tầng lên cao như nhà phố, người miền Tây thích kéo dài ngôi nhà trên một diện tích đất rộng lớn. Bước vào cửa trước, tầm mắt bạn có thể phóng thẳng qua gian khách, gian thờ, qua mấy tầng hành lang lắt léo rồi mới chạm đến khu bếp ở tận phía sau.
Một điểm độc lạ khiến tôi thích thú là thói quen lát gạch hoa. Người miền Tây không thích sự đơn điệu. Mỗi phòng trong nhà có thể được lát bằng một mẫu gạch hoa hoàn toàn khác nhau về màu sắc lẫn hoa văn, tạo nên một bữa tiệc thị giác đầy ngẫu hứng.
Thích sinh hoạt ở "nhà sau": Phòng khách phía trước thường được lau dọn bóng loáng, bày biện tủ thờ cẩn xà cừ trang nghiêm chỉ để tiếp khách quý. Mọi sinh hoạt ấm cúng nhất, từ ăn uống, trò chuyện đến đón tiếp bạn bè thân thiết, đều diễn ra ở gian nhà sau hoặc hiên bếp.
Những câu chuyện kể từ ngạch cửa
Đằng sau mỗi cấu trúc nhà ở là một câu chuyện dài về tính cách con người.
Người miền Tây có câu: "Còn tậu được đất là còn nới được nhà". Cứ mỗi lần gia đình có thêm thành viên, tích góp được thêm chút tiền, hay chuẩn bị cưới vợ cho con trai, người ta lại dỡ vách, nối dài ngôi nhà thêm một đoạn. Chính vì vậy, ngôi nhà giống như một cuốn nhật ký gia đình, nơi mỗi gian phòng đại diện cho một cột mốc thời gian khác nhau.
Sự phóng khoáng ấy còn thể hiện ở việc nhà miền Tây hiếm khi đóng then cài cửa ban ngày. Khách phương xa đến chơi, chỉ cần đứng ngoài sân gọi một tiếng "Út ơi!" hay "Bác Ba ơi!" là đã có thể bước thẳng vào hiên nhà, ngồi uống chén trà quao, ăn miếng bánh tét như người trong nhà. Ngôi nhà không phải là một pháo đài để phòng thủ hay tách biệt với thế giới, mà là một khoảng không gian mở nối liền với xóm giềng và sông nước.
Chuyến đi đã cho tôi một góc nhìn hoàn toàn khác về khái niệm "nhà". Nhà không cần phải là những khối bê tông vuông vức để khẳng định sự sở hữu. Nhà ở miền Tây là sự hòa quyện tuyệt vời giữa kiến trúc và thiên nhiên, nơi con người không tìm cách chế ngự dòng nước mà chọn cách sống chung, nương tựa và bao bọc lẫn nhau qua bao mùa mưa nắng.